Савецкая ўлада імкнулася максымальна выціскаць эканамічныя рэсурсы зь сялянаў, каб забясьпечваць паскораную індустрыялізацыю і будаўніцтва арміі для сваёй агрэсіўнай вонкавай палітыкі. Таксама мэтай савецкай сельскагаспадарчай палітыкі было здушыць сельскіх дробных уласьнікаў як патэнцыйную базу сацыяльных і нацыянальных пратэстаў – перадусім, ува Ўсходняй Беларусі і Ўкраіне.

У выніку калектывізацыі і “раскулачваньня” сяляне былі вымушаныя аддаваць большую частку сваёй прадукцыі дзяржаве. У выніку гэтага ў многіх раёнах СССР (Украіна, Казахстан, Паволлжа) у 1932-33 гг. здарыўся масавы голад, ахвярамі якога сталіся да 8 мільёнаў чалавек, сярод якіх да 5 мільёнаў склалі жыхары Ўкраіны,

Паведамлялася таксама пра іншае масавае выступленьне ў Барысаве ў траўні 1933 г. Галодныя жанчыны і дзецi выйшлi на вулiцы Барысава і запатрабавалі ад савецкіх акупацыйных уладаў хлеба. Людзi намагалiся захапiць хлебную лаўку й сховiшча хлеба. Праз два-тры дні да пратэстоўцаў далучылiся мужчыны. Супрацоўнікі мясцовай запалкавай фабрыкi “Бярэзiна” абвесьцілі страйк. Пратэст прыняў даволi арганiзаваную форму барацьбы супраць улады.

Бунт быў жорстка падаўлены савецкімі акупантамі. Каля 1400 барысаўчанаў, што ўдзельнічалі ў бунце, былі арыштаваныя. 200 чалавек былі расстраляныя.

У гэты дзень Слуцкая Брыгада БНР прыняла першы бой з войскамі Чырвонай Арміі.

Аддзел 6-й роты Слуцкага Стралковага Палка на чале з паручнікам Кернажыцкім падчас выведкі ў раёне вёсак Быстрыца, Верамейчыкі, Васільчыцы і Чарнагубава сутыкнуліся з савецкім выведвальным атрадам. Падчас першай сутычкі случчакі ўзялі “языка”.

Слуцкі Збройны Чын стаў найбольш масавым і арганізаваным збройным выступам у абарону незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі. На працягу месяца случчакі ладзілі збройны адпор пераважаючым сілам бальшавікоў, якія насоўваліся з усходу.

Вядомыя ўдзельнікі Слуцкага збройнага чыну:

• Антон Борык
• Павал Жаўрыд
• Юрка Лістапад
• Макар Касьцевіч (Краўцоў Макар)
• Юрка Моніч
• Васіль Русак
• Лявон Рыдлеўскі
• Антон Сокал-Кутылоўскі
• Андрэй Якубецкі

У складзе Зьезду былі 107 дэлегатаў з навакольля Слуцку, а таксама некалькі прадстаўнікоў арміі генэрала Булак-Балаховіча. Урад Беларускай Народнай Рэспублікі прызначыў сваім камісарам на Случчыне Паўла Жаўрыда.

Згодна з Рыскаю мірнаю дамовай тэрыторыя Беларусі была падзеленая паміж Польшчай і Савецкай Расеяй. Позьняй восеньню 1920 г. Случчына апынулася ў пераходным стане: рэгіён меў быць перададзены палякамі пад кантроль бальшавікоў. Мясцовая беларуская грамада была нязгодная з тым, што лёс Беларусі быў вырашаны без уліку меркаваньня саміх беларусаў. Памкненьні случчакоў былі актыўна падтрыманыя беларускімі арганізацыямі з іншых куткоў краіны.

На Зьезьдзе была абраная Рада Случчыны, у склад якой увайшлі Ўладзімер Пракулевіч (старшыня), Васіль Русак, Павал Жаўрыд і яшчэ 15 асобаў. Яе задачамі была арганізацыя грамадзянскага кіраваньня на Случчыне, а таксама арганізацыя абароны краю.

Зьезд прыняў рэзалюцыю, якая абвяшчала ўладу Беларускай Народнай Рэспублікі ў Слуцку і навакольлях, і выказаў пратэст супраць бальшавісцкай акупацыі.

Дэклярацыя (Ухвала) Рады Случчыны

Слуцк.

Першы Беларускі Зьезд Случчыны, скліканы ў лічбе 107 дэлегатаў, вітае Раду Беларускай Народнай Рэспублікі і сьведчыць, што ўсе свае сілы аддасьць на адбудову сваей Бацькаўшчыны.

Зьезд катэгорычна пратэстуе проці акупацыі родных зямель чужацкім наездам і проці самазванай Савецкай улады, як урад Кнорына і іншыя, якія паўтвараліся на Беларусі. Бацькаўшчына наша зруйнавана чужынцамі, якія нішчаць яе і да гэтуль, і мы, аддаючы справе адбудаваньня нашай Бацькаўшчыны ўсе нашы сілы і жыцьця, зьвертаемся да ўсяго сьвету і Саюзу Народаў аб дапамозе ў стварэньні нашай вайсковай сілы.

Шчыра вітаем нашу сястру Польшчу.

Прыняцьце ўхвалы было пакрыта воклікамі:

Няхай жыве вольная, незалежная, дэмократычная Беларуская Народная Рэспубліка ў яе этнографічных граніцах!

Няхай жыве Беларуская армія!

Няхай жыве беларускі народ!

Няхай жыве братэрства ўсіх славянскіх народаў!

Няхай жыве Беларускі Ўстаноучы Сойм!

Празь некалькі дзён была зацьверджаная дэклярацыя Рады Случчыны, у якой яна абавязвалася “цьвёрда стаяць за незалежнасьць і свабоду роднае Беларусі і бараніць інтарэсы сялянства ад насільляў з боку чужаземных захватчыкаў…” Была аб’яўлена мабілізацыя ў міліцыю, па мястэчках і вёсках пачалі ўтварацца нацыянальныя камітэты ў падтрымку Рады.

Незадоўга перад гэтым бальшавікі занялі Вяліж (цяпер у Смаленскай вобласьці Расеі) і пачалі мабілізацыю насельніцтва ў Чырвоную Армію для адпраўкі на франты грамадзянскай вайны ў розных частках былое Расейскае Імпэрыі. У Вяліжы мабілізаваныя маладыя сяляне адмовіліся ісьці на фронт і амаль усе пакінулі мястэчка. Таксама быў падпалены дом, дзе жылі бальшавіцкія прадстаўнікі. Бальшавікі пачалі кідаць у турму тых, хто застаўся, а таксама месьцічаў, якія актыўна выказвалі нязгоду зь іхнай палітыкай. Дэзэртэры расстрэльваліся.

Пачуўшы пра зьверствы бальшавікоў, мабілізаваныя разам са сваякамі і знаёмымі рушылі на горад, каб вынішчыць савецкую ўладу. У рух прыйшло да 50 тыс. чалавек.

Ад 11 да 17 лістапада 1918 г. амаль уся Віцебская губэрня была ахоплена стыхійнымі паўстаньнямі. Антысавецкія паўстаньні таксама разгараліся ў паветах Смаленскай губэрні (Парэцкім, Бельскім) і таксама ў аддаленай Магілёўскай губэрні. У Вазьнясенскай воласьці Віцебскага павета бальшавікі канфіскавалі 1500 вінтовак. Паўстанцы Вязьменскай воласьці Полацкага павета 13 лістапада захапілі станцыю Расоны. Атрад паўстанцаў на суткі захапіў г. Парэчча.

18 лістапада адбыўся вырашальны бой пад Вяліжам, у Сямічоўскім Бары паўстанцы з косамі і віламі кідаліся на бальшавіцкія кулямёты. Бой доўжыўся цэлы дзень, але перамагчы не ўдалося. Падабраўшы забітых і параненых, паўстанцы рассыпаліся па лясах, каб працягваць змаганьне. У Вяліж прарваўся толькі конны аддзел, напалову складзены з салдат і афіцэраў Станіслава Булак-Балаховіча, які ў той час ваяваў у складзе Паўночна-заходняй арміі Нікалая Юденіча. Але і гэтыя сілы ў горадзе пры спробе вызваліць вязьняў з турмы былі амаль зьнішчаныя. Да Сямічоўскага Бору дайшло каля трох тысяч паўстанцаў. Іншыя былі перахоплены і рассеяны бальшавіцкімі вайсковымі аддзеламі.

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў навучальню пры Віленскім настаўніцкім інстытуце, здаў іспыт на званьне аптэкарскага вучня. З 1904 г. – у Віленскай духоўнай каталіцкай сэмінарыі. Пасьвячоны ў сьвятары ў 1908 г. У гэтым жа годзе распачаў душпастырскую дзейнасьць, працаваў адміністратарам у парафіі Нараўка Сакольскага павета. З 1917 г. – адміністратар у мястэчку Іказьнь Дзісенскага павета.

Займаўся беларускай культурна-асьветнай дзейнасьцю, адкрываў беларускія школы. Браў удзел у зьездзе каталіцкага духавенства Дзісенскага дэканата (06-07.08.1918), які выказаўся за шырокае адкрыцьцё ў дэканаце беларускіх школ «з мовай навучаньня беларускай». Удзельнікі зьезда падкрэсьлілі і той факт, што «абшар дзейнасьці Каталіцкай дэмакрацыі ў дэканаце ёсьць беларускі».

Па закліку кс. Міхала Буклярэвіча ў чэрвені 1919 распачалося адно з шматлікіх антыбальшавіцкіх паўстаньняў на тэрыторыі Беларусі. 14 чэрвеня 1919 года ў Іказьні быў парафіяльны фэст Найсьвяцейшага Цела і Крыві Хрыста. Ксёндз Міхал Буклярэвіч зьвярнуўся да тысячаў людзей, што прыйшлі на фэст, заклікаў іх браць зброю і змагацца супраць бальшавіцкіх акупантаў. Паўстаньне цягнулася больш за тыдзень. Пасьля яго падаўленьня кс. Міхал Буклярэвіч быў расстраляны бальшавікамі. У сакавіку 1920 г. ягонае цела было ўрачыста перапахавана ў Іказьні.

Дзяцінства і сям’я

Нарадзіўся ў Заходняй Беларусі, акупаванай Польшчай, у шматдзетнай сям’і праваслаўнага сьвятара.

У часе Другой Сусьветнай Вайны сям’я пераехала на Мядзельшчыну, дзе бацька атрымаў у Кабыльніку царкоўны прыход. Тут у 1944 годзе, пасьля вяртаньня савецкай улады, Расьціслаў пайшоў вучыцца ў толькі што адчыненую Кабыльніцкую школу-сямігодку. У гэты ж час праз старэйшага брата Алега Лапіцкага — сэмінарыста Віленскай духоўнай сэмінарыі — ён далучыўся да падпольнай Віленскай патрыятычнай арганізацыі, якая ўтварылася сярод навучэнцаў Віленскай беларускай гімназіі і Віленскай сэмінарыі.

Арганізацыя была разгромленая савецкімі акупацыйнымі ўладамі, значная частка яе ўдзельнікаў была арыштаваная. 16-гадовы Расьціслаў быў таксама асуджаны, як малалетні, на тры гады зьняволеньня. Ужо ў 1945 г. ён быў вызвалены з турмы па амністыі з нагоды перамогі Нямеччынай і вярнуўся ў Кабыльнік, дзе працягваў школьнае навучаньне.

Пасьля сьмерці бацькі ў 1946 асірацелая сям’я — маці і сын — зімой з 1946 на 1947 перабіраюцца ў Мікасецак непадалёку Мядзелу.

Нястачы і голад не пакідалі Лапіцкіх у Мікасецку. У пошуках нейкага паратунку восеньню 1949 году маці з сынам пешкі, ведучы на вяроўцы карову-карміліцу, падаліся за 80 км у Смаргонь. У Смаргоні Расьціслаў пайшоў у дзясятую клясу мясцовай школы.

Падпольная дзейнасьць

Расьціслаў Лапіцкі ў Кабыльніку і, асабліва, у Мядзельскай школе вылучаўся сваімі ярка выражанымі антыкамуністычнымі і патрыятычнымі настроямі.

І падчас вучобы ў Мядзельскай школе, і ў Смаргонскай школе Расьціслаў зьбіраў вучнёўскую моладзь у антыбальшавіцкую патрыятычную падпольную арганізацыю. Арганізацыяй выдаваліся антыбальшавіцкія і антысталінскія ўлёткі.

Пасьля масавага зьяўленьня ў Смаргоні ў пачатку сьнежня 1949 антыкамуністычных улётак Расьціслаў Лапіцкі быў арыштаваны. Аднак пасьля тыдня бясплённых допытаў часова вызвалены.

Нарада падпольнай арганізацыі вырашыла, што Лапіцкаму неабходна пакінуць Смаргонь. І ён зноў тайна вяртаецца на Мядзельшчыну. Нейкі час быў у Мікасецку, Юшкавічах. Затым, ужо моцна прастуджаны, перабраўся да знаёмых у Кабыльнік. Праз хваробу ён ня змог скарыстацца магчымасьцю перабрацца за мяжу з дапамогай Арміі Краёвай.

Неўзабаве ён быў паўторна арыштаваны. Да суду ўтрымліваўся ў нядобра славутай турме ў Вялейцы, дзе на допытах яго жорстка катавалі.

Расправа і памяць

Суд над Расьціславам Лапіцкім і большасьцю ўдзельнікаў мядзельска-смаргонскага падпольля адбыўся ў Маладэчне ў чэрвені-ліпені 1950. Было асуджана ўсяго дзевятнаццаць чалавек. Двое, Расьціслаў Лапіцкі і Факунда Несьцяровіч, былі прыгавораныя да расстрэлу. Расьціслаў адмовіўся ад прапановы прасіць памілаваньня. Зянон, Аўгусьцін і Ганна Ахрамовічы, Восіп Блізьнюк, Анатоль Карней, Юзаф Качэрга, Эдуард Сташкевіч, Тадэвуш Хацілоўскі, Леакадзія і Часлаў Цыбоўскія, Тамара Юшкевіч былі асуджаныя да дваццаці пяці гадоў зьняволеньня. Тацьцяна Юшкевіч, Канстанцін Іваноўскі, Зьбігнеў Пашкевіч, Марыя Барташэвіч былі асуджаныя да дзесяці гадоў няволі, Часлава Ашукоўская — да васьмі. Адзін з падпольшчыкаў, Генадзь Нафрановіч, падчас затрыманьня застрэліўся.

Лапіцкі быў расстраляны ў ноч на 28 кастрычніка 1950 году ва ўрочышчы Красны Беражок.

1 верасьня 2009 года ва ўрочышчы Красны Беражок грамадзкія актывісты ўсталявалі крыжы на меркаваным месцы расстрэлу Лапіцкага. За ўсталяваньне помніку афіцыйныя ўлады прыцягвалі жыхароў Вілейкі Аляксея Сюдака, Уладзімера Малярчука і Аляксандра Наркевіча да адміністрацыйнай адказнасьці. Крыжы неаднаразова зьнішчаліся невядомымі асобамі, але аднаўляліся зноў.

Як пошуг маланкі: дакумэнтальны фільм пра антысавецкі супраціў у Заходняй Беларусі пасьля Другой Сусьветнай Вайны

Цімох Вострыкаў нарадзіўся ў вёсцы Баршчоўка Добрускага раёну Гомельшчыны ў заможнай сялянскай сям’і. У 1939 г. ягоны бацька Якім Вострыкаў за адмову ўступаць у калгас быў асуджаны на 3 гады турмы.

У 1940 г. Цімох скончыў двухмесячныя настаўніція курсы і працаваў як настаўнік у Маларыцкім раёне Берасьцейскай вобласьці. Пасьля пачатку савецка-нацыстоўскай вайны ў 1941 г. ён быў мабілізаваны ў Савецкую армію і патрапіў у нямецкі палон. Ён апынуўся ў лягеры для ваннапалонных, аднак адтуль уцёк у Гомель. У 1942 г. Вострыкаў тры месяцы адпрацаваў у якасьці “остарбайтэра” электразваршчыкам у Нямеччыне, аднак яму ўдалося сымуляваць хваробу, падмануць нямецкія ўлады і вярнуцца назад у Гомель. Пасьля вяртаньня ён працаваў у бацькавай гаспадарцы і некалькі разоў пазьбягаў мабілізацыі ў пронямецкія збройныя фармаваньні.

У 1943 г. перад наступаючымі вайскамі СССР Вострыкаў зьехаў у Нямеччыну. У 1944 г. ён патрапіў у амэрыканскую акупацыйную зону, а ў 1945 г., каб унікнуць прымусовай рэпатрыяцыі грамадзянаў СССР, зьмяніў у дакумэнтах месца нараджэньня на Заходнюю Беларусь, каб выдаць сябе за грамадзяніна міжваеннай Польшчы.

У 1946 г. бацька Вострыкава зноў асуджаны, на гэты раз па фальшывым даносе аб супрацоўніцтве зь нямецкімі ўладамі. Ён пазьней загінуў у ГУЛАГу.

У гэты час, з 1946 па 1948 гг., Цімох вычуўся ў Міхельсдорфскай беларускай гімназіі імя Янкі Купалы ў Нямеччыне. У гімназіі ён пазнаёміўся з многімі будучымі дзеячамі беларускай эміграціі, канчаткова стаўшы сьвядомым беларусам. Разам з аднакашнікамі Вострыкаў выдаў і распаўсюдзіў 12 нумароў часопіса “Наперад”.

У канцы 1948 г. разам с сябрамі-выдаўцамі Вострыкаў паехаў у Ангельшчыну працаваць на вугальных шахтах. Працаваўшы там два гады, у 1950 г. Вострыкаў сустрэў Барыса Рагулю, які запрапанаваў яму і ягоным сябрам навучаньне у Лювэнскім унівэрсытеце ў Бэльгіі, дзе Цімох правучыўся паўтары гады на фізкультурным факультэце.

У 1951 г. Вострыкаў прайшоў спэцпадрыхтоўку на амэрыканскай вайсковай базе ў Бадвэрысгофэне пад Мюнхенам, і ў ноч з 26 на 27 жніўня 1952 г. дэсантаваўся на тэрыторыю акупаванай Беларусі як прадстаўнік Рады БНР.

Група была выкрытая за адзін тыдзень, магчыма, у выніку здрады. Вострыкаў быў засуджаны на тэрмін у 23 гады лягероў агульнага рэжыму, які ён цалкам адбыў у чатырох розных лягерах у Мардовіі. У кожным лягеры яму ўдавалася стварыць беларускае асяродзьдзе колькасцю ў прынамсі паўсотні чалавек, у якім была арганізаваная культурна-асьветніцкая дзейнасьць і змаганьне за правы вязьняў. У лягерах Вострыкаў пачаў пісаць гістарычную працу па гісторыі ВКЛ.

Вызваліўся ў 1975 г. і да пачатку 1980-х гадоў працаваў будаўніком, пакуль ня выйшаў на пэнсію. У дзевяностыя гады Вострыкаў пачаў актыўна займацца грамадзка-культурнай дзейнасьцю на Гомельшчыне, выступаў у грамадзкіх і дзіцячых устанавах з публічнымі декцыямі на гістарычныя тэмы.

Памёр 13 лістапада 2007 у Гомелі. Да самай сьмерці ня быў рэабілітаваны афіцыйнымі ўладамі.

Глядзі таксама

• Вянок памяці: Цімох Вострыкаў
• Палякоў: Цімох Вострыкаў – той сымбаль, якія дапамагае ўсвядоміць дзеля чаго мы змагаемся
• «Адысея капітана БНР» — прэзентацыя кнігі сябра БАЖ у Гомелі

Верш Цімоха Вострыкава:

Жыве Літва — Беларусь!

Маці краіна — наша дзяржава,
Нас ты зьяднала дружбаю зноў.
Бела-чырвона-белы сьцяг славы
Велічна ўзьняўся наноў.

Мы, беларусы, колісь — літвіны
Доўгім змагарным шляхам ішлі
Выгнаць хапугаў, каб іх краіне,
Даць дабрачыннасць жыцьці.

Спадчыну нашу — дзедавы гоні
Ў бітвах за праўду Бог ратаваў.
Люд акрылёны роднай “Пагоняй”
Гонар і волю каваў.

Нашых абшараў — цуда прыроды,
Мы не дадзім іх ніколі на зьдзек.
Дай жа нам, Божа, шчырае згоды,
Моцнай дзяржавы вавек!

Бальшавіцкі тэрор у чэрвені 1919-га дасягнуў апагею. Сяляне стаміліся ад рэквізыцый, рабункаў і расстрэлаў. У траўні бальшавікі забілі праваслаўнага сьвятара Канстанціна Жданава з Шаркоўшчыны, які карыстаўся аўтарытэтам сярод мясцовых жыхароў. Напачатку чэрвеня бальшавікі абвесьцілі мабілізацыю усіх мужчын ва ўзросьце ад 16 да 43 год. Людзі сыходзілі ў лес.

14 чэрвеня 1919 года ў мястэчку Іказнь на Браслаўшчыне быў парафіяльны фэст Найсьвяцейшага Цела і Крыві Хрыста. Ксёндз Міхал Буклярэвіч зьвярнуўся да тысячаў людзей, што прыйшлі на фэст, заклікаў іх браць зброю. Мясцовыя маладзёны адразу раззброілі прысутных там бальшавіцкіх вайскоўцаў.

Паўстанцы ўзялі пад кантроль Іказнь, Слабодку, Мілашова, Мёры, Чэрасы, Ёды, Шаркоўшчыну, Германавічы. Былі арыштаваныя бальшавіцкія дзеячы ў Мёрах, бальшавіцкі камісар быў расстраляны.

Бальшавікі ціснулі паўстанцаў з трох бакоў – з Друі, Браслава і Дзісны і паступова адваёўвалі мястэчка за мястэчкам. Польскае войска, на якое спадзяваліся паўстанцы, не прыйшло ім на дапамогу.

26 чэрвеня бальшавікі ўзялі Іказнь. Ксяндза Міхала Буклярэвіча разам з ягонай сястрой Аліцыяй расстралялі каля Бігосава. Бальшавікі былі вымушаныя прызнаць, што штуршком для паўстаньня сталі злоўжываньні камісараў. Пра злачынствы мясцовых бальшавікоў пісалі нават бальшавіцкія газеты.

Асноўнай прычынай паўстаньня быў пратэст супраць палітыкі “ваеннага камунізму” і гвалтоўных рэквізіцый харчаваньня, а таксама нацыянальны ўціск. У пачатку 1919 г. рашэньнем маскоўскіх бальшавіцкіх уладаў Віцебская, Смаленская, Магілёўская губэрні былі вылучаныя з БССР і далучаныя да РСФСР. На гэтай тэрыторыі з боку мясцовага партыйнага і савецкага кіраўніцтва панавалі антыбеларускія настроі.

Паўстаньне ахапіла тэрыторыю Прапойскага местачковага, Васькаўскага, Ржаўскага, Кульшыцкага, Іванішчавіцкага, Чэрнякоўскага, Гайшынскага, Гіжэнскага сельсаветаў. Паўстаньне мела свой штаб, які знаходзіўся ў вёсцы Жалезенка Іванішчавіцкага сельсавета.

Паводле савецкіх архіўных дакумэнтаў, паўстанцы “убівалі чырвонаармейцаў, адбіралі абмундзіраванне і снараджэнне”, але не наносілі ніякай шкоды мірнаму насельніцтву. Кіраваў паўстаньнем, паводле аднае вэрсіі, Аляксандар Вазіла, рэвалюцыянер з 1908 года, паэт. Выступленьні працягваліся да 1921 года, а ў Чэрняхоўскім, Іванішчавіцкім сельскіх саветах ажно да 1929 года.

На Магілёўшчыне вядомыя таксама паўстаньні 1919 г. у Чавусах, Горках і іншых месцах. Паводле інфармацыі з савецкіх архіваў, антысавецкая партызанская барацьба на Магілёўшчыне працягвалася да сярэдзіны 1930-х гг. У пэрыяд 1921-1928 гг дзейнічалі ўзброеныя атрады Пруднікава, Новікава, Казановіча, Рыжыкава-Бестужава, Ступакова, Агароднікава на тэрыторыях Гарадзішчанскага, Дасовіцкага, Махаўскага, Амхоўскага, Шчажэрскага, Таранаўскага, Мастоцкага, Машанацкага, Гаранскага, Бракаўскага, Пашкаўскага сельсаветаў Магілёўскага раёна. У савецкіх дакумэнтах адзначана, што супраціў працягваўся да 1935 года на абшарах Гаранскага, Пашкаўскага, Мастоцкага, Таранаўскага і Махаўскага сельсаветаў.

(Ілюстрацыя: партызаны часоў грамадзянскай вайны на тэрыторыі Расейскай Імпэрыі)

Юрка Моніч нарадзіўся у 1890 годзе ў сялянскай сям’і. Адвучыўся на настаўніка, настаўнічаў. Удзельнічаў у Першай Сусьветнай вайне, за асабістую мужнасьць атрымаў Георгіеўскі крыж. Дэмабілізаваны ў рангу падпаручніка.

Кіраваў антыбальшавіцкім рухам у цэнтральных раёнах Беларусі з 1919 да 1924 году, быў кіраўніком штабу І партызанскага беларускага аддзелу войскаў БНР.

У часе Слуцкага збройнага чыну быў блізкім паплечнікам Лукаша Семенюка, служыў у яго аддзеле. Па сьмерці Л. Семянюка аддзел пад камандаваньнем Моніча пачаў дзейнічаць аўтаномна. Апэраваў пад выглядам атраду аршанскае міліцыі ў раёне Барысаўскага, Лепельскага і Аршанскага паветаў. Займаўся вяртаньнем сялянам забранага ў іх праз харчразьвёрстку харчу, зьдзяйсьняў напады на чыгуначныя станцыі, цягнікі, заводы, валвыканкамы, забойствы камуністаў і савецкіх працаўнікоў. Атрад сыходзіў ад перасьледаў бяз стратаў, на зімоўку пераходзячы ў Польшчу.

10 кастрычніка 1923 году атрад монічаўцаў прыкладна за 2 кілямэтры ад станцыі Слаўнае (на перагоне Крупкі — Бобр) спыніў цягнік «Бэрлін — Масква», у якім ехалі ангельскія, францускія ды італьянскія дыпляматы, а таксама савецкія чыноўнікі. Замежнікі былі абрабаваныя, а камуністам на загад Моніча далі ў прысутнасьці дыпляматаў па сорак шомпалаў. Сваю частку здабычы Моніч аддаў на карысьць «Зялёнага дубу».

Гісторыя з рабаваньнем міжнароднага цягніка выклікала гістэрыку ў Маскве, адкуль быў кінуты спэцаддзел ГПУ для зьнішчэньня Моніча і ягоных паплечнікаў. Да канца году большасьць паплечнікаў Моніча была арыштаваная, агулам да крымінальнай адказнасьці прыцягнута 75 чалавек, 22 зь якіх у лютым 1924 былі прыгавораныя да найвышэйшай меры пакараньня. Сярод іх была й грамадзянская жонка Моніча Соф’я Рыбак (сапр. Хяўроньня Наўроцкая).

23 траўня 1924 году Моніч загінуў падчас бою з савецкімі карніцкімі атрадамі. Ягонае зьнявечанае цела доўга вазілі па навакольных вёсках, каб застрашыць магчымых прыхільнікаў і пасьлядоўнікаў. Пазьней яго перавезьлі ў Барысаў для апазнаньня ягоным таварышам па барацьбе, што ўтрымліваліся ў Доме папярэдняга расьсьледаваньня.

Месца пахаваньня невядомае. Паводле аднае з вэрсіяў, мог быць пахаваны на Барысаўскіх батарэях разам зь іншымі расстралянымі сябрамі свайго атраду.

Фільм ОНТ пра Юрку Моніча (на расейскай мове):