Нарадзіўся на Смаленшчыне, скончыў каморніцкую школу ў Пскове і Маскоўскі сельскагаспадарчы інстытут (1912).

Належаў да партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў, арыштоўваўся падчас Рэвалюцыі 1905—07 гг.

З пачатку Першай сусьветнай вайны ў дзеючай расейскай арміі. У 1917 г., пасьля падзеньня манархіі, адзін з ініцыятараў стварэньня і старшыня Пскоўскай беларускай рады з вайскоўцаў, дэлегат Зьезда беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (лістапад 1917 г.), Першага Ўсебеларускага зьезда ў Менску (сьнежань 1917 г.).

Увосень 1918 г. кааптаваны ў Віленскую беларускую раду, пазьней выконваў абавязкі кіраўніка ўнутраных спраў урада БНР.

У студзені—лютым 1919 г. камісар Міністэрства беларускіх спраў Летувіскай тарыбы ў Беластоку, затым у Гародні.

У канцы лютага — сакавіку 1919 г. сакратар замежных справаў урада БНР, затым міністр унутраных спраў Рэспублікі ва ўрадзе Антона Луцкевіча.

У чэрвені 1919 г. выбраны ў Цэнтральную беларускую раду Віленшчыны і Гарадзеншчыны.

Зь ліпеня 1919 г. дыплямат БНР у Латвіі і Эстоніі. Калі прыехаў у Вільню, быў арыштаваны польскай контарвыведкай.

Зь верасьня 1919 г. старшыня Часовага беларускага нацыянальнага камітэта ў Менску. Са сьнежня 1919 г. член прэзыдыюма Найвышэйшай рады БНР. На нацыянальна-палітычнай нарадзе ў 1920 г. у Рызе самавольна склаў яе паўнамоцтвы, прызнаў урад Вацлава Ластоўскага. 

У 1920—21 гг. друкаваўся ў газэтах «Наша думка», «Беларускае слова». Жыў і працаваў у Гародні, з пачатку 1921 г. у Вільні. Разам з Аркадзям Смолічам і іншымі заснаваў «Саюз сельскай гаспадаркі», які плянаваўся як эканамічная апора нацыянальна-вызваленчага руху.

У жніўні 1921 г. пераехаў у БССР, працаваў у Менску на адказных пасадах Цэнтрабелсаюза. Празь некалькі месяцаў, 12 сакавіка 1922 г., паводле афіцыйных зьвестак, памёр ад разрыву сэрца.

Шыльда вайскова-дыпляматычнае місіі БНР у краінах Балтыі

Надзвычайнаму Прадстаўніку
Беларускай Народнай Рэспублікі ў Балтыцы
Грамадзяніну К. Душэўскаму

Рапарт

Згодна з запытаньнем Вашым аб працы, зробленай мною ў Балтыцы, маю гонар у кароткім аглядзе пазнаёміць Вас, Грамадзянін Пасол, з найгалаўнейшымі пунктамі гэтай працы.

Назначэньне маё на пасаду Шэфа Вайскова-Дыпляматычнай Місіі Беларускай Народнай Рэспублікі адбылося ў канцы жнівеня месяца гэтага году асобнай пастановай Рады Міністраў БНР, але фармальныя пашнамоцтвы былі атрыманыя мною толькі ў канцы верасьня ў м. Коўне. Гэта затрымала ад’езд мой у Балтыку на цэлы месяц і таму я толькі 1га кастрычніка змог прыехаць у Рыгу. З 1 кастрычніка і пачынаецца мая фактычная праца ў Балтыцы. Пачаў я яе з Латвіі, дзе ў м. Рызе зрабіў сваю Штаб-Кватэру.

У працягу 15 дзён (з 1 па 15 кастрычніка) я:

1. Зрабіў у Рызе належныя крокі перад Латвійскім Урадам і дабіўся акрэдытаваньня Місіі ў складзе:
   а) Шэфа Місіі Палкоўніка Езавітава
   б) Вайсковага Райцы Падпалкоўніка Шолкавага
   в) Сакратара Я. Чарапука;
2. Завязаў добрыя стасункі з латыскім грамадзтвам і прэсай;
3. Наладзіў працу Консульства ў Рызе, якое зацьвердзіў у складзе:
   а) Часовага Консула Шымковіча
   б) Сакратара Цьвяткова
   в) Стоража Гаспэра
4. Падняў справу аб мабілізацыі беларусаў у Латвіі;
5. Зрабіў рэгістрацыю беларускага грамадзтва ў Латвіі і арганізаваў “Беларускую Калёнію ў Латвіі”, паставіўшы на чале яе “Беларускую Нацыянальную Раду ў Латвіі”, якую перайменаваў у “Раду Беларускай Калёніі ў Латвіі”;
6. Умацаваў грашовае і юрыдычнае становішча “Рады Беларускай Калёніі ў Латвіі”, дазволіўшы ёй карыстацца памяшканьнем Консульства для сходаў і рабіць з рэгіструемых у Консульстве грамадзян зборы на патрэбы Рады;
7. Паклаў пачатак вывучэньню грамадзянамі беларускай мовы, гісторыі і пісьменства, перадаўшы ёй добры лік прывезенай з сабой на гэты выпадак літаратуры;
8. Быў лёгка паранены, але ні на хвліну не спыніў працы і 15га кастрычніка выехаў у Эстонію, каб тамака правеьці тую ж работу.

У Эстоніі напрацягу тыдня я зрабіў належныя крокі перад Урадам і, змушаны чакаць некаторы час адказу, каб ня траціць часу, выехаў у Фінляндыю, каб і тамака, хаця я і ня меў на гэта мандатаў, зрабіць некаторыя крокі.

У Фінляндыі я быў чатыры дні, за якія:

1. Бачыўся два разы зь Міністрам Міжнародных Справаў Фінляндыі, добра паінфармаваў яго ў беларускіх справах і падаў мэмарандум гістарчна-інфармацыйнага сэнса;
2. Бачыўся прыватна зь Міністрам Паўночна-Заходняга Ўраду Вялікарасеі Маргуліесам, зь якім меў вялікую размову аб прызнаньні Беларусі незалежнай;
3. Утварыў у Тамэрфорсе Рэгістрацыйна-Пашпартны Аддзел Місіі з грамадзянінам Чарвяковым на чале;
4. Пазнаёміўся з Генэралам Васількоўскім, які вельмі прыхільна адносіцца да беларускіх справаў і якому я даў паўнамоцтвы на ізысканьне грошай для беларускага войска;
5. Даў некаторыя весткі аб Беларусі ў прэсу і выехаў у Рэвель.

У Эстоніі прыйшлося прабыць шмат болей таго, як я думаў, бо явілася патрэбным прыняць удзел ў працы Юр’еўскай Канфэрэнцыі і заняцца справамі беларускага войска. Прабыў я да 1 сьнежня, і за гэты час , ня лічучы таго, што зроблена было ў Фінляндыі, зрабіў гэта:

1. Дабіўся акрэдытаваньня Місіі пры Эстонскім Урадзе;
2. Завёў вельмі добрыя стасункі з рэвельскай расейскай і эстонскай прэсай, што відно з тых інтэрвію, якія былі імі надрукаваныя;
3. Завязаў адносіны з эстонскім і расейскім грамадзтвам;
4. Адчыніў у Рэвеле Рэгістрацыйна-Пашпартны Аддзел Місіі з грамадзянінам Шанкат на чале;
5. Залажыў у Рэвеле Нацыянальны Беларускі Камітэт, які па сканчэньні рэгістрацыі будзе ператвораны мною ў Раду Беларускай Калёніі ў Эстоніі;
6. Дабіўся таго, што, не прызнаючы пакуль што незалежнасьці Беларусі, Урад Паўночна-Заходняй Вялікарасеі пачаў са мной афіцыйныя зносіны;
7. Пачаў перамовы з генэрал-маёрам Булак-Балаховічам і дабіўся перахода яго з усім яго атрадам на беларускую службу, як “Асобнага Атрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў Эстоніі”;
8. Прыняў удзел у працы Юр’еўскай Канфэрэнцыі, дзе меў вялікі посьпех сваёй нашумелай прамовай аб тым, што маленькія адрадзіўшыяся нацыянальнасьці павінны самі ўзяцца за будову свайго жыцьця і долі і зрабіць у Юр’еве другі Парыж;
9. Быў запрошаны Эстонскім Урадам і наведаў цэлы шэраг урачыстасьцяў, дзе заўсёды вельмі прыхільна стасаваўся з эстонскімі ўрадоўцамі;
10. Пасьля катастрофы арміі генэрала Юдэніча заняўся справамі ўцекачоў, для абслугоўваньня якіх прызначыў асобнага Прадстаўніка Місіі, Л. Міхельсона, у Нарву, які высьветліў колькасьць уцекачоў, зарганізаваў іх у Бежанскі Камітэт, наладзіў снабжэньне іх адзежай і давольсьцьвіем і пачынае наладжваць адпраўку іх на бацькаўшчыну;
11. Зьвязаўся з асобнымі беларусамі, раскіданымі па ўсёй Эстоніі, і аб’яднаў іх каля Рэвельскага Рэгістрацыйна-Пашпартнага Бюро;
12. З Вамі разам пачаў перагаворы з эстонцамі аб пазычцы на патрэбы Асобнага Атраду БНР, але захварэў і выехаў у Рыгу.

У Рызе тыдзень-паўтара хварэў, а потым зноў прыняўся за працу і да гэтага часу зрабіў гэтае:

1. Прывёў у парадак канцылярыю Місіі і грашовую справаздачнасьць;
2. Зноў пачаў перагаворы аб мабілізацыі беларусаў;
3. Адчыніў у Лібаве Рэгістрацыйна-Пашпартны Аддзел Місіі;
4. Наладзіў, як ні адна, здаецца, місія, інфармацыю аб Беларусі ў латыскіх і расейскіх газэтах, для якой патрэбы зрабіў пры Місіі Аддзел Прэсы;
5. Увайшоў у сувязь зь місіямі Антанты, у тым ліку і зь Місіяй генэрала Ніссель [кіраўнік Францускай вайсковай місіі ў Расеі];
6. Дабіўся таго, што ў дзень нашага нацыянальнага сьвята – 17 сьнежня – ня было ніводнай ні расейскай, ні латыскай газэты, якая б не падкрэсьліла гэты дзень асобным артыкулам;
7. У віду таго, што доўгая адсутнасьць Сакратара Місіі Чарапука, які паехаў да Ўраду за грашмі, паставіла Місію ў цяжкае грашовае становішча, зрабіў крокі, каб атрымаць грашовую дапамогу з боку грамадзян Беларускай Калёніі, але пакуль што ня маю на гэтыя крокі адказу.

Цяперашняе становішча даручанай мне справы і місіі гэткае:

Місія складаецца з,

1. Мяне, як Шэфа Місіі,
2. Сакратара Чарапука,
3. Справавода Казячага,
4. Кіраўніка Аддзела Прэсы Грузеўскага,
5. Кіраўніка Рэгістрацыйна-Пашпартнага Аддзелу ў Фінляндыі Чарвякова,
6. Кіраўніка Рэгістрацыйна-Пашпартнага Аддзелу ў Рэвеле Шанкат,
7. Асобаўпаўнаважанага па бежанскіх справах у Нарве Л. Міхельсона
8. Кіраўніка Рэгістрацыйна-Пашпартнага Аддзелу ў Лібаве Цьвяткова
9. Агітатара-Інфарматара ў Асобным Атрадзе БНР у Эстоніі Сарока.

Апрача таго, пад загадам Місіі знаходзіцца:

1. Консульства БНР у Рызе, з штабс-капітанам Шымковічам на чале і з 9 служачымі Консульства і
2. Прадстаўнік Асобнага Атрала БНР пры Місіі падпалкоўнік Мінгрэльскі, з ад’ютантам паручнікам Юргенсонам і дзелаводам чыноўнікам Сямёнавым.

Беларускіх грамадзян у Балтыцы зарэгістравана некалькі тысячаў.

Шэф Місіі
Палкоўнік Езавітаў

(Архівы БНР, Том 1, Кніга 1, с. 559)

Меморандум

В дополнение и разъяснение заявление своего от 27 октября Правительство Белорусской Народной Республики имеет честь вкратце изложить в настоящем меморандуме:

а) обстоятельства предшествовавшие признанию независимости Белоруссии со стороны Польши и России;

б) значение означенного признания для белорусского народа и

в) задачи и условия своей дальнейшей деятельности.

I. Независимость Белоруссии, признанная ныне Польшей и Советской Россией ведёт своё начало с 25 марта 1918 года.

Основываясь на явно выраженной воле белорусского народа к государственному самоопределению, Рада Республики, вышедшая из Всебелорусского конгресса 5-17 декабря 1917 года, 25-го марта 1918 года, Уставной Грамотой, обращённой к народам всего мира, провозгласила разрыв государственных связей Белоруссии с Россией и установление независимости суверенного белорусского народа. Государственное устройство Белоруссии было принято в форме Народной (демократической) Республики. Вместе с тем было постановлено приступить при первой возможности к созыву Белорусского Учредительного Собрания, до этого же момента роль высшего законодательного органа в Белоруссии приняла на себя Рада Белорусской Народной Республики (Предпарламент), состоящая из выборных представителей Всебелорусского Конгресса, пополненная делегатами от политических партий, земств, городов, национальных меньшинств, общественных и экономических организаций (всего до 200 депутатов). Вследствие беспрерывных оккупаций Белорусское Учредительное Собрание до настоящего времени не могло быть созвано. Рада Белорусской Народной Республики существует поныне: последняя 5-я сессия её состоялась в декабре 1919 года, на которой было избрано Правительство нынешнего состава.

Одновременно с установлением формы государственности рада Белорусской Народной Республики установила основания, на которых государственность эта должна покоиться, а именно: полная демократичность, представительство и защита всех классов населения, предоставление автономных прав национальным меньшинствам. Главной же своей задачей Независимое Белорусское государство должно было иметь культурное и экономическое возрождение белорусского народа.

Конкретными заданиями белорусской власти явилась борьба с захватными претензиями московских большевиков, желавших установить свою систему власти и хозяйства на Белоруссии, и во-вторых борьба против Брест-Литовского договора. Специальным пунктом декларации 25-го марта 1918 года Рада Белорусской Народной Республики объявила Брест-Литовский трактат для Белоруссии необязательным.

Теперь, по прошествии двух с половиной лет, после конституционного акта 25-го марта 1918 года, Правительство Белорусской Народной Республики со спокойной совестью может спросить Правительства всех демократических государств: «Справедливы ли его действия и правильна ли была его позиция?»

Всякая истинно демократическая власть, протестующая против рабства и насилия, должна ответить на этот вопрос утвердительно.

Что касается белорусского народа, то мнение его остаётся и теперь таким же, как и в 1918 году: власти и хозяйничанья оккупантов он не признаёт и не желает, служить интересам чужой государственности не хочет.

Борьба Белоруссии за независимую государственность с момента её провозглашения шла и продолжается по сие время двумя путями: путём вооруженной борьбы и путём политической пропаганды и организации широких масс населения. Если на поле вооруженной борьбы Белоруссия до настоящего времени не могла, вследствие отсутствия всякой поддержки извне, добиться заметных результатов и утвердить демократическую власть, то в области политической организации народа и агитации за эту демократическую власть Белорусское Правительство достигло больших результатов.

В портфелях Правительства имеются ясные доказательства того, что широкие массы белорусского народа глубоко враждебны всем оккупационным властям, приходят ли они с востока или с запада, и силой готовы его поддержать.

Но до тех пор, пока Белорусское Правительство не нашло себе искренних союзников и не обеспечило себе материальной помощи с их стороны, звать народ на кровопролитие оно не желает. Пример братской Украины, в течение трёх лет истекающей кровью в неравной борьбе, временно удерживает его от принятия окончательных решений.

Почему население Белоруссии обращает свои взоры на демократическое правительство и с нетерпением ждёт установления его власти?

Потому что оно несёт с собою политическую целость и независимость его, правильное решение социально-хозяйственных проблем, равенство всех граждан перед законом и возрождение национальной культуры.

Побеждая Белорусское Правительство в вооруженной борьбе, большевистская власть всё время оставалась побежденной в борьбе политической. И для того, чтобы выбить из рук Белорусского Правительства главное его в этой политической борьбе орудие, она, по примеру Украины и других молодых государств, декларирует лозунги независимости и национального возрождения народа Белоруссии на началах Советских.

Впервые независимость Советской Белоруссии прокламирована была ими при занятии Минска 1 января 1919 года. Сделано это было неискренне и, если можно выразиться, «по-домашнему», ибо Европе об этом не было даже сообщено. Но так как Белорусское Демократическое Правительство успело к 1919 году не только сплотить на месте белорусский народ вокруг идеи независимости и национального возрождения, но и засвидетельствовать желание народа в главных центрах Европы, в частности на Парижской мирной конференции, — то при вторичном занятии Минска 31 июля 1920 года, Российское Правительство вторично заявило о независимости Белоруссии и утверждении в ней советской власти, опубликовав на этот раз декларацию свою во всеобщее сведение.

Само собой ясно, что актов Советской власти, предопределяющих форму государственности, население Белоруссии не признаёт. Для него обязательно не определение, а самоопределение. Началом своей государственной независимости население Белоруссии считает день 25 марта 1918 года.

II. Признание Независимости Белоруссии ставит на очередь вопрос о признании ее государственности, т.е. Белорусской Народной Республики.

Признание независимости Белоруссии договором 12 октября сего года означает: 1. отказ России от державных прав на Белорусскую территорию и 2. признание Польшей, что на востоке она граничит не с Россией, а с Белоруссию.

Являюсь актом по существу неизбежным, справедливым и свидетельствующим об очередном успехе белорусского освободительного движения, признание белорусского суверенитета Россией и Польшей грешит неясностью и неполностью: оставлен без ответа вопрос о форме государственности и общих границах, вместе с тем проведена граница Белоруссии с Польшей (вопреки законам Божеским и человеческим), которой Белоруссия делится почти пополам, и лучшие по культуре части её объявляются землёю польской.

Правительство Белорусской Народной Республики уверено, что это последняя (частная) несправедливость будет исправлена при установлении окончательного мира.

Условиям этого исправления должно явиться признание Белорусской Народной Республики и её законного Правительства.

Трудно допустить мысль, чтобы заключение прелиминарного мира между Россией и Польшей, по договору 12 октября, свидетельствовало о скрытом признании Советской Белоруссии.

Такое предположение нельзя допустить по двум основаниям: формальному и моральному.

Как изложено в предыдущей главе, акты Российского Советского Правительства об организации Белоруссии не являются актами волеизъявления белорусского народа, а попытками определения взаимоотношений между Москвой и Минском. Эти акты удостоверяли не о белорусской независимости, а наоборот, о фактической зависимости Белоруссии от Советской России. Квази-Правительственный орган Советской Белоруссии, в лице Революционного Комитета не может считаться правительством Белоруссии, ибо никаким народным собранием он не избран и на исполнение правительственных функций не уполномочен. Это группа лиц, репрезентующих ничтожное меньшинство и держащихся исключительно поддержкой Московского Совнаркома. Круг деятельности его ограничен до чрезвычайности и право представительства белорусских интересов перед соседями он лишён. Сам Белорусский Ревком очевидно не считает себя правительством независимой Белоруссии, во всяком случае отсутствие его официальных представителей на мирной конференции в Риге и неучастие в разрешении первостепенных государственных вопросов, разрешающих судьбу белорусского народа (не только с правом решающего голоса, но даже совещательного), всё это свидетельствует, что Белорусский Ревком в действительности является областным органом Совнаркома и правительством независимой Белоруссии себя не считает.

Невозможно после этого допустить, чтобы таковым считала его Польша и Советская Россия.

Правительство независимой страны само берёт на себя ответственность за исполнение договоров, его касающихся. Даже если оно не заключает от себя подобных договоров, вследствие того, что само возникает в процессе этих договоров, то обязательство исполнения договоров на него возлагается мирящимися. Между тем ни один пункт договора не гласит о том, чтобы независимая Белоруссия отвечала за исполнение договора, разрешающего судьбу её народа и территории, и давала в этом какие-либо гарантии.

Единственно, что можно усмотреть в неясных и запутанных формулировках договора 12 октября относительно Белоруссии, это то, что Польша не решилась ещё пойти на признание демократической Белорусской Народной Республики, добытой в революционной борьбе самим народом.

Позиция Польши является в этом вопросе тем более непонятной, что, как известно, ВЦИК признал демократическую Белорусь и председатель Советской Делегации г. Иоффе, вынужденный тяжёлым состоянием Советской власти, выражал согласие на признание «буржуазного» правительства Белорусской Народной Республики.

До последнего времени в политической борьбе было не принято ссылаться на акты морального значения, но после принятия Версальским договором священного принципа права народов на самоопределение, таковая ссылка приобретает реальный смысл. И потому Правительство Белорусской Народной Республики заявляет, что «скрытое» признание Белорусского Ревкома явилось бы проявлением исключительной несправедливости в отношении белорусского народа. Это было бы публичным удостоверением, что белорусский народ есть сознательный слуга большевизма, чем он никогда не был и быть не может, что белорусское национально-демократическое движение является аванпостом разрушительных идей Советской Москвы, что демократическое Белорусское Правительство изнывающие в непосильной борьбе против насилия Москвы, идёт против интересов и желания населения Белоруссии и что его борьба за демократизм не встречает ни у кого сочувствия.

Если такой удар в спину демократическим белорусским силам может организовать большевистская власть, как естественный враг его, то допущение такого образа действий со стороны демократической Польши является невероятным, и правительство Белорусской Народной Республики с негодованием отбрасывает такое предположение.

Данный момент является весьма благоприятным для поддержания белорусской демократической власти. Если Правительства Балтийских Государств сочувствуют борьбе Белоруссии с восточным насилием и желают видеть её своим соседом, то признание Белорусской Народной Республики будет нормальным завершением дела, начатого договором 12-го октября. Формальных препятствий в этом отношении уже нет.

Правительство Белорусской Народной Республики твердо верит, что по этому справедливому единственно возможному пути пойдёт также и Польша, несмотря на всю сложность белорусско-польских граничных споров.

III. Белорусский народ готов защищать силой свою демократическую государственность.

Открытое признание Независимости Белоруссии со стороны Польши и Советской России рассеяло многие сомнения связанные с её существованием.

Спор о белорусском народе, как особом племени, о его языке, быте и культуре, дающих право на национальное возрождение и самостоятельное государственное развитие, можно считать законченным. Тем не менее, для постороннего политика могут оставаться некоторые неясности, которые Правительство Белорусской Народной Республики считает долгом всесторонне осветить.

Стремится ли белорусский народ к государственной самостоятельности?

Мы смеем ответить на этот вопрос утвердительно.

То обстоятельство, что до настоящего времени Белорусское Правительство не утвердилось на своей территории, в значительной мере объясняется неблагоприятными объективными условиями. Ещё в 1917 году на западном и румынском фронтах белорусские воины для поддержания белорусской государственности приступили к формированию национальных дивизий. Стянуть эти силы к Минску и создать из них вооружённый оплот белорусской власти, было задачей Центральной Войсковой Белорусской Рады, работавшей над белорусскими формированиями в Минске и объединившей формирование на других фронтах. Но к сожалению, Белорусское Правительство и Войсковая рада не успели этого сделать, так как формировавшиеся ранее Украинские войска Национальной Украинской Рады, а впоследствии и польские полки генерала Довбор-Мусницкого вступили в открытую борьбу с большевиками (разоружение большевистских гарнизонов в декабре 1917 года), и большевистское командование, усмотрев в национальных формированиях угрозу своему господству, употребило все меры к тому, чтобы их расстроить. Агитация за мир и общее разоружение были началом, а Брест-Литовское соглашение — финалом этих мероприятий. Военная Белорусская Рада, разгром коей начало ещё большевистское командование, была окончательно разгромлена немцами, занявшими в феврале 1918 года столицу Белоруссии и разрушившими здесь последние остатки белорусских национальных формирований, выдержавших непосильную борьбу с большевиками.

Появление на западе Белоруссии Польского Государства послужило не на пользу организации белорусских вооруженных сил. Польша сразу поставила во всём объёме исторический спор свой с Россией. Белоруссия очутилась в середине этого спора и как в прежние времена явилась яблоком раздора между двумя более сильными соседями. Польские войска пошли на Беларусь не с целью помощью ей и защиты её прав перед Советской Россией, но в целях завоевания для себя. Бороться на два фронта, притом против несравненно могущественных соседей, Белоруссия, конечно, была не в силах. Идти в союзе с одним из них против другого Правительство Белорусская Народная Республика не могла, ибо Варшава не хотела признать Белоруссию за объект правоотношений, а с Москвой против Варшавы Беларусь не могла идти вследствие полной противоположности своих политических и социальных идеалов.

Все организованные белорусские силы в этих тяжёлых условиях постоянно были рассеиваемы и превращались в партизанство, которое, борясь против большевистской оккупации, способствовало успехам польского оружия, и, борясь против польской оккупации, способствовало наступлению и прорывам большевиков. И только в болотистых районах Припяти, между Пинском и Мозырем, а также в лесных массивах на границах Витебской и Смоленской губернии Белорусские партизанские силы оставались и остаются на своей территории, и до самого последнего времени Красная Армия не могла ними справиться.

Утверждение, что Белоруссия не стремится к собственной государственности и что она принимает, как нечто естественное, власть Советской Москвы или Польши, может быть легко опровергнуто ссылкой на положение России: никто в Европе не допускает мысли, что большевистское господство по душе белорусскому народу, а между тем господство большевиков продолжается уже третий год. Исключительное влияние в этом заявлении играют объективные условия: громадность расстояний, редкость населения, слабая связь и т.п. Организация баз на периферии российской территории (Крым, Архангельск, Владивосток) и поддержка Антанты дают возможность надеяться, что борьба с Советской властью будет продолжаться и закончится успешно.

Те же объективные условия имеют место и на Белоруссии. Но организация твёрдой базы для борьбы за свою власть оказалась здесь невозможной, как потому, что вся Белорусь сделалось сплошным фронтом войны двух более сильных народов, так и потому, что не только могущественные государства Антанты, но никто не приходит к ней в этом деле на помощь, она оказалась сдавленной со всех сторон.

Иногда указывают, что Белорусское освободительное движение вследствие сравнительной краткости своей, якобы только со дня революции 1917 года, не могло воспитать в широких кругах народа чувства самоопределения, чувства цельности о обособленности своей и потому не может рассчитывать на консолидированную волю, способную создать и удержать собственную государственность.

На это нужно заметить, что Белорусское движение возникало ещё в прошлом столетии и уже в 1905 году проявилось в массовых формах. Революция 1917 года, большевистский развал России, шестилетняя кровопролитная война и, наконец, целый ряд переменяющихся чуждых оккупаций — всё это, взятое вместе с пропагандой белорусских партий, послужило такой колоссальной школой воспитания народа, которую при нормальных условиях жизни и агитации пришлось бы проходить в течение десятков лет.

Советская Россия с одной стороны, и Польша, с другой стороны, несут с собой или чуждую и непривычную государственность, или нелепую систему хозяйства. Консерватизм массы отрицает эти новшества и находит удовлетворение в лозунгах собственной национальной власти, построенной на самобытном начале и служащей собственным интересам. Сознание враждебности и непримиримости интересов Белоруссии, как части Польши, или Белоруссии, как части России, настолько созрело в народе, что одно это служит фактом консолидации единой национальной воли.

Таким образом стремление к организации и укреплению власти Белорусского демократического правительства базируется, как на чувстве сознания своей цельности и национальной обособленности, так и на чувстве противоположности своих интересов интересам соседей.

Делается иногда ссылка на якобы безисторичность Белоруссии и отсутствие необходимых интеллигентных сил в крае. И то, и другое указание не выдерживают ни малейшей критики.

Исторический аттестат и исторические традиции белорусского народа при самом поверхностном знакомстве свидетельствуют о неоспоримой творческой силе белорусского племени.

Белорусский народ может с гордостью ссылаться на своё культурное прошлое. Начиная с XII cтолетия в Белоруссии процветает наука и литература. Имена таких культурных деятелей, как Кирилл Туровский, Авраамий Смоленец, Климент Смолятич и Ефросиния Полоцкая, своей просвещенностью и литературными трудами создали и ознаменовали свою эпоху. Язык белорусский был государственным языком всего Великого Княжества Литовского. Печатная и рукописная белорусская литература XII-XIV столетий, которая сохранилась до нашего времени в религиозно-полемических в сочинениях, летописях, повестках и юридических памятниках доказывает необыкновенно широкое развитие белорусской культуры.

Уже в 1517 году белорусы издают на своём языке Библию. Древнейшие и с научной точки зрения, лучшие сборники законов так называемые «литовские статуты» трёх редакций 1529, 1567 и 1588 годов, свидетельствуют о высоком развитии в Белоруссии юридических наук. Высшие школы (академии) были основаны в Белоруссии уже в XIV столетии. В начале исторических времён, белорусский народ составляет отдельную государственную единицу со всеми признаками суверенности. Таковым он входит в добровольный союз с Литвой и вместе с последней заключает персональную унию с Польшей, и только, войдя в состав России, в конце XVIIIстолетия, Белоруссия утрачивает признаки суверенности и независимости.

Впрочем все молодые государства согласятся, что требования от народа «историчности», в нашу эпоху является простым недоразумением. Таким же недоразумением является ссылка на отсутствие в крае достаточного кадра интеллигентных сил. Белоруссия производила в довоенное время даже излишек интеллигентных сил: уроженцев Белоруссии ежегодно оканчивало высшие учебные заведения около 1000 человек, а средние учебные заведения около 15.000 человек. Правда интеллигенция белорусская была втянута в вековую русско-польскую борьбу и, за отсутствием национальной школы, принуждена была преимущественно воспитываться в чуждой российской школе, специальные же ограничительные законы царской России ставили её в необходимость эмигрировать из пределов края. Но всё же наша интеллигенция никогда не сходила с краевой точки зрения, с чужим воспитанием не впитывала отчуждённости от своей родины и, будучи в эмиграции, не порывала с краем. Вследствие этого в настоящее время идёт быстрый и лёгкий процесс возвращения белорусской интеллигенции на родину и слияние её с народом. С каждым днём кадры национально-сознательной интеллигенции пополняются: старая белорусская интеллигенция воспринимает национальные идеалы, а молодая, развиваясь под влиянием идейного белорусского движения, зреет. Кроме национальной белорусской в Белоруссии имеются широкие кадры краевой интеллигенции из национальных меньшинств: эта последняя никогда из соображений национально-государственных, не признает власти Варшавы и, из соображений социально-политических, и власти Москвы никогда не признает.

Белорусская же власть, как местная и нейтральная сумеет утилизировать все группы интеллигенции на служение местным интересам.

Наконец заявляется опасение, что Белоруссия не обладает экономическими базами и способностями выдержать собственную государственность. Это возражение ещё в большей степени неосновательно. Во-первых, Белоруссия не предполагает жить экономически-изолированной жизнью, во-вторых, естественные богатства, как например лес, лён, кожи, продукты скотоводства и сельского хозяйства послужат предметом оживлённого товарообмена с соседними и западноевропейскими государствами. Белоруссия располагает 8.000.000 десятин леса. Ежегодно можно эксплуатировать сверх 70.000 десятин, что равняется 14.000.000 кубических саженей древесной массы. Льняного волокна ежегодно Белоруссия производила более 10.000.000 пудов. За время войны, вследствие закрытия границы, разрушения Московского промышленного района и прочего в Белоруси скопились колоссальные запасы сырья, реализация которого даст возможность Белоруссии сразу экономически окрепнуть.

Присоединение культурнейших западных частей Белоруссии к Польше не только послужило бы обогащению Польши за счёт обездоленной Белоруссии, но и совершенно расстроило бы всю экономическую жизнь Балтики, из состава которой насильственно была бы вырвана одна из крупнейших составных её частей, со всеми, проходящими через неё транзитными путями. Несомненно, что первым результатом отторжения Белоруссии к Польше было бы стремление последней, направить всю транзитную тягу грузов из Белоруссии, Украины и Великоруссии, направляющуюся обычно в Либавский, Виндавский и Рижский порты, в порт Данцигский, а также и непосредственно через границу в Западную Европу. Тем самым создание Черноморско-Балтийского экономического Союза должно было бы пасть, изолируя Балтику и Черноморское побережье в самостоятельные экономические организации и выдвигая экономический союз России и Польши.

В заключение настоящей главы правительство Белорусской Народной Республики считает необходимым указать на две несообразности, которые иногда имеют место при разрешении восточной проблемы.

До сих пор некоторые круги считают возможным строить борьбу с Советской Россией не путём признания независимости Белорусской Народной Республики и её поддержки, а путём организации особого западного всероссийского фронта. Насколько это отвечает интересам балтийских государств и даже Польши судить легко: никто из них не согласится на такую концепцию. Другая концепция: вхождение Белоруссии в состав Польши, как автономной единицы, не говоря уже о том, что Белоруссия силой будет бороться против такой возможности, встречает авторитетное возражение со стороны всех русских кругов и государств Антанты. Поползновения двух сторон, Польши и России, на захват Белоруссии в целом или в части, вызываемые империалистическими настроениями, могут быть нейтрализованы только путём признания независимости Белорусской Народной Республики.

В свою очередь Правительство Белорусской Народной Республики считает долгом заявить, что оно ни при каких условиях не прекратит деятельности по защите независимости своего народа и неделимости его земель и в этот исключительный исторический час освобождения всех народов не свернёт своего знамени в угоду чуждой государственности.

 IV. Условия дальнейшей борьбы Белоруссии за демократическую государственность.

Белорусский народ, вынесший на своих плечах большую долю ужасов всемирной войны, материально разорённый и духовно измученый, вправе ожидать от других народов, менее пострадавших от войны, и в первую очередь от государств Балтийских, братской помощи в этот исторический момент.

Просить содействия и помощи себе в форме вооружённой поддержки и призывать чужие войска для освобождения собственной территории правительство Белорусской Народной Республики не предполагает. В его распоряжении имеется достаточно собственной живой силы, чтобы не прибегать в этих целях к помощи извне. Речь идти может лишь о предоставлении базы для организации этих сил и снабжении их снаряжением.

Правительство Белорусской Народной Республики знает, что в условиях мира с Советской Россией разрешение вопроса о базе для организации белорусских вооруженных сил представляется в сильной степени затруднительным. Тем не менее вопрос этот по нашему мнению может быть поставлен и обсуждён.

Второй формой поддержки белорусского народа в борьбе за собственную государственность может быть открытие его правительству денежного кредита. Правительство Белорусской Народной Республики отдаёт себе полный отчёт о всех затруднениях финансового характера, которые стоят в отдельности перед каждым из Правительств Балтийских держав. Поэтому оно не обращается сепаратно к каждому из них с просьбой о поддержке, но ко всем вообще, полагая, что общими усилиями дружественных Белоруссии Правительств эта поддержка может быть оказана.

Правительство Белорусской Народной Республики, излагая всё вышеприведенное, пользуется случаем выразить чувства симпатии, питаемые им к своим соседям и подчеркнуть искренние свои стремления установить с ними самые добрососедские отношения.

Председатель Совета Народных Министров Ластовский

Государственный секретарь К. Дуж-Душевский

Крыніца: Эстонскі дзяржаўны архіў (Rahvusarhiiv), фонд 957 вопісь 11 справа 435

Друкуецца паводле Беларускага дакумэнтацыйнага цэнтру, Дзьмітры Дрозд

Нарадзіўся ў сям’і казацкага афіцэра. У 1901 годзе з адзнакай скончыў Мікалаеўскую кавалерыйскую вучэльню у чыне харунжага, выпушчаны ў лейб-гвардыі Казачы полк. Удзельнік расейска-японскай вайны 1904—1905 у шэрагах 2-га Верхняудзінскага палку Забайкальскага Казацкага Войска. На 1 студзеня 1909 году сотнік лейб-гвардыі Казачага палку.

Узнагароджаны шэрагам узнагародаў, у тым ліку ордэнам Св. Георгія 4-ай ступені й «Залатой зброяй». У 1912 годзе ў гонар стагодзьдзя вызваленьня Расеі ад напалеонаўскіх войскаў яму быў падараваны Найвышэйшы падарунак — залаты гадзіньнік з імпэратарскім гербам. У 1913 годзе — у гонар 100-годзьдзя бітвы пад Ляйпцыгам вялікі князь Мікалай Мікалаевіч падараваў яму залатую шаблю са сваёй манаграмай, нанесенай золатам на клінку.

З пачаткам Першай сусьветнай вайны Васількоўскі падае рапарт аб яго пераводзе на фронт і атрымлівае прызначэньне ў 3-й Данскі казачы полк, а 19 жніўня 1914 году атрымлівае ў часовае камандаваньне 19-й Данскі казачы полк.

На вайне праявіў сябе таленавітым і пасьпяховым военачальнікам, правёў шэраг удалых вайсковых апэрацый, за якія быў узнагароджаны ордэнам Сьвятога Ўладзімера 3-й ступені зь мячамі і бэльгійскім ордэнам Сьвятона Леапольда зь мячамі; атрымаў званьне палкоўніка, а потым – генэрал-маёра; быў зацьверджаны ў пасадзе камандэра палка, а потым – брыгады.

Падчас Лютаўскай рэвалюцыі накіраваны ў Петраград, дзе арганізаваў Зьвяз георгіеўскіх кавалераў.

19 ліпеня 1917 году быў прызначаны на пасаду галоўнакамандуючага Петраградзкай ваеннай акругі. Пасьля здушэньня «карнілаўскага мецяжу» атрымаў званьне генэрал-лейтэнанта й быў адпраўлены ў адстаўку. Затым браў удзел у фармаваньні ударных частак Расейскага войска.

Алег Васількоўскі – камандуючы Петраградзкай ваеннай акругі, у сваім кабінэце. 1917 год

Браў удзел у антыбальшавіцкім паўстаньні ў Яраслаўлі ў войсках генэрала Карпава. Пасьля разгрому паўстаньня Васількоўскаму атрымалася схавацца й хавацца на працягу году. Неаднаразова быў арыштаваны, але кожны раз яго адпускалі.

У 1919 годзе ўзначаліў дыпляматычную місію БНР у Прыбалтыцы й узначальваў яе да 1920 году, пасьля чаго ў траўні 1920 году прыбыў ў Хэльсынкі як афіцыйны прадстаўнік БНР. Тут ён наладзіў сувязь зь фінскім палкоўнікам зь беларускімі каранямі Георгіем Эльфэнгрэнам. 25 чэрвеня 1920 году ён атрымлівае афіцыйныя паўнамоцтвы ваенна-дыпляматычнага прадстаўніка БНР пры ўрадзе Фінляндыі, а Георгі Эльфэнгрэн — яго дарадцы. Алег Васількоўскі вёў перамовы зь лідэрамі Антанты аб прызнаньні Беларускай Народнай Рэспублікі.

Пасьля Фінляндыі Васількоўскі зноў накіроўваецца у Эстонію, дзе 30 кастрычніка 1920 году становіцца надзвычайным амбасадарам БНР. У гэты час у Эстонію накіроўваецца мноства беларусаў, пераважна з-за палітычных матываў. 25 студзеня 1920 году намаганьнямі пераведзенага з Тамэрфорсу консула БНР у Фінляндыі Мікалая Чарвякова пры ўрадзе Эстоніі была зарэгістравана першая арганізацыя беларускай дыяспары ў Эстоніі — Беларускі нацыянальны камітэт у Рэвелі — «Рада».

Галоўнымі мэтамі «Рады» зьяўляліся аб’яднаньне эстонскіх беларусаў вакол Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР у Рэвелі, захаваньне і падтрымка беларускай нацыянальнай культуры і мовы, а таксама дапамога ўцекачам зь Беларусі і былым вайскоўцам-беларусам з Паўночна-Заходняй Арміі Юдэніча. «Рада» садзейнічала рэгістрацыі беларусаў і набыцьцю імі грамадзянства БНР. За кароткі пэрыяд ад кастрычніка 1919 году па чэрвень 1920 году. Вайскова-дыпляматычнай місіяй БНР быў выдадзены 991 пашпарт і зарэгістравана больш за тысячу грамадзян БНР.

Васількоўскі так і застаўся жыць у Эстоніі, дзе ўдзельнічаў у культурным жыцьці беларускай і расейскай эміграцыі. Удзельнічаў у стварэньні Зьвязу расейскіх зьнявечаных ваяроў-эмігрантаў у Эстоніі. У 1930 абраны яго старшынём. Таксама ў 1930 годзе пры падтрымцы Васількоўскага быў арганізаваны Зьвяз узаемадапамогі чыноў былога Паўночна-заходняга войска й расейскіх эмігрантаў у Эстоніі, старшынём якога ён зьяўляўся да закрыцьця зьвязу ў 1936 годзе.

1 ліпеня 1940 году пасьля анэксіі Эстоніі Савецкім Зьвязам Васількоўскі арыштаваны органамі НКВД у Таліне. 9 траўня 1941 году прысуджаны да вышэйшай меры пакараньня, 12 жніўня 1941 году прысуд быў заменены на 10 гадоў зьняволеньня. 12 студзеня 1944 Васількоўскі загінуў у лягеры ў Томску.

У 1914 г. скончыў прыватную мужчынскую гімназію Відэмана ў Пэтэрбургу. Навучаўся на юрыдычным факультэце Пэтэрбурскага Ўнівэрсытэту.

Пасля Лютаўскай Рэвалцыі 1917 г. ініцыятар стварэння ў Пэтэрбургу грамадзкай культурна-асьветнай арганізацыі “Вольныя беларусы”, супрацоўнічаў з украінскімі нацыянальнымі дзеячамі. Быў сакратаром пэтэрбурскага прадстаўніцтва Цэнтральнай Украінскай Рады.

Пазьней у Кіеве, працаваў у Міністэрстве замежных справаў Украінскай Народнай Рэспублікі, таксама ў 1918 годзе быў чальцом Беларускай Рады на Ўкраіне.

З канцу 1918 г. – у Беларусі, напрыканцы 1918 быў сакратаром Цэнтральнай Беларускай Рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны. Сябра БПСР. Друкаваўся ў газетах “Беларусь” і “Родны край” (Гродна), “Наша думка”.

З канца 1919 жыў у Рызе. Сакратар Беларускай Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР у Латвіі й Эстоніі. Сябра Народнай Рады БНР.

У жніўні 1920 узначальваў дэлегацыю БНР на міждзяржаўнай канфэрэнцыі балтыйскіх дзяржаваў. У 1921 прызначаны сакратаром Дыпляматычнай місіі БНР у Коўне. Удзельнічаў у Беларускай нацыянальна-палітычнай канфэрэнцыі ў Празе ў 1921 годзе.

У 1922 выехаў у ЗША, жыў у Чыкага. Адзін з ініцыятараў стварэньня Беларускага народнага камітэту ў штаце Ілінойс, Беларуска-Амэрыканскага нацыянальнага клюбу. Да сваёй сьмерці актыўна ўдзельнчаў у жыцьці беларускай дыяспары, падтрымліваў цесныя сувязі зь беларускімі асяродкамі ў іншых краінах, збіраў грошы для матэрыяльнай падтрымкі беларускага студэнцтва і школьнінтва.

Памёр у 1957 г.

Нарадзіўся ў шляхецкай лютэранскай сям’і. Скончыў Кадэцкі корпус, Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча, Электра-Тэхнічныя Курсы (інстытут), Ваенна-аўтамабільную школу, Мікалаеўскую ваенную акадэмію з дадатковым курсам Генэральнага штаба.

Ад 1900 году зрабіў вайсковую кар’еру ў артылерыі, даслужыўшыся да палкоўніка генэральнага штаба расейскага імпэратарскага войска. Быў адзначаны шматлікімі расейскімі вайсковымі ўзнагародамі.

Падчас Грамадзянскай вайны ў Расеі — начальнік штаба Заходняй арміі, камандэр Крымскага коннага палка.

Пасля выдзяленьня, са згоды французаў, Урадам УНР сродкаў на фармаваньне беларускіх вайсковых частак, у Адэсе пачалося фармаваньне беларускае дывізіі, яе камандэрам быў прызначаны П. Вэнт, якому неўзабаве прысвоілі генэральскі чын.

Камандэр Асобнай беларускай дывізіі на поўдні Расеі і прадстаўнік БНР пры штабе войскаў Кааліцыі. Падчас эвакуацыі ў канцы сакавіка — пачатку красавіка 1919 г. французаў і «белых» з Адэсы, мусіла эвакуявацца і беларуская дывізія, аднак камандэр дывізіі П. Вэнт застаўся ў Адэсе.

Бальшавікі на базе дывізіі пачалі фармаваньне беларускай савецкай брыгады, якая хутка налічвала ўжо 10 тысяч байцоў, камандаваў брыгадай генэрал П. Вэнт.

Нацыянальна настроеныя беларускія афіцэры выступалі за перадысьлякацыю брыгады ў Менск, але гэта не было дазволена. У Адэсе пачалося паўстаньне М. Грыгор’ева, да якога далучыўся Павал Вэнт. Пасьля падаўленьня паўстаньня Вэнт зьехаў з Адэсы.

Пазьней Вэнт быў інструктарам Генэральнага штаба летувіскай арміі і вайсковым радцам пры Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР у Эстоніі і Латвіі, генэрал-маёрам БНР.

Быў асабіста ўпаўнаважаны Радай народных міністраў БНР весьці перамовы з урадам Эстоніі пра прызнаньне Эстоніяй незалежнасьці БНР і пра пасярэдніцтва Эстоніі ў перамовах з урадам Савецкай Расіі. У рамках сваёй працы Вэнт вёў ліставаньне з камандэрам Асобнага атрада БНР у Эстоніі — генэралам Станіславам Булак-Балаховічам па пытаньнях фармаваньня атрада.

У 1921 годзе Павал Вэнт застаўся жыць у Чэхаславаччыне і перайшоў на службу ў чэхаславацкае войска, дзе даслужыўся да падпалкоўніка артылерыі. Прыкладна ў 1935 годзе выйшаў на пэнсію.

Жывучы ў Чэхаславаччыне, Павал Вэнт удзельнічаў у дзейнасьці беларускіх арганізацыяў.

У сфэры адказнасьці генэральнага консула знаходзіліся ўсе Балканы. Беларускія консульскія аддзелы былі заснаваныя таксама ў Сэрбіі і Баўгарыі (Hotel Novo Rodepi Nr 34, place St. Nicolas, Sofia, старшыня Беларускага Нацыянальнага Камітэту ў Баўгарыі – генэрал-маёр Галубянцоў).

Беларускае консульства ў Канстантынопалі знаходзілася па адрасе Rue Minarete, Nr. 5 і прапрацавала да чэрвеню 1922 г. Архівы консульства цяпер захоўваюцца ў Дзяржаўным Архіве Расейскае Фэдэрацыі (Масква).

Беларускае консульства ў Канстантынопале, 1921-1922 г. Консул І. Ермачэнка і сакратар

Ніжэй ліст І. Ермачэнкі Вацлаву Ластоўскаму (Коўна) ад чэрвеня 1921 г. (на расейскай мове):

Constantinople
14-VI-1921

Глубокоуважаемый

[Вацлавъ] Юстиновичъ!

Шлю я Вам свой сердечный привѣтъ изъ Константинополя. О своей личной жизни сообщить ничего не могу хорошаго, такъ какъ она очень тяжела вслѣдствіе абсолютнаго отсутствія средствъ, но работа по національнымъ бѣлорусскимъ вопросамъ меня вплонѣ удовлетворяетъ.

Бѣлоруссы очень обрадованы возможностью получать свѣденія о родинѣ, читаютъ бѣлорусскія газеты “Наша Думка”, которые я получаю черезъ Прагу, кромѣ того  я имъ устроилъ общежитіе, амбулаторію и они почти довольны и только всѣ хотятъ поѣхать домой.

Выдавать паспорта я уже началъ и до сего дня уже выдалъ 20 паспортовъ, но денегъ за всѣ эти паспорта я получилъ только 5 лиръ (200 марокъ) это получается, потому что здѣсь всѣ бѣлоруссы настолько бѣдны, что даже мнѣ стыдно бываетъ называть какую-либо цѣну. На этихъ дняхъ я посылаю Вамъ финансовый отчетъ, а также подробный обо всѣх моихъ дѣлахъ докладъ. На работу приходится занимать денегъ у разныхъ учрежденій, такъ какъ своихъ я абсолютно ничего не имѣю, а расходы приходится проихводить чуть ли не ежедневно.

Свою канцелярію я устроилъ совмѣстно съ представителемъ Литвы, капитаномъ Блавѣщунасъ, съ нимъ же совмѣстно мы содѣржимъ и общежитіе, все это сдѣлано въ цѣляхъ экономіи, да кромѣ того наши интересы почти общіе. Въ послѣднее время къ нашему дружественному союзу присоединился и представитель Эстоніи, профессоръ Дзирне, и теперь у насъ получилась соединенная канцелярія трехъ представительствъ. Посылаю Вамъ нашъ снимокъ, который у меня просилъ изъ Риги Езовитовъ, для помещенія въ журналъ, и съ этой целью мы втроемъ и снялись. (…)

Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Не откажите въ любезности посылать кого-либо время отъ времени на почту и справляться тамъ, нѣт ли на мое имя письма до востребованія изъ Россіи. Я до сихъ поръ никакъ не могу наладить связь съ родителями и установить, живы ли они. (…)

Всегда готовый къ услугамъ

Ваш покорный слуга

Полковникъ Ермаченко.

(…)

Даведка аб Іване Ермачэнку як беларускім прадстаўніку ў Канстантынопале

Даведка аб Іване Ермачэнку як беларускім прадстаўніку ў Канстантынопале (тэкст)

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасьля заканчэньня школы ў Новааляксандраўску (Езяросах) навучаўся ў прыватнай мужчынскай гімназіі Сьв. Станіслава ў Пэтэрбургу. Займаўся сельскагаспадарчай аканамічнай працаю. У 1903 працаваў бухгальтарам у чыгуначных установах. У 1904—1914 гг. працаваў адміністратарам маёнтка Гарадзец-Лужкі ў Дзісенскім павеце графа Плятэр-Зібэрга.

Пасьля пачатку І Сусьветнай Вайны 18 лістапада 1914 прыбыў і залічаны ў сьпісы 2-га Лейб-уланскага Курляндскага палка. 4 чэрвеня 1915 — за адрозненьне ў дзеяннях супраць непрыяцеля атрымаў ранг малодшага унтэр-афіцэра. У ноч з 8 на 9 чэрвеня 1915 падчас выведкі ля вёскі Шапалішкі асколкамі разрыўной кулі быў паранены. 8 ліпеня 1915 атрымаў ранг прапаршчыка. 6 лютага 1916 г. Атрымаў ранг прапаршчыка армейскай кавалерыі. Узнагароджаны шэрагам ордэнаў Расейскай імпэратарскай арміі.

У 1917—1918 гг. ротмістар. Камандэр палка Чырвонай Арміі. 2 лістапада 1918 разам з конным атрадам (два дывізіëны, каля 800 шабель) перайшоў ад чырвоных у белагвардыйскі Пскоўскі корпус. Напачатку 1919 г. камандэр Коннага палка 2-ой брыгады “Асобнага корпуса Паўночнай арміі”, у траўні 1919 г. падпалкоўнік, у чэрвені 1919 палкоўнік. У ліпені полк пад яго камандаваньнем рэарганізаваны ў 2-і корпус Паўночна-Заходняй арміі. Па прапанове генерал-лейтэнанта Арсеньева Булак-Балаховіч атрымаў ранг генэрал-маёра. Пазьней быў пазбаўлены кіраваньнем корпуса, падначалены Арсеньеву. У ноч на 28 студзеня 1920 арыштаваў галоўнакамандуючага Паўночна-Заходняй арміі генэрала ад інфантэрыі Нікалая Юденіча.

14 лістапада 1919 г. Балаховіч склаў просьбу пра атрыманьне беларускага грамадзянства і прыняцьце яго ваеннага аддзела на службу Беларускай Народнай Рэспублікі. Просьба была прынятая, і вайсковыя фармаваньні пад кіраўніцтвам С. Булак-Балаховіча атрымалі афіцыйнцую назву як Асобны атрад войскаў БНР у Балтыі.

У лістападзе—сьнежні Асобны атрад заняў частку фронту з чырвонымі каля Ізборску, паміж эстонскай і латышскай арміямі. У студзені-лютым 1920 г. у сувязі зь вядзеньнем перамоваў Эстоніяй і Латвіяй з савецкай Расеяй, размясьціўся ў Марыенбургу (Латвія).

Неўзабаве празь немагчымасьць фінансаваньня з боку беларускіх уладаў аддзел перайшоў пад польскае камандваньне і быў перадысьлякаваны ў Берасьце. Генэрал Булак-Балаховіч, паралізуючы тылы Чырвонай Арміі, паспрыяў польскім войскам у контрнаступе на тэрыторыі Беларусі ў верасьні 1920.

Пасьля перамір’я на польска-савецкім фронце, у кастрычніку 1920 г. генэрал Булак-Балаховіч пачаў дзейнічаць самастойна, аб’яднаўшы вакол сябе значную частку беларускіх незалежніцкіх партызанскіх атрадаў і паспрабаваўшы вызваліць тэрыторыю Беларусі, якая засталася пад акупацыяй бальшавікоў. Увосень армія Булак-Балаховіча налічвала амаль 15 тыс. жаўнераў, прыкладна напалову складалася зь беларусаў-незалежнікаў і з расейцаў.

10 лістапада яго аддзелы захапілі Мазыр і рыхтаваліся да наступу на Менск і Гомель. У Мазыры С. Булак-Балаховіч паўторна абвесьціў незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі, сябе абвясціў «начальнікам Беларускай Дзяржавы». Ад імя свайго кабінэта ён выдаў маніфэст да беларускага народа, у якім гаварылася пра далейшую барацьбу за незалежнасьць Беларусі ў хаўрусе з Польшчай, правядзеньне аграрнай рэформы і скліканьне нацыянальнага прадстаўніцтва дзеля акрэсьленьня дзяржаўнага ладу. Пасьля баёў, якія цягнуліся некалькі дзён, аддзелы Булак-Балаховіча пад націскам Чырвонай Арміі мусілі адступіць на тэрыторыю Польшчы, дзе былі інтэрнаваныя.

Пасьля вайны генэрал Булак-Балаховіч пасяліўся ў Варшаве, займаўся палітычнай дзейнасьцю.

У верасьні 1939 г., пасьля нападу нацыстоўскай Нямеччыны на Польшчу, Балаховіч кіраваў атрадам добраахвотнікаў, якія абаранялі Варшаву ад нацыстаў.

Генэрал Булак-Балаховіч загінуў пры спробе арышту гестапаўцамі ў Варшаве 10 траўня 1940.

Картка з С. Балаховічам, выдадзеная ў Польшчы ў 1980-я гг. рухам “Салідарнасьць”

Нарадзіўся ў сям’і беларускага шляхціца. У 1910 скончыў Панявескую настаўніцкую сэмінарыю, працаваў настаўнікам на землях сучаснай Летувы.

З 1913 па 1915 год у Петраградзе навучыўся на політэхнічных курсах, дзе атрымаў спэцыяльнасьць «тэхнік сельскага вогнестойкага будаўніцтва». Скончыў геаграфічны факультэт Пэтэрбурскага ўнівэрсытэту ў 1914.

У 1915 годзе прызваны ў расейскую армію. У 1916 годзе пасьля Казанскай вайсковай вучэльні накіраваны на фронт Першай сусьветнай вайны. Удзельнічаў у баях пад Вільняй і ў Галіцыі. Унтэр-афіцэр, прапаршчык, капітан. Узнагароджаны Георгеўскім крыжам.

Пасьля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 жыў на сваім хутары. У жніўні 1918 паехаў да войскаў генэрала Денікіна ў Растоў-на-Доне. Ваяваў у яго частках са жніўня 1918 да студзеня 1919. Пасьля ізноў вярнуўся дахаты. Прызваны ў Чырвоную армію напачатку 1919. Прызначаны на працу ў Слуцку пры Ваенным камісарыяце, адкуль праз 2 месяцы дэзэртаваў.

Прабраўся ў Прыбалтыку да войска ген. Юденіча. Камандаваў ротай пад Петраградам. Пасьля паразы Юденіча да лета 1920 жыў у Эстоніі, бяз працы і грошай.

Улетку 1920 здолеў прыехаць у Гарадзею, дзе на той час жыла жонка.

Прыняў ўдзел у Слуцкім збройным чыне 1920 г. У сьнежні 1920 прызначаны камандзірам Слуцкай брыгады. Пасьля паразы паўстаньня перайшоў разам з жаўнерамі савецка-польскую мяжу і да траўня 1921 знаходзіўся ў лягеры інтэрнаваных.

Захоўваў у сябе да 1921 году архіў Слуцкай брыгады. Пасьля перавёз яго ў Вільню і перадаў Браніславу Тарашкевічу.

Таксама ён зьберагаў Сьцяг Першага Слуцкага Палка. Улетку 1921 году хацеў перадаць сьцяг на захаваньне ў царкву япіскапу Пінскаму Панцеляйману (Ражноўскаму), які, будучы адхілены ад кіраваньня япархіяй, служыў на той час у Наваградку. Але апошні адмовіўся браць. Сьцяг у Сокал-Кутылоўскага сканфіскавала польская паліцыя ў 1931 падчас ператрусу.

24 чэрвеня 1921 высьвячаны біскупам Панцялейманам (Ражноўскім) на праваслаўнага сьвятара. У міжваенны пэрыяд працаваў у парафіях Наваградзкага і Слонімскага паветаў (в. Вострава) і настаўнічаў у школе. Быў прызначаны Дзятлаўскім благачынным. Выказваўся за ўжываньне беларускай мовы ў богаслужэньнях Праваслаўнай Царквы, спрычыніўся да пабудовы храму ў м. Лыскава.

Супрацоўнічаў з Часовай беларускай Радай, якая трымалася антыкамуністычных пазыцыяў. На зьезьдзе, які Рада склікала ў Вільні 26-28 чэрвеня 1926 выступаў з дакладам па рэлігійных пытаньнях. Быў абраны ў склад сябраў Беларускай нацыянальнай рады.

Пасьля далучэньня Заходняй Беларусі да БССР спыніў сьвятарскае служэньне і працаваў тэхнікам на будоўлі ў Баранавічах.

Арыштаваны НКВД БССР 19 чэрвеня 1941, за тры дні да нападу Нямеччыны на СССР. Быў зьмешчаны ў камэру сьмяротнікаў баранавіцкай турмы Крывое кола. Дзякуючы нападу немцаў на СССР вызваліўся зь вязьніцы — здолеў ўцячы з падпаленай турмы. Жонка і дзеці былі высланыя ў гэты час зь Беларусі.

Да кастрычніка працаваў у Баранавічах у гарадзкой управе памочнікам начальніка аддзела сацыяльнага забесьпячэньня. З кастрычніка 1941 да лета 1944 інспэктар беларускіх школаў у Ганцавічах. Зьяўляўся кіраўніком камітэту Беларускай самапомачы ў Ганцавічах. Па сьведчаньнях — сябар падпольнай Беларускай Незалежніцкай Партыі. У 1944 г. — намесьнік прэзыдэнта БЦР па Ганцавіцкай акрузе. Удзельнік Другога Ўсебеларускага кангрэса.

Летам 1944 зьехаў у Прагу, пасьля ў Нямеччыну. Выкладаў у школе афіцэраў БКА, падпалкоўнік. 18 красавіка 1945 — камандзір 1-га беларускага палка. Разам з дывізіяй «Беларусь» на заходнім фронце здаўся амэрыканцам.

30 красавіка 1945 арыштаваны савецкаю контарвыведкаю «СМЕРШ» у лягеры для рэпатрыянтаў, вывезены ў СССР.

З 1945 да лістападу 1947 — у Паўночнапячэрскім лягеры.

27 кастрычніка 1947 яго справу запатрабавала УНКГБ па Пінскай вобласьці. 20 красавіка 1948 Ваенным трыбуналам войскаў Міністэрства ўнутраных справаў Беларускае вайсковае акругі асуджаны на 25 гадоў зьняволеньня на падставе арт.63-1 УК БССР і ар.64, а таксама паразы ў правох на 5 год без канфіскацыі маёмасьці з-за яе адсутнасьці.

Амніставаны ў лістападзе 1957 г. Нейкі час жыў у стрыечнай сястры ў Ганцавічах пад наглядам савецкіх спэцслужбаў.

Сокал-Кутылоўскі. Кадр з савецкага прапагандысцкага фільму

Пазьней выехаў на сталае жыхарства ў Шчэцін (Польшча), дзе жыла дачка. Тамака памёр у 1983 годзе і пахаваны на Цэнтральных могілках г. Шчэцін (Cmentarz Centralny, nr. kwatery 72b, rzad 13, nr. grobu 6).

Пакінуў ўспаміны:

Mае ўспаміны аб Слуцкім збройным змаганні з бальшавікамі ў 1920 годзе

Антон Сокал-Кутылоўскі

He пазьней за 7 сьнежня 1944 г.

Я маю шчасьце і гонар сёньня падзяліцца з вамі сваімі асабістымі ўспамінамі, што мне давялося чуць, бачыць і перажываць ў зьвязку з Слуцкімі падзеямі.

24 гады таму назад у лістападзе месяцы 1920 году невялікая кучка інтэлігенцыі і сялян Случчыны ўхапілася за аружжа і кінулася фанатычна бараніць сваю мілую Случчыну ад бальшавіцкай навалы.

Ці ж ня былі дарэмнымі тыя ахвяры, якія нацыянальна-сьведамыя случакі злажылі на аўтар свае дарагое Бацькаўшчыны, бяручы ўдзел у змаганьні? Што ж змусіла гэтую невялічкую кучку людзей выступіць са зброяй у руках супроць непараўнальна большае сілы ворага?

Каб на гэтыя пытаньні даць сапраўдны адказ, прыходзіцца сягнуць некалькі назад, у гісторыю царскае Расеі астатніх 20 год. Як ведама, пры расейскім урадзе ня было нават і мовы пра Беларусь. Расейская гісторыя гэткае назвы ня знала. Замест беларусаў, ісконных жыхароў свае Бацькаўшчыны, значыліся “жители Северо-Западного края России”. Ясна, калі не вызнавалі беларускага народу, то ня вызнавалі і беларускае мовы, а, значыць, ня лічылі за патрэбнае і адчыняць беларускія школы, і друкаваць беларускія кнігі, газэты ды разьвіваць беларускую літаратуру. Беларускі народ, на думку русіфікатараў, павінен быў паступова забыць сваё паходжаньне і нацыянальна сканаць.

Рэвалюцыя 1905 году ўскалыхнула разам з іншымі народамі і наш беларускі народ. Пачынаючы ад 1906 году, пачала выходзіць у Вільні 1-я беларуская газэта “Наша Доля”. Праўда, па выпуску некалькі нумароў яна сканала за сваю выразна пастаўленую ідэалёгію – змагацца за зямлю і волю свайго народу аж да адзысканьня незалежнасьці. На яе месца зьявілася новая газэта – “Наша Ніва”, якая праводзіла незалежніцкую думку беларускага народу ў асобах яго лепшых прадстаўнікоў – пісьменьнікаў, літаратараў, паэтаў і грамадскіх дзеячоў. Думка іхная праводзілася ў самую гушчу народную, асабліва пры дапамозе народных настаўнікаў-беларусаў, хаця і працуючых у школах рускіх.

Навакол “Нашае Нівы” пачалі гуртавацца выдатныя сілы, якія ўсьведамлялі народ імкнуцца заняць па праву тое месца сярод іншых народаў, якое беларускі народ займаў у часы свайго незалежнага жыцьця, у тыя часы, калі беларускі народ быў багаты і слаўны, знаны далёка, як кажа паэт Янка Купала, “за літоўскай і ляшскай зямлёю”.

1-ая сусьветная вайна 1914-1918 гадоў шмат затрымала далейшае разьвіцьцё дзяржаўнага руху, бо беларусы ў сілу ваенных падзеяў былі расьцярушаны па ўсёй амаль царскай імпэрыі. Праўда, ужо пры нямецкай ваеннай акупацыі ў большай частцы Беларусі, хаця і з вялікімі цяжкасьцямі, але пачалі ў 1915 годзе адчыняцца (на Горадзеншчыне і Віленшчыне) школы зь беларускаю выкладоваю моваю.

Лютаўская рэвалюцыя 1917 году дала вялікую мажлівасьць да нацыянальнага гуртаваньня. Па ўсіх вайсковых частках, дзе толькі мелася пэўная значная колькасьць жаўнераў-беларусаў, арганізоўваліся нацыянальныя беларускія гурткі, з мэтаю аб’яднаньня беларусаў, каб, вярнуўшыся на Бацькаўшчыну, ужо ў арганізаваным выглядзе, прыступіць да адбудовы свае дзяржаўнасьці.

25, 26 і 27-га сакавіка на зьезьдзе ў Менску ад усіх беларускіх арганізацыяў было ўхвалена дамагацца перабудовы Расейскае імпэрыі, у якой Беларусь заняла б месца аўтаномнай рэспублікі. На тым зьезьдзе выбралі Беларускі