Камісія па ўзнагароджаньнях пры Радзе БНР

Актуальная сыстэма дзяржаўных узнагародаў БНР была сфармаваная ў 1949 годзе камісіяй на чале з ген. Францішкам Кушалем, у склад якой уваходзілі таксама доктар Станіслаў Грынкевіч, магістар права Лявон Галяк і мастак Пётра Мірановіч.

У 2016 годзе была сфармаваная Камісія па ўзнагароджаньнях пры Радзе БНР, у склад якой увайшлі сябры Прэзыдыюму Рады БНР Вячаслаў Бортнік, Алесь Чайчыц і іншыя. Пазьней у камісію таксама ўвайшоў сябра Прэзыдыюму Рады БНР Павал Шаўцоў.

Паводле свайго статуту, Камісія па ўзнагароджаньнях пры Радзе Беларускае Народнае Рэспублікі ёсьць выканаўчы ворган, адказны за распрацоўку і ўручэньне ўзнагародаў Беларускае Народнае Рэспублікі. У склад Камісіі ўваходзіць ня менш за 2 і ня больш за 5 радных БНР, сярод якіх мінімум адзін павінен быць сябрам Прэзыдыюму Рады БНР. Склад Камісіі зацьвярджаецца Старшынём/Старшынёю Рады БНР.

Камісія на базе кансэнсусу сваіх членаў складае сьпісы кандыдатаў, якім маюць быць уручаныя ўзнагароды БНР. Сьпісы кандыдатаў разглядаюцца членамі Прэзыдыюму Рады БНР, якія выказваюць свае заўвагі і прапановы. Пасьля гэтага сьпісы кандыдатаў карэгуюцца і зацьвярджаюцца Старшынём/Старшынёю Рады БНР і ягонымі/ейнымі заступнікамі ў якасьці выніковых сьпісаў узнагароджаных. Пасьля зацьверджаньня сьпісаў узнагароджаных Старшыня Рады БНР выдае адпаведны Дэкрэт аб узнагароджаньні, а Камісія арганізуе ўручэньне ўзнагародаў.

Камісія займаецца ўнясеньнем зьменаў у статуты існуючых узнагародаў БНР, вядзе рэгістр выдадзеных узнагародаў БНР, а таксама распрацоўвае прапановы па новых узнагародах БНР. Усе рашэньні аб зьменах у статуты ўзнагародаў і аб заснаваньні новых узнагародаў прымаюцца дэкрэтамі Старшыні Рады БНР.

Гісторыя сыстэмы ўзнагародаў БНР

Першыя праекты ўзнагародаў БНР існавалі ў канцы 1910-х і пачатку 1920-х гг. Пра іхны выраб і ўручэньне невядома, статутныя дакумэнты таксама не захаваліся.

У 1949 годзе Радаю БНР у выгнаньні былі створаныя тры ўзнагароды: Ордэн Пагоні, Ордэн Жалезнага рыцара і Партызанскі мэдаль. Не пазьней за 1952 г. адбыліся першыя ўзнагароджаньні.

У 2016 годзе рашэньнем XXIX Сэсіі Рады БНР было пацьверджанае дзеяньне статутаў гэтых трох узнагародаў.

У 2018 годзе Рада БНР заснавала Мэдаль да стагодзьдзя БНР. У 2018 і 2019 гг. выйшла тры дэкрэты пра ўзнагароджаньне гэтым мэдалём. Агулам быў узнагароджаны 131 чалавек, сярод якіх беларускія грамадзкія і палітычныя актывісты, дзеячы нацыянальнага адраджэньня, а таксама сябры Беларусі ў замежжы. Далейшыя ўзнагароджаньні мэдалём не прадугледжаныя.

У 2022 годзе Рада БНР абнавіла статут Ордэну Пагоні, дадаўшы ў яго Мэдаль Ордэну Пагоні ў якасьці ордэнскай узнагароды. Гэтая ўзнагарода нефармальна разглядаецца Радай БНР як “бестэрміновы” і пастаянны эквівалент Мэдаля да стагодзьдзя БНР, які ў якасьці асноўнай узнагароды Рады БНР у выгнаньні мае ўручацца да моманту перадачы паўнамоцтваў Рады БНР сталаму дэмакратычнаму ўраду незалежнай Беларусі.

У 2023 годзе заснаваны Мэдаль БНР за баявыя заслугі дзеля адзначэньня ваяроў-беларусаў, якія праявілі адвагу на полі боя. Дызайн мэдаля быў распрацаваны аўтарытэтнай грамадзкай камісіяй гісторыкаў-геральдыстаў. Першымі ўзнагароджанымі гэтым мэдалём сталіся 22 байцы Палку Каліноўскага, якія супрацьстаяць расейскай агрэсіі ва Ўкраіне.

Нарэшце, у чэрвені 2023 г. Рада БНР актуалізавала статут Ордэну Жалезнага рыцара як найвышэйшай беларускай вайсковай узнагароды.

Актуальныя ўзнагароды Рады БНР у выгнаньні

1. Ордэн Пагоні, у якасьці ордэнскай узнагароды – Мэдаль Ордэну Пагоні

Заснаваны ў 1949 г. Тытул кавалера ці дамы Ордэна Пагоні зьяўляецца найвышэйшым ганаровым адзначэньнем беларускага народу. Тытул кавалера ці дамы Ордэна надаецца асобам, якія выдатна спрычыніліся да здабыцьця незалежнасьці й дэмакратыі, абароны і захаваньня тэрытарыяльнага й нацыянальнага адзінства беларускіх земляў або даўмацаваньня дэмакратыі, незалежнасьці і росквіту беларускай дзяржавы і беларускага народу.

Мэдаль Ордэну Пагоні ўручаецца беларускім грамадзянам і замежнікам беззаганнага характару, якія маюць асаблівыя заслугі перад беларускім народам: асобам, якія адзначыліся на ніве змаганьня за волю і незалежнасьць Беларусі, выбітным грамадзкім і культурніцкім дзеячам у Беларусі і сярод беларускага замежжа, замежнікам, якія спрычыніліся да дасьледваньняў і папулярызацыі Беларусі ў сьвеце, а таксама іншым чынам спрыялі нацыянальным інтарэсам Беларусі.

Падрабязьней

Статут

2. Ордэн Жалезнага рыцара

Заснаваны ў 1949 г. Тытул кавалера ў Ордэне зьяўляецца ўзнагародай за выдатныя ваенныя ўчынкі і можа быць наданы за выбітнае пасьпяховае кіраваньне войскам ці атрадам альбо за асабісты гераічны вайсковы ўчынак.

Падрабязьней

Статут

3. Мэдаль за баявыя заслугі

Заснаваны ў 2023 г. Надаецца за асабістую адвагу, праяўленую ў абставінах, зьвязаных з рызыкай для жыцьця і з абаронай свабоды, сувэрэнітэту й дэмакратычнага канстытуцыйнага ладу Беларусі на грунце ідэалаў 25 сакавіка, у прыватнасьці, пры выкананьні вайсковага і службовага абавязку, у баях і пры выкананьні спэцыяльных заданьняў у нацыянальных інтарэсах Беларусі.

Падрабязьней

Статут

4. Мэдаль да стагодзьдзя БНР

Уручаўся ў 2018-2019 гг. на адзначэньне асаблівых заслугаў на карысьць увасабленьня ідэалаў 25 сакавіка, у тым ліку за дасьледваньні і папулярызацыю беларушчыны, здабыцьцё і ўмацаваньне дзяржаўнай незалежнасьці Беларусі, барацьбу за свабоду і дэмакратыю ў Беларусі.

Узнагароджаны 131 чалавек.

Падрабязьней

Статут

5. Мэдаль Партызана

Заснаваны ў 1949 г. Надаецца беларусам, якія змагаліся ў шэрагах беларускай нацыянальнай партызанкі за незалежнасьць Беларусі супраць акупантаў.

Пра ўзнагароджаньні невядома.

СТВАРЭННЕ І ВЫГЛЯД

Слуцкае войска мела фармальны статус Слуцкай брыгады БНР. Слуцкая брыгада дзялілася на Першы Слуцкі полк і Другі Грозаўскі полк. Для Першага Слуцкага палка ў Горадні мясцовай беларускай грамадой быў створаны сцяг, які быў дасланы ў Слуцк. Сцяг Першага Слуцкага палка вядомы па знакамітым фота, на якім бачым дзеячоў беларускага руху Лявона Вітан-Дубейкаўскага, магчыма Юліяну Мэнке і Антона Борыка.

На светлым фоне ў верхняй частцы паўколам вышыты надпіс “ПЕРШЫ СЛУЦКІ ПОЛК”, унізе паўколам вышыта “БЕЛАРУСКАЙ НАРОДНАЙ РЭСПУБЛІКІ”. Дакладныя колеры не вядомыя, але ёсць версія, што светлае палатно было насамрэч жоўтага (залацістага) колеру.

У гістарычных крыніцах пішацца, што на сцягу быў надпіс “ТЫМ, ШТО ПАЙШЛІ ПАМІРАЦЬ, КАБ ЖЫЛА БАЦЬКАЎШЧЫНА”. Верагодна, надпіс мог быць зроблены на зваротным баку сцяга.

Усярэдзіне вышытая вельмі прыгожая і ўдалая, дынамічная і гарманічная “Пагоня” на простакутным француска-расейскім шчыце. Як мы ведаем, прыгожыя варыянты “Пагоні” – рэдкасць і каштоўнасць, і таму асабліва шкада, што гэты эскіз “Пагоні” нідзе больш не сустракаецца і цяпер не выкарыстоўваецца. Варта гэта выпраўляць – асабліва ўлічваючы, што гэта ўзор “Пагоні”, створаны самімі беларусамі.

ТРЭБА АДШУКАЦЬ СЦЯГ СЛУЧЧАКОЎ

Пасьля Слуцкага збройнага чыну сцяг захоўваўся ў Антона Сокала-Кутылоўскага, камандара Першага Слуцкага палка. Сокал-Кутылоўскі жыў у Заходняй Беларусі, дзе стаў праваслаўным святаром. Улетку 1921 г. Сокал-Кутылоўскі хацеў перадаць сцяг на захаванне праваслаўнаму Пінска-Наваградскаму біскупу Панцялейману, але той адмовіўся яго прыняць.

У 1931 годзе сцяг канфіскавала польская паліцыя падчас ператрусу. Далейшы лёс гэтай важнай рэліквіі невядомы.

Неабходна шукаць арыгінальны сцяг або высвятляць ягоны лёс. У ідэале гэтым павінна была б заняцца беларуская дзяржава, але ва ўмовах цяперашняга рэжыму ўзяць на сябе гэтую задачу павінна грамадскасць.

Калі і дзе дакладна быў канфіскаваны сцяг? Слонімшчына/Наваградчына? Якой паліцэйскай часткай?

Што павінны былі з ім зрабіць паводле працэдураў – знішчыць ці адправіць у архіў?

Калі першае, ці ёсць пацверджанне?

Калі другое, дзе гэты архіў? Што з ім сталася падчас Другой сусветнай вайны (пасля прыходу саветаў, а потым нацыстаў)? Што з ім сталася ў часы БССР / камуністычнага рэжыму ў Польшчы?

АДНАЎЛЕННЕ І СУЧАСНАЕ ВЫКАРЫСТАННЕ

У 2014 годзе па замове Рады БНР быў створаны вектарны абноўлены варыянт сцягу. Фонавым колерам быў абраны белы, колерам надпісу – чырвоны. На жаль, не атрымалася адрысаваць арыгінальную версію “Пагоні”, замест яе на шчыт быў памешчаны летувіскі эскіз Жмуйдзінавічуса: атрымалася вельмі прыгожа, хоць і не ў строгай адпаведнасці з арыгіналам.

Файл знаходзіцца ў вольным доступе, і раздрукаваны сцяг Случчакоў можна набыць на AliExpress (прадавец не звязаны з Радай БНР, і ўвогуле невядомы). Сімвал часам можна пабачыць на акцыях пратэсту ў Беларусі і замежжы.

Сцяг Случчакоў – бадай што галоўная беларуская вайсковая рэліквія XX стагоддзя. У будучыні ён мог бы зрабіцца сімвалам або асновай для сімвала ўсяго Беларускага войска. А адшуканне арыгінала гэтага сцяга магло б быць падзеяй, якая па важнасці саступала б хіба што толькі перапахаванню паўстанцаў Каліноўскага ў 2019 годзе.

Да стагоддзя Слуцкага збройнага чыну Рада БНР прадстаўляе абноўленую дыгітальную рэканструкцыю знакамітага сьцяга.

Асобна – упершыню адноўленая “Пагоня” са сцяга Случчакоў:

https://www.radabnr.org/wp-content/uploads/2020/12/Sciah-Slucak-1920.zip

Выявы даступныя ў максымальнай якасьці да зладаваньня і вольнага выкарыстаньня. Яны прыдатныя ў тым ліку да раздрукоўкі на тканіне.

Алесь Чайчыц
Сакратар інфармацыі Рады БНР
Стваральнік блога “Беларуская геральдыка”

***

У часе сусьветнай вайны, якая збурыла адны магутныя дзяржавы і вызваліла іншыя, абудзілася Беларусь да дзяржаўнага жыцьця. Пасьля 350 гадоў няволі ўзноў на ўвесь сьвет чуцен голас Беларускага Народу аб тым, што ён жыве і жыць будзе. Вялікае Нацыанальнае Сабраньне — Усебеларускі Конгрэс 5—17 сьнежня 1917 году, дбаючы аб лёсе Беларусі, устанавіў на яе землях рэспубліканскі лад і абвесьціў незалежнасьць і непадзельнасьць Беларускай Народнай Рэспублікі.

Стоячы на гэтым грунце, зьезд селянскіх прэдстаўнікоў Случчыны ў ліку 107 асобаў выбраў Беларускую Раду Случчыны, якой даручыў часова ўсю цывільную ўладу ў павеце.

Беларуская Рада Случчыны, паведамленая аб намерах савецкіх войскаў, якія пасьля выйсьця польскіх адзелаў хочуць заняць Слуцк і павет, зьневажаючы гэтым волю народу, энергічна пратэстуе проці агрэсыўных намераў Савецкага Ўраду з Кнорыным на чале, лічучы, што гэтая акцыя Саветаў спречна таксама з пастановамі міравой конфэрэнцыі.

Адначасна Беларуская Рада Случчыны сваю ўладу перадасьць толькі Ўраду, створанаму Ўсебеларускім Конгрэ[с]ам 1917 году.

У месяцы лістопадзе 1920 г.

Падпісалі:

Старшыня Беларускай Рады Случчыны Пракулевіч

Члены Рады: Жаўрыд, Русак, Сасноўскі, Радзюк.

Тэкст пастановы, які захаваўся ў архівах:

§ 1. Все декреты правительства Ленина, а также бывших народных комиссаров Западной области и фронта признать для Белоруссии недействительными.

§ 2. Впредь, до установления законов Белорусской Народной Республики, законами Временного бывшего Российской Республики правительства, и совершать свои акты именем Временного белорусского правительства.

§ 3. Единственным представителем и верховным органом Белорусской Народной Республики считать Народный секретариат, избранный Радой l Всебелорусского съезда.

Председатель Народного секретариата Иосиф Воронко

Управляющий делами Антон Овсянник

Падаем тэзісы справаздачы Палуты Бадуновай, зробленай 4 чэрвеня 1920 г.

Цэнтральнаму Камітэту РСФСР пастаўлена было 6 пунктаў:

1. Прызнаньне поўнай Незалежнасьці Беларускай Рэспублікі.

2. Арганізацыя apміі.

3. Прызнаньне Ўраду Ластоўскаго.

4. Шырокая матэріальная дапамога беларускім арганізацыям і Ўраду.

5. Вызваленьне турэм беларускіх сацыалістоў і беларускіх дзеячоў.

6. Натыхместовая [тэрміновая] і шырокая культурна-прасьветная беларуская работа ў Усходнай Беларусі.

Абасновывала гэтые дамаганьня такімі доводамі:

1) Народ беларускі ўжо перэканаўся, што будучы арэнай і предмэтам зма­ганьня паміж Расеяй і Польшчай ён ня можа разьвівацца ні эканамічна ні куль­туральна; яўляючыся аб’ектам прэтэнсый двох адвякоў боручыхся дзержаў, ён увесь час выносіць увесь цягар гэтаго змаганьня і сваім трудом і дабром апла­чывае абедзьве стараны.

2) Пакуль ня будзе дадзена поўная Незалежнасьць Беларусі датуль немаг­чымы мір на Ўсходзі Эўропы, датуль ня спыніцца расейска-польская барадзь­ба за абладаньне Беларусьсю.

3) Толькі Незалежнасьць Беларусі дасьць політычную роўнавагу на Усходзі Эўропы і задаволіць Беларускі Народ.

Адповедзь: Савецкі Ўрад стаіць у прынцыпе за прызнаньне незалежнасьці ўсім самаазначыушымся народам. Што да прызнаньня Незалежнасьці Беларусі, то гэто залежыць ад палажэньня на мейсцох, г.зн. калі народ на мейсцох зажадае Незалежнасьці, то незалежнасьць будзе дадзена. Залежыць гэто таксама і ад бягу­чаго палітычнаго мамэнту: калі Польшча будзе настаіваць на граніцах 1772 г., то Сов. Pocіі лепей на заходзе гранічыць зь Незалежнай Беларусью, як с Польшчай.

Цяпер, колі ідзе польскае наступленьне, пытаньне аб прызнаньні незалеж­насьці Беларусі аткладаецца, затое можэ быць пастаўлена на чарод пытаньне аб прызнаньні Ўраду Ластоўскаго.

Па 4 і 5 пунктах дадзена адповедзь прыхільная: даваць шырокую дапамо­гу на беларускіе арганізацыі і вызваліць арэштованых беларускіх соцыалістоў, а справы беларускіх дзеячоў разгледзяць.

Па 6 пункту – абецалі пазволіць аткрыць Беларускіе вучыцельскіе курсы, даць загад дзержаўнаму кнігавыдавецтву ў першы чарод пусьціць беларускія кніжкі, ліквідаваць безграматнасьць у Смаленскай, Могілеўскай і Віцебскай губэрніях у беларускай мове зь беларускіх падручнікоў.

Крыніца: Дзяржаўны архіў Летувы. Ф.582. Воп.1. Спр.9. Л.2.

Рада БНР, а таксама Ліга вызваленьня народаў СССР, старшынём якой быў Старшыня Рады БНР Мікола Абрамчык, накіравалі свае мэмарандумы лідарам вялікіх заходніх дэмакратый напярэдадні іхнага сумеснага саміта з кіраўніцтвам СССР. Саміт адбываўся ў Парыжы і павінен быў служыць інструмэнтам для пошуку базы для ўзаемапаразуменьня ва ўмовах Халоднай вайны. Насуперак гэтаму, саміт працягнуўся толькі два дні і прайшоў пад знакам скандалу вакол зьбіцьця саветамі амэрыканскага выведвальнага самалёту U-2.

У сваім мэмарандуме Рада БНР акцэнтавала на факце збройнай акупацыі Беларусі з боку Савецкай Расеі, а таксама пратэставала супраць савецкай дапамогі разьвіваючымся краінам за кошт Беларусі.

Мэмарандум Лігі вызваленьня народаў СССР папярэджваў супраць замірэньня з СССР ва ўмовах акупацыі і парушэньня правоў народаў, паняволеных савецкай Расеяй.

Мэмарандум

Высланы ад імя Рады БНР з нагоды канфэрэнцыі на высокім узроўне ў Парыжы, на імя Прэзыдэнта ЗША Айзэнгаўэра, Прэзыдэнта Францыі дэ Голя, Прам’ера Вялікай Брытаніі Макмілана і Віцэпрэзыдэнта ЗША Ніксана

Эксцэленцыя,

З нагоды заплянаванай канфэрэнцыі на найвышэйшым узроўні, маем гонар ад імя Рады Беларускай Народнай Рэспублікі на выгнаньні зьвярнуцца да Вас з просьбай прыняць на Вашую ўвагу наступнае:

1. Беларускі народ на працягу апошніх сарака гадоў знаходзіцца ў няспынным змаганьні за аднаўленьне свае дэмакратычнае Рэспублікі;

2. Беларускі народ заўсёды ўважаў і ўважае савецкую ўладу на Беларусі за рэжым, накінуты яму збройнай сілай звонку – Савецкай Расеяй. Дзеля гэтага ўсялякія забавязаньні спадара Хрушчова ад імя беларускага народу будуць ім (беларускім народам) уважацца за забавязаньні, пазбаўленыя ўсялякіх праўных падставаў.

3. Дзеля таго мы энэргічна пратэстуем супраць намеру ангажаваньня спадара Хрушчова дзеля дапамогі гэтак званым эканамічна слабаразьвітым краінам коштам беларускага народу, таму што каляніяльная палітыка Крамля ў дачыненьні да Беларусі давяла наш народ да такога стану галечы, якую нельга параўнаць зь нястачамі якой-небудзь краіны былых каляніяльных народаў у вольным сьвеце.

Прыймеце, Эксцэленцыя, выражэньні нашых пачуцьцяў найглыбейшай да Вас пашаны.

Нью-Ёрк, 9 травеня 1960 году

А. Стагановіч
Намесьнік Старшыні Рады Беларускай Народнай Рэспублікі

Мэмарандум

высланы ад імя Лігі вызваленьня народаў СССР (Парыскага блёку) на імя Прэзыдэнта ЗША Айзэнгаўэра, Прэзыдэнта Францыі дэ Голя, Прам’ера Вялікай Брытаніі Макмілана і Віцэпрэзыдэнта ЗША Ніксана

Эксцэленцыя,

З нагоды заплянаванай канфэрэнцыі на найвышэйшым узроўні, якая мае пачацца ў Парыжы 16 траўня сёлета, маем гонар зьвярнуцца да Вас ад імя экзыльных урадаў і нацыянальна-палітычных цэнтраў:

Армэніі, Азэрбайджану, Беларусі, Грузіі, Казакіі, Крыму, Ідэль-Уралу, Туркестану і Ўкраіны, просячы Вас ветліва зьвярнуць Вашу ўвагу на наступнае:

1. Вышэйпазначаныя народы складаюць бальшыню насельніцтва Савецкага Саюзу;

2. Народы гэтыя абвесьцілі ў 1917 – 1918 гадох свае незалежныя дэмакратычныя дзяржавы, якія сталіся ахвярай нічым не справакаванай агрэсіі з боку Савецкай Расеі і былі ёй збройна заваяваныя;

3. Прыгаданыя народы няспынна працягваюць змаганьне за сваё вызваленьне ад накінутага ім Крамлём найбольш жорсткага ў гісторыі чалавецтва каляніяльнага рэжыму, і што рэжым гэты нашыя народы ўважаюць за рэжым, накінуты чужаземнай дзяржавай – Расеяй;

4. Нашы народы зьвяртаюць свае ўстрывожаныя позіркі на заплянаваную канфэрэнцыю на найвышэйшым узроўні і спадзяюцца на падтрымку Вялікіх дэмакратыяў Захаду ў сваім цяжкім змаганьні з крамлёўскай тыраніяй;

5. Эвэнтуальная дамоўленасьць Вялікіх дэмакратыяў з Крамлём на мірнае суіснаваньне пры ігнараваньні сувэрэнна-законных правоў нашых народаў была б толькі актам маральнай падтрымкі камуністычна-бальшавіцкіх агрэсараў і цяжкім ударам для нашых народаў у іхным вызвольным змаганьні;

6. Мірнае суіснаваньне вольнага сьвету з крамлёўскай тыраніяй у той час, як апошняя ня толькі адмаўляе мірнае суіснаваньне з нашымі запалоненымі народамі, але пагражае іхнаму фізычнаму існаваньню як народаў, адкрыта ўжываючы ў дачыненьні да іх мэтад генацыду, усклала б на вольны сьвет, а ў першу чаргу на Вялікія дэмакратыі, цяжкую маральную адказнасьць перад гісторыяй людзтва.

Шчыра жадаючы найлепшых удачаў у Вашых намаганьнях дасягнуць справядлівана й трывалага міру, застаемся ў надзеі, што Вы не забудзеце таксама і аб трагічным лёсе нашых народаў за зялезнай заслонай.

Прымеце, Эксцэленцыя, выражэньні найглыбейшае да Вас пашаны.

Нью-Ёрк, 9 травеня 1960 году.

Мікола Абрамчык
Старшыня Лігі вызваленьня народаў СССР

Паводле: Бацькаўшчына № 21 (505), 1960

Дэклярацыя была сьведчаньнем пра высокі ўзровень самаарганізацыі беларускіх структураў і ўсьведамленьня імі інтарэсаў Беларусі як самастойнага суб’екта – пакуль што ў складзе фэдэратыўнай і дэмакратычнай Расейскай рэспублікі, праект стварэньня якой праваліўся.

Дэклярацыя Зьезду беларускіх нацыянальных арганізацый аб перадачы выканаўчых функцый кіраваньня краем Беларускаму нацыянальнаму камітэту

29 сакавіка 1917 г.

Белорусский национальный съезд представителей всех политических партий и классов Белоруссии, созванный в Минске 25 марта,

приветствуя Великую русскую революцию, принесшую нам свободу и близкое осуществление автономного строя Белоруссии, и выражая свою полную готовность поддержать Временное российское правительство в его борьбе с внешними врагами за свободу России и ее народов и с прислужниками старого режима, передает исполнительные функции Белорусскому национальному комитету, который должен в контакте с Временным правительством организовать управление Белоруссией.

Белорусский национальный съезд, искренне желая принять участие в великом деле государственного строя свободных народов России, уверен, что его национальный руководящий орган, стремясь к улучшению положения родного края и опираясь на все население Белоруссии, принесет пользу государственному развитию России на принципах федеративного демократическо-республиканского строя.

Для осуществления указанной цели, съезд поручает своим делегатам войти в сношение с Временным правительством.

Паводле: Знешняя палітыка Беларусі: Зборнік дакументаў і матэрыялаў. Т.1 (1917-1922 гг.) (Пастаянная камісія Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы, Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь, Беларускі дзяржауны універсітэт, Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы). Мн.: БелНДІДАС, 1997

Рада БНР таксама накіравала сваю дэлегацыю на чале з Антонам Луцкевічам для ўдзелу ў канфэрэнцыі з мэтай дасягнуць прызнаньня незалежнасьці Беларусі з боку міжнароднай супольнасьці. Па дарозе ў Парыж дэлегацыя наведала Чэхаславаччыну, дзе была прынятая прэзыдэнтам Томашам Масарыкам. У Парыжы дэлегацыя мела сустрэчу з замежным міністрам расейскага калчакаўскага ўраду Аляксандрам Сазонавым і з польскім прам’ер-міністрам Ігнацыям Янам Падэрэўскім.

Для ўдзельнікаў Парыскай канфэрэнцыі Антонам Луцкевічам і Лявонам Зайцам быў падрыхтаваны мэмарыял, тэкст якога прадстаўляем вашай увазе.

Мэмарыял Беларускага Ўраду
Пану Старшыні Міравой Канфэрэнцыі ў Парыжы

г. Гродна, 22 студзеня 1919 г.

Пад той час, як прынцып самаазначаньня нацыянальнасьцей сьвяткуе пабеду на ўсенькім сьвеці, – дванадцацімільённы Беларускі народ, некалі вольны і незалежны, а пасьля паняволены суседзямі і толькі цяпер паўстаўшый дзеля адбудовы сваёй нацыянальнай культуры і дзяржаўнасьці, стаіць перад пагрозай новага паняволеньня – яшчэ горшага за колішняе, бо яно суліць яму ў дадатку разрыў жывога нацыянальнага арганізму на некалькі часьцін. У гэткі мамэнт ядынае законнае прадстаўніцтва Беларускага народу, Народнае Міністэрства, прызванае да жыцьця народнай воляй, лічыць сваёй павіннасьцю зьвярнуцца да вялікіх дзяржаў, апавесьціўшых прынцып нацыянальнага самаазначаньня, з просьбай аб зашчыту апіраючыся не на сілу аружжа, а на сваё права на жыцьцё і свабоду.

Праз нейкую дзіуную іронію долі культурны сьвет ведае аб рожных дробных і слабых народах і паддзержывае іх дзяржаўнасьць,- але аб дванаццацімільённым Беларускім народзе, бацькаўшчына катарага ў дадатку страшэнна зруйнавана вайной, ня ведае і ня рупіцца ніхто…

Гранічучы на заходзі з Польшчай, на паўночным заходзі з Літвой і Латвіей, на поўначы і ўсходзі з Маскоўшчынай і на паўдня з Украінай, абшар Беларусі, даходзячы 300 000 квадратных кіломэтраў, абнімае быўшыя расейскія губэрні Віленскую, Гродзенскую, Менскую, Вітэбскую, Магілёўскую, палову Смаленскай, часьць Чарнігаўскай і сумежныя паветы Сувальскай, Ковенскай, Курляндзкай і іншых губэрняў.

Згруба гранічная мяжа Беларусі йдзе гэтак: ад Дзьвінску на поўнач ламанай лініей да станцыі пры чыгунцы Корсаўка, адтуль на ўсход да Ржэва на Волзе блізка зусім простай лініей, ад Ржэва граніца йдзе ў паўднёва-заходнім кірунку на Бранск і далей па Дзесьне, адтуль на заход крывой лініей на Грамяч, Ноўгарад-Северск, Гарадню, усьце Прыпяці і далей уздоўж балот Прыпяці (на паўдня ад іх) Буга і Нарэва да Беластоку. Акружаючы з заходу Беласток і Хорошч, якія знаходзяцца на Беларускай зямлі, граніца паднімаецца на поўнач, захоплівае места Аўгустоў і далей ламанай лініей ідзе цераз Друскенікі, Эйшышкі, Новыя Трокі, Мусьнікі, Сьвенцяны – да Дзьвінску. Места Вільня стаіць на Беларускай зямлі, і літоўская граніца акружае яго паўкругам радзіусу 20-60 вёрст. На ўсім паказаным абшары беларусы становяць каля 75% насяленьня, жыды становяць тут каля 12%, а рэшта – палякі, вялікарусы, украінцы, літвіны, татары і інш.

Беларусы вядуць свой род ад старых славянскіх плямёнаў Крывічоў, Дрыгвічоў і інш., каторыя ўжо у IX сталецьці зрабілі пачатак сваёй дзяржаўнасьці. Ад IX да XIII ст. гісторыя Беларусі – гэта час цяжкой барацьбы за незалежнасьць з суседнімі рускімі князьствамі, барацьбы за вольны доступ да Балтыцкага мора, з каторым Беларусь зьвязывалі водныя тарговыя дарогі – Дзьвіна і Нёман. Гэная барацьба прымусіла беларускія плямёны крэпка еднацца паміж сабой і зрабіць хаўрус з Літвой. Ад XIII да другой паловы XVI ст. беларусы разам з літоўскім народам збудавалі магутную дзяржаву, якая найбольш вядома пад імем Вялікага Князьства Літоўскага. Дзякуючы сваей культурнасьці і высокаму разьвіцьцю грамадзкага жыцьця, беларусы здабылі тутака пануючае палажэньне. Беларуская мова сталася дзяржаўнай мовай па ўсенькім В. Князьстве Літоўскім, сталася мовай культурных людзей, пакінуўшы па сабе сьляды ў вечных памятніках – нялічаным множстве актаў дзяржаўных і цывільнага права, у вядомым на ўсю Эўропу зборніку законаў В. Кн. Літоўскага – “Літоўскім Статуце”, які быў напісаны па-беларуску і сьпярша друкаваўся толькі ў гэтай мове. Ужо ў 1518 г. беларусы мелі друкаваную Біблію у роднай мове.

У 1569 г. на сойме ў Любліне Літоўска-Беларускае гаспадарства падпісала акт дзяржаўнае уніі (еднасьці) з Польшчай. Паводлуг Люблінскай умовы злучыліся яны ў адну фэдэрацыю на аснове поўнай роўнасьці: кожная з іх захавала права мець сваю асобную армію, свае законы, фінансы, суды і мясцовае ўпраўленьне, а еднасьць выяўлялася толькі ў супольным сойме.

У канцы XVIII ст. злучаная Беларуска-Літоўска-Польская дзяржава была разьдзелена паміж трох суседак: Аўстрыяй, Прусамі і Расеей. Беларусь была цэлком прылучана да Расеі ў 1793 г. паводлуг умовы, падпісанай у Гародні. Гэная ўмова павінна была забаспечыць Беларусі магчымасьць свабоднага і самабытнага разьвіцьця і тварэньня свёй нацыянальнай культуры. На жаль, яна ня была споўнена: расейская дзяржаўная палітыка пайшла па даразе гвалтаў і нялічанымі агранічэньнямі і рэпрэсіямі: зачыняючы вышэйшыя школы, уціскаючы веру, забараняючы друкаваць кніжкі па-беларуску (у 1865 г.), ужываць народную мову ў школе і цэркві (1839 г.) і т.д.- старалася забіць у беларусаў нацыянальнае пачуцьцё і абярнуць іх у маскалёў. На Беларусь углядаліся, як на некалькі губэрняў, аднастайных з маскоўскімі, якімі упраўлялі маскоўскім абычаем – з тэй толькі рожніцай, што тут не дапускалі ані ценю самаўпраўленьня, заведзенага ў вялікарускіх губэрнях у 1864 г. Толькі наперадодні сусьветнае вайны ў часьці Беларусі было заведзена земскае самаўпраўленьне, а Віленшчына і Гродзеншчына і тагды асталіся бяз яго.

Жывучы ў страшэнна цяжкіх варунках, пазбаўлевыя нацыянальнай школы і цэрквы, беларусы блізка зусім утрацілі сваю інтэлігенцыю. Аднак за ўвесь час маскоўскага панаваньня рабіліся спробы пачаць работу дзеля нацыянальнага адраджэньня беларусаў, робленыя нацыянальна-сьвядомымі сынамі Беларускае зямлі. Спробы гэныя зыходзіліся з мамэнтамі ўзросту дэмакратычнага руху у Расеі і заграніцай: яны станавілі адгалосак Вялікай Францускай Рэвалюцыі, узмацовываліся ў 1830 і 1848 гадох, выяўляліся ў часе паўстаньня 1863 году, разьвіцьця «народнічества» ў Расеі у 1880-х гадох і ўрэшці абярнуліся ў шырокі масавы народны рух у часе рэвалюцыі 1905 г. У зусім кароткі час беларусы стварылі сваю арыгінальную літэратуру, даўшы багата імёнаў слаўных паэтаў, стварылі сваю народную прэсу, много культурна-прасьветных, грамадзкіх і палітычных арганізацый і т.д. Цэнтрам беларускай нацыянальнай работы была адвечная сталіца краю – Вільня. Найвышэйшай праявай беларускай нацыянальнай работы была праца над будоўляй сваёй незалежнай дэмакратычнай нацыянальнай дзяржавы. Яна разьвярнулася ў першыя ж дні рэвалюцыі ў лютым 1917 году. У марцы ў Менску адбыўся людны зьезд беларускіх грамадзскіх працаўнікоў, на якім быў заснованы “Беларускі Нацыянальны Камітэт”. Месца апошняга пасьля заняла “Цэнтральная Рада Беларускіх Арганізацый і Партый”, каторая адгэтуль гуртавала каля сябе і кіравала ўсю беларускую нацыянальную работу. За шэсць месяцаў рэвалюцыі ідэя адраджэньня і палітычнага самаазначаньня Беларусі ўсё ўзмацоўвалася і разьвівалася на чысьленых зьездах, мітынгах і сходках. Пасьля трэйцяе сэсіі “Цэнтральнае Рады Беларускіх Арганізацый і Партый” у кастрыніку 1917 г. ясна выявілася патрэба стварыць дзяржаўнапраўную ўстанову, якая ўзяла-бы ў свае рукі ўласьць, і палажыў аснову Беларускай Народнай Рэспубліцэ. Дзеля гэтага былі скліканы армейскія зьезды на ўсіх франтах: Заходнім у Менску (18-24 кастрычніка), Паўночным у Вітэбску (15-20 лістапада), Румынскім у Одэсі (3-8 сьнежня), Палудзенна-заходнім у Kіеві; два зьезды беларусаў-бежанцаў у Маскве і адзін у Менску; зьезды вучыцялёў і розных грамадзкіх арганізацый у Смаленску, Вітэбску, Полацку і іншых местох. Рэзультатам гэтых зьездаў было заснаваньне “Вялікай Беларускай Рады” і “Беларускай Цэнтральнай Вайсковай Рады”, а такжа скліканьне ўсебеларускага Зьезду з устаноўчымі функцыямі ў Менску 18 сьнежня 1917 году.

Усебеларускі Зьезд быў найбольш поўным і сур’ёзным выяўленьнем волі Беларускага народу, раўнуючы да такага-ж выяўленьня волі другімі народамі быўшае Расеі. На зьезд прыехалі дэпутаты ад валасных (сялянскіх) земств, і камітэтаў з усяе этнаграфічнае Беларусі, ад павятовых і губэрнскіх земств, мястовых самаўпраўленьняў, работніцкіх арганізацый, ваенных з усіх фронтаў і тылу арміі, бежанскіх саюзаў і камітэтаў, коопэратываў, прафэсіянальных і іншых саюзаў Беларусі, усіх палітычных партый, – разам 1167 дэпутатаў с правам пастанаўляючага голасу і 705 дарадчага. Зьезд, выяўляючы сувэрэнную волю Беларускага народу, пастановай 31 сьнежня 1917 года ўстанавіў рэспубліканскі дэмакратычны лад у этнаграфічных межах Беларускае зямлі і выбраў найвышэйшую уладу Беларусі: Раду Ўсебеларускага зьезду, якая у свой чарод пасьля аддала спаўняючую ўласьць у старонцы Радзе Народных Міністраў. Пасьля прыняцьця гэтых пастаноў прадстаўнікі большэвіцкай уласьці у Менску, карыстаючы з таго, што пад той час тамака ня было беларускага войска, аружнай сілай разагналі Зьезд. Нягледзячы на гэта, Рада прыступіла да выпаўненьня узложаных на яе абавязкаў і, паміж іншым, паслала дэлегатаў ад Беларусі на мірныя перагаворы ў Бярэсьце, куды яны афіцыяльна дапушчаны ня былі.

Лінія ваеннага фронту, якая устанавілася на ўсходзі ў верасьні 1915 году, разьдзяліла Беларусь на дзьве часьці. Пры гэтым у межах окупацыі апынулася ўся Гродзеншчына, вялікшая частка Віленшчыны і невялікі кусочак Меншчыны. Тут Беларускі рух выявіўся перш за ўсё у шырокай культурнай рабоці, ладзючы сець беларускіх народных школ замест эвакуіраваных расейскіх, адкрываючы вучыцельскія сэмінарыі, друкуючы беларускія кніжкі для навукі ў школах, арганізовываючы беларускія культурныя ўстановы і таварыствы. Разам з тым, нягледзячы на суровыя забароны нямецкае ўласьці, разьвівалася і беларуская палітычная работа, на якой зыходзіліся дэмакратычныя групы ўсіх нацыянальнасьцей краю, – галоўным чынам у старым гістарычным цэнтры краю – Вільні. 25-26 студзеня 1918 году беларусам зь вялікім трудом удалося склікаць у Вільні нацыянальную канфэрэнцыю, на якой былі прадстаўнікі акупіраванай у 1915 гаду часьці Беларусі (Віленшчыны, Гродзеншчыны і часьці Меншчыны). Канфэрэнцыя высказалася за адбудову незалежнай фэдэрацыйнай Беларуска-Літоўскай дзяржавы, аб’яднанай зь незалежнай Латвіей, прызываючы да еднасьці і заакопную усходнюю Беларусь, аб долі і палажэньні каторай нямецкія ўласьці не прапускалі ў Вільню ніякіх вестак. Конфэрэнцыя выбрала такжа найвышэйшую беларускую нацыянальную ўстанову для зямель старой нямецкай акупацыі – Беларускую Раду, каторай наказала супольна зь літоўскім нацыянальным прадстаўніцтвам і нацыянальнымі меншасьцямі падгатаваць скліканьне ўстаноўчага сойму.

Гэтак у абедзьвюх часьцях разрэзанай ваенным фронтам Беларусі адначасна разьвівалася і ўзмацовывалася ідэя стварэньня незалежнае дзяржавы. А пад той жа час нямецкія прадстаўнікі ўмаўляліся у Бярэсьці з прадстаўнікамі расейскага савецкага ўраду аб паняволеньні і разьдзелі паміж ваюючымі старонкамі абрабаванай і зруйнаванай вайной Беларускай зямлі…

Паводлуг Берасьцейскае ўмовы Беларусь, катарая мае доступ да мора глаўным чынам цераз Лібаўскі порт, бо з ім яна ад вякоў зьвязана сыстэмай дарог, аказалася зусім адрэзанай ад марскога ўзьбярэжжа, што павінна было ў самой аснове забіць яе самабытнае эканаміцкае жыцьцё, аддаўшы Беларусь у поўную эканаміцкую залежнасьць ад Вялікарасеі. Яшчэ раней умова, зробленая паміж Нямеччынай і Ўкраінай, аддала апошняй дзесяць беларускіх палудзенных паветаў (Магілёўскай, Чарнігаўскай, Менскай і Градзенекай губэрній). Калі ж нямецкая акупацыя пасунупася далей на ўсход, дык і Ўсходняя Беларусь аказалася яшчэ раз разрэзанай, бо ўсходнія акраіны яе асталіся у руках Расеі, а цэнтральнай часьці яе было суджана карміць вялізарную нямецкую армію, якая вывозіла з занятых зямель усё, што мела якую-колечы цану, – агулам на многа мільёнаў рублёў.

Заняцьце нямецкім войскам Менску, дзе знаходзіліся цэнтральная установа беларускай дзяржаўнай уласьці, прыняўшай пад той час імя Рады Беларускай Народнай Рэспублікі, дало магчымасьць беларусам старой і новай акупацыі зыйсьціся разам і згаварыцца пасьля трохгадовага перарыву ўсялякіх зносін. У канцы марца 1918 году ў Менск прыехала дэлегацыя Беларускае Рады зь Вільні, якая і прыняла ўчасьце ў гістарычным засяданьні Рады Рэспублікі 24-25 марца. Рэзультатам злучэньня прадстаўніцтва ўсходняй і заходняй Беларусі было апавешчаньне незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі і выданьне акту, у каторым паміж іншым гаварылася:

“Мы, Рада Беларускай Народнай Рэспублікі, скідаем з роднага краю апошняе ярмо дзяржаўнай залежнасьці, якое гвалтам накінулі расейскія цары на наш вольны і незалежны край.

Ад гэтага часу Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчаецца незалежнай і вольнай дзяржавай. Самі народы Беларусі у асобе свайго устаноўчага Сойму пастановяць аб будучых дзяржаўных зьвязях Беларусі.

На моцы гэтага трацяць сілу усе старыя дзяржаўныя зьвязі, якія далі магчымасьць чужому ўраду падпісаць і за Беларусь трактат у Бярэсьці, што забівае на сьмерць Беларускі народ, дзелючы зямлю яго на часткі. На моцы гэтага ўрад Беларускай Народнай Рэспублікі мае ўвайсьці у адносіны з зацікаўленымі старонамі, прапануючы ім перагледзіць тую часьціну Берасьцейскага трактату, якая датычыць Беларусі, і падпісаць міравую ўмову з усімі ваяваўшымі дзяржавамі.

Беларуская Народная Рэспубліка павінна абняць усе землі, дзе жыве і мае лічэбную перавагу Беларускі народ, а ласьне: Магілёўшчыну, беларускія часьці Меншчыны, Гродзеншчыны, (з Горадняй, Беластокам і інш.), Віленшчыны, Віцебшчыны, Смаленшчыны, Чарнігаўшчыны і сумежныя часьці суседніх губэрній, засялёныя беларусамі.

Беларуская Народная Рэспубліка пацьверджывае ўсе тыя правы і вольнасьці грамадзян і народа ў Беларусі, якія абвешчаны Устаўной Граматай ад 9 сакавіка 1918 году.

Абвяшчаючы аб незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі, Рада яе пакладае свае надзеі на тое, што ўсе любячыя волю народы дапамогуць Беларускаму народу
ў поўнай меры зьдзейсьніць яго палітычна-дзяржаўныя ідэалы”.

Гэты акт быў разасланы ўрадам усіх вялікіх дзяржаў; аднак варункі, у якіх прыходзілася жыць беларусам пад нямецкай акупацыяй, не даюць пэўнасьці, што ён дайшоў да ўсіх. Справа ў тым, што акупанты ў адносінах да беларускага дзяржаўнага будаўніцтва занялі ад першых дзён акупацыі зусім варожае становішча. Пасьля ўваходу да Менску акупацыйныя ўласьці аружнай сілай захапілі беларускія дзяржаўныя грошы і гэтыя грошы назад не вярнулі. Калі ж акт 25 марца быў пададзен нямецкаму ураду, апошні ў афіцыяльным адказе заявіў, што, згодна з Берасьцейскай умовай, пытаньне аб Беларусі ён лічыць унутранай справай Расеі і радзіць беларускаму ўраду дайсьці ўгоды з большэвіцкім урадам. Сваю ляяльнасьць у адносінах да савецкага ўраду Расеі нямецкі урад давёў да таго, што за 9 месяцаў акупацыі зусім не даваў беларускаму ўраду арганізовываць край, не дапускаючы свабоды руху, не даючы карыстацца поштай, тэлеграфам, тэлефонамі і т.д., арыштовываючы камісараў, якія памыкаліся арганізовываць народныя беларускія аружныя сілы. Усё упраўленьне Беларусьсю аставалася у нямецкіх руках. Калі ж нямецкія войскі былі прымушаны пакінуць Беларусь, яны ня толькі адмовіліся аддаць цывільнае ўпраўленьне краем у рукі краёвых арганізацый, але і не дапусьцілі арганізацыі краёвай міліцыі дзеля абароны народу ад анархіі, нямінучай у мамэнт адходу акупантаў пры поўнай неарганізованасьці насяленьня.

Тое, што было зроблена немцамі ў Усходняй Беларусі і ў Менску, паўтарылася і ў заходняй часьці яе – за лініяй старога фронту. Немцы і тут не далі арганізаваць беларускіх аружных сіл – апоры ўсялякае ўласьці. А ў тым жа самым часе яны падгатаўлялі захват беларускіх зямель з Вільняй, Горадняй, Беластокам суседняй Польшчай: зусім адкрыта, бяз ніякіх перашкод з нямецкага боку, арганізовываліся і зброіліся па ўсім краю польскія легіоны, замяніўшыя нямецкую акупацыю і тэрорызуючыя тутэйшае насяленьне.

Наагул, з боку Польшчы беларусам грозіць самая сур’ёзная небясьпека. Справа ў тым, што “вышэйшыя” станы ў Беларусі – паны земляўласьнікі і мястовая буржуазія – даўно зусім спольшчаны. Вось, гэныя элементы, здрадзіўшыя свой народ, карыстаючы з паддзержкі пераважнай часьці каталіцкага духавенства, усемі сіламі стараюцца прылучыць Беларусь да Польшчы. Дзеля гэтага, не саромячыся нават духаўнага гвалту ў касьцёлі, яны стараюцца спольшчыць беларускіх сялян, – глаўным чынам беларусаў-каталікоў, чысло каторых даходзіць больш чым 2 мільёнаў. Каталіцкі касьцёл у Беларусі аб’яўлены польскім нацыянальным касьцёлам, а ўсе каталікі – палякамі. Каталіцкае духавенства прамаўляе да народу з амбоны бадай выключна па-польску. Ксяндзы адмаўляюцца спавядаць і вучыць беларускіх дзяцей асноў веры ў іх роднай мове беларускай. Яны грозяць касьцёльнымі карамі бацьком, дзеці каторых будуць вучыцца ў беларускіх школах. Такая работа йдзе глаўным чынам у заходняй Беларусі, гдзе каталікоў больш, асабліва ж па мястох – у Вільні, Горадні, Беластоку і інш. Даводзячы сваіх правоў на захаднюю Беларусь, палякі пазываюцца на статыстыку, каторая рабілася пад той час, калі вялікшая частка беларускага праваслаўнага насяленьня гродзеншчыны і віленшчыны лікам больш за мільён душ знаходзілася ў цэнтральнай Расеі, куды яе былі гвалтам высялялі пры адходзе расейскіх войск у 1915 гаду, а астаўшыяся на месцы беларусы-каталікі пераварачываліся ксяндзамі ў палякоў.

Гэткае палажэньне злажылася для Беларусі і Беларускага народу за час нямецкай акупацыі. Край зусім неарганізаваны. Мясцовыя сілы, прынімаўшыя чыннае ўчасьце ў дзяржаўным будаўніцтве, былі прымушаны пакінуць родныкрай з прычыны прыходу большэвікоў. Культурна-нацыянальнае жыцьцё зруйнована. А прыход большэвіцкае ўласьці, чужой для беларуса ў і па нацыянальнасьці, і па духу, суліць новую руіну, эканаміцкі развал і голад…

3 прычыны незалежных ад яго акалічнасьцей Беларускі народ ня меў магчымасьці аружнай сілай абараніць сваю незалежнасьць. Дзеля гэтага беларусы ўсе свае надзеі ўскладаюць не на сілу, а на свае права і зварочываюцца да Мірнай Конфэрэнцыі, заклікаючы яе паддзяржаць зусім законнае жаданьне Беларускага народу здабыць дзяржаўную незалежнасьць.

Нават Савецкі Урад быў прымушаны аб’явіць незалежнасьць Беларусі пасьля яе заняцьця: маніфэстам з 1 студзеня 1919 году, выданым савецкай уладай, Беларусь аб’яўлена незалежнай Савецкай Рэспублікай у фэдэрацыйнай сувязі з Савецкай Расеей. Аднак, аднабокая разьвязка пытаньня аб прымусовасьці фэдэрацыі Беларусі з Расейскай Савецкай Рэспублікай і завядзеньне ў межах Беларускай Народнай Рэспублікі савецкай сыстэмы ўпраўленьня па прыказу з Масквы раўназнаны нарушэньню сувэрэнных правоў Беларускага народу. Справа аб долі дванадцацімільённага Беларускага народу, зусім ясна выявіўшага сваё жаданьне незалежнасьці, ня можа быць аддадзена на разьвязку Маскоўскаму ураду, ня можа лічыцца ўнутранай справай Расеі. Дзеля забясьпечаньня Беларускаму народу незалежнасьці патрэбны міжнародныя гарантыі. 3 гэтае прычыны Беларускі ўрад у асобе Рады Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі просіць разьвязаць на Мірнай Канфэрэнцыі беларускае пытаньне ва ўсёй яго шырыні і даць Беларускаму народу помач у яго дзяржаўным будаўніцтве ў этнаграфічна-гістарычных межах, а такжа дапусьціць на Канфэрэнцыю дэлегатаў Беларускай Народнай Рэспублікі дзеля абароны інтарэсаў Беларускага народу і дачы патрэбных інфармацый.

Старшыня Рады Міністраў і Міністэр Загранічных Спраў Ант. Луцкевіч

Дзяржаўны Пісар Лявон Заяц

Паводле: Знешняя палітыка Беларусі: Зборнік дакументаў і матэрыялаў. Т.1 (1917-1922 гг.) (Пастаянная камісія Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы, Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь, Беларускі дзяржауны універсітэт, Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы). Мн.: БелНДІДАС, 1997

На гэтай Сэсіі дзейнасьць Рады БНР была адноўленая пасьля чатырохгадовага перапынку, зьвязанага з Другой сусьветнай вайной і сьмерцю папярэдняга Старшыні Рады БНР Васіля Захаркі, чые паўнамоцтвы часова пераняў Мікола Абрамчык. Склад Рады БНР папоўнілі прадстаўнікі шматтысячнай новай хвалі эміграцыі зь Беларусі.

ДЭКЛЯРАЦЫЯ
РАДЫ БЕЛАРУСКАЕ НАРОДНАЕ РЭСПУБЛІКІ (БНР)

Прынятая 31-га сьнежня 1947 г.

Рада Беларускае Народнае Рэспублікі, сабраўшыся на сход у гістарычны дзень 30-х угодкаў абвешчаньня І-ым Усебеларускім Кангрэсам у Менску Беларускае Народнае Рэспублікі, урачыста заяўляе, што яна й надалей:

1. імкнецца да ажыцьцяўленьня волі беларускага народу да незалежнага гаспадарствавага жыцьця, выказанай ім вуснамі 1-га Усебеларускага кангрэсу й Актам 25 Сакавіка,

2. не прызнае й ніколі не прызнае БССР за форму беларускага незалежнага гаспадарства, уважаючы яе за расейска-камуністычную фікцыю беларускае гаспадарствавасьці, накінутую Масквою, як сродак паняволеньня беларускага народу, ягонага нацыянальнага, матэрыяльнага a нават і фізычнага вынішчэньня;

3. не прызнае й ніколі не прызнае на будучыню, як неабавязваючыя беларускі народ, усе ўмовы й забавязаньні, якія напраўна ад імя беларускага народу падпісалі ўрады СССР, Польшчы й г.зв. «урад БССР» — маскоўска-акупацыйная адміністрацыя ў Беларусі;

4. маючы мандат ад І-га Ўсебеларускага кангрэсу, застаецца адзінапраўным i найвышэйшым рэпрэзантантам гаспадарствавае волі беларускага народу, упаўнамоцваючым выступаць ад ягонага імя ўрад БНР;

5. выказвае давер і застаецца вернай Прэзыдэнту Беларускае Народнае Рэспублікі інж. M. Абрамчыку — найвышэйшаму прадстаўніку сувэрэнных правоў беларускага народу;

6. імкнецца да салідарнасьці і супрацоўніцтва з усімі паняволенымі й загрожанымі маскоўскім камунізмам народамі, якія прызнаюць сувэрэнныя правы беларускага народу ў ягоных этнаграфічных межах.

Рада ўважае, што ў перажываны мамэнт ейным галоўным абавязкам ёсьць поўная кансалідацыя ўсіх нацыяналыіых беларускіх сілаў і змабілізаваньне ix на змаганьне за канчальнае вызваленьне беларускага народу ад маскоўскае няволі й аднаўленьне Беларускае Народнае Дэмакратычнае Рэспублікі.

Рада Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)

У жыцьці кожнага чалавека ёсьць многа ўспамінаў. Але з іх заўсёды бываюць успаміны, якія застаюцца на ўсё жыцьцё ў памяці, хвалюючыя і яскравыя, успаміны аб тым, што вызначыла ўвесь далейшы шлях жыцьця. Хачу з Вамі, чытачы, падзяліцца адным з гэткіх успамінаў, аб падзеях, удзельнікам якіх быў тады і я, пішучы гэтыя радкі.

Ідэя незалежнасьці нашай Бацькаўшчыны Беларусі ў нашых галовах нарадзілася і разьвівалася яшчэ да рэвалюцыі 1917 г. На сходах, на мітынгах, у прыватных гутарках яна заўсёды высоўвалася, але ажыцьцявіць яе тады яшчэ не хапала ў нас сілы, а тыя аргумэнты, якія былі ў нашых руках, мы лічылі яшчэ недастатковымі. Супраціў быў вельмі вялікі з боку ўсіх небеларускіх элемэнтаў, а асабліва расейцаў, якія ў Радзе Б.Н.Р. мелі сваіх прадстаўнікоў. Ды і сярод сябе мы мелі людзей, якія гаварылі, што яшчэ зарана падымаць гэтае пытаньне, што трэба да яго добра падрыхтавацца, усебакова разгледзець, зважыць і ўпэўніцца.

Але праца ішла, ня спынялася. Сеялася агітацыя, вялася прапаганда. Думка незалежнасьці ня сьціхала, а дзе толькі была магчымасьць пашыралася. Пішучаму гэтыя радкі прыходзілася не адзін раз выступаць сярод расейскіх эсэраў, сярод жыдоўскіх партыяў (Поалей Сіон, Бунд), польскай ППС і літоўскай (апошняя падтрымівала нас), ня лічачы украінцаў, якія ішлі з намі рука ў руку, плячо ў плячо.

Першы раз ідэя Незалежнасьці выказалася на спатканьні Новага Году 1918: “Беларуская Хатка”, апартамэнты якой не маглі зьмясьціць усіх жадаючых прыняць удзел у спатканьні, была першым гмахам, дзе была ў вузкім кругу беларускага грамадзтва абвешчана незалежнасьць Беларусі. У часе навагодніх прывітаньняў я на вялікім аркушы друкарскай паперы напісаў: “Няхай жыве Вольная, Незалежная, Непадзельная Беларусь!” і пусьціў для подпісу. Мігам аркуш быў запоўнены подпісамі і рознымі патрыятычнымі лёзунгамі. Варонка, Купала, Бядуля, Ядвігін Ш., Кудзелька, Галубок, Мамонька, Грыб, Смоліч, Рак-Міхайлоўскі, Ярушэвіч, Езавітаў, Жылка і шмат, шмат іншых, каля 70 асобаў былі ўдзельнікамі гэтае ўрачыстасьці. Па тэлефону прывіталі Я. Лёсіка і А. Гаруна з Новым Годам і паведамілі ім аб нашых подпісах. Яны ўмомант прыйшлі з свае кватэры і падпісаліся і прынялі ўдзел у агульным радасным сьвяткаваньні. Дакумэнт гэты забраў Я. Варонка, у якога ён, магчыма, і захоўваецца цяпер у Амэрыцы.

24-га Сакавіка 1918 году. 18 гадзіна. З усіх бакоў Менску у будынак на Захараўскай вуліцы сходзяцца сябры Рады Б.Н.Р. на чарговае паседжаньне. На парадку дня адно пытаньне: Абвешчаньне Незалежнасьці Нашае Бацькаўшчыны Беларусі.

У поўнай цішы Старшыня Рады Б.Н.Р. Язэп Лёсік адчыняе паседжаньне. Усе радныя ў поўным зборы. Месцы для гасьцей усе шчыльна запоўнены. Па выпаўненьні фармальнасьцяў раздаецца ўрачысты голас Старшыні Я. Лёсіка: Слова для дакладу па адзінаму пытаньню сяньняшняга парадку дня – абвешчаньня Незалежнасьці Беларусі – мае радны Язэп Варонка.

Паліліся поўныя запалу і веры ў нашую будучыню словы дакладчыка. Па пералічэньні і разглядзе гістарычных этапаў нашага народу і нашае Бацькаўшчыны, ён пераходзіць д геаграфічнага напісаньня нашае Краіны, сьцьвярджаючы факт, што ня гледзячы на шматвяковую няволю, наш народ захаваў сваю мову, культуру, звычаі і г. д. і што па свайму геаграфічнаму палажэньню мы творым асобную суцэльнасьць. Бурнымі, доўганямоўкнучымі воплескамі спатыкае заля апошнія словы дакладчыка. “Няхай жыве Вольная, Незалежная ў Яе этнаграфічных межах, Непадзельная Беларусь!” “Няхай жыве Беларускі Народ!” “Няхай жывуць усем народы, насяляючыя Беларусь!” Саля гудзела.

Пасьля кароткага перапынку пачаліся спрэчкі па дакладу.

Усе беларускія партыі, як адна, злажылі дэклярацыі, падтрымліваючыя тэзы дакладчыка. З такімі-ж дэклярацыямі выступілі прадстаўнікі жыдоўскіх палітычных партыяў Поалей Цыон і Бунду, у якіх яны ад імя сваіх партыяў заяўлялі, што Беларускі Народ мае поўнае права кіраваць сваім жыцьцём і пастанаўляць аб сваім лёсе.

Супроць даклада выступілі расейскія кадэты і эсэры, матывуючы сваё становішча тым, што адарваўшыся ад Расеі, Беларусь можа ў віхры палітычных падзеяў загінуць. Іхнія цьверджаньні былі разьбітыя выступаючымі сябрамі Рады.

На гэтым месцы мушу адзначыць, што прадстаўнік польскае меншасьці ад ППС, сп. Прыстар, у сваёй яскравай прамове выступіў супроць кадэтаў і эсэраў. “Даволі – казаў ён – вы душылі нас, палякоў, і даволі вам душыць беларусаў! Настала пара, каб усе народы сталі вольнымі і жылі паводле сваіх традыцыяў і звычаяў!”

Выступала яшчэ шмат прамоўцаў, якія падтрымлівалі прапанову, уносілі свае папраўкі і заўвагі.

Каля поўначы Старшыня Язэп Лёсік па прапанове спыняе спрэчкі і ўносіць прапазыцыю выбраць рэдакцыйню камісію, якая-б апрацавала рэзалюцыю і Ўстаўную Грамату да Беларускага Народу. Прапанова аднагалосна прыймаецца. Выбіраецца Камісія, у склад якой уваходзяць усе прадстаўнікі партыяў і групіровак. Абвяшчаецца перапынак на поўгадзіны. Камісія пачала працу, а радныя, разьбіўшыся на групы, жыва дзеляцца ўражаньнямі сходу.

Званок.

Радныя займаюць свае месцы. Урачыстая цішыня. Аб працы Рэдакцыйнай Камісіі дакладае радны Язэп Варонка. Паліліся велічныя словы рэзалюцыі і Ўстаўной Граматы па салі, каб потым рэхам разьнесьціся па Беларусі і па ўсяму сьвету.

Бурныя, доўнанямоўкнучыя воплескі і поклічы “Няхай жыве Вольная Незалежная Беларусь!” пракаціліся па яшчэ сонным Менску праз вокны і дзьверы, як толькі скончыўся даклад Я. Варонкі.

Пасьля некаторых паправак пачынаецца паіменнае галасаваньне. Хоць мы былі і ўпэўнены ў добрых выніках галасаваньня, але сэрца неяк трывожна забілася: хацелася, каб усе прысутныя, як адзін чалавек, зьлілі з намі свае галасы ў адзін магутны голас вольнага ад сяньняшняга дня чалавека і нашай Вольнай Бацькаўшчыны, хацелася, каб усе тут прысутныя былі братамі роўнымі і адналькавымі ў нашай Маці Беларусі.

Урачыстая хвіліна, пачынаецца галасаваньне.

І ў гэты ўрачысты мамэнт, калі аднагалосна была прынята Рэзалюцыя і была абвешчана Вольная Незалежная Дзяржава, у салю ўпалі першыя праменьні раньняга сонца. Яно абліло вясеньнім ясным сьветам залю, у якой, як на Вялікдзень у часе хрыстосаваньня, усе радныя аб[д]ымаліся і цалаваліся ад радасьці. І ў гэты мамэнт узышло Сонца Свабоды над нашай шматпакутнай Бацькаўшчынай.

Друкуецца паводле:

http://www.bsdp.org/naviny/gistoryja-i-kultura/25-03-2017/25-sakavika-1918-g-va-uspaminah-syabra-rady-bnr-mikalaya-shyly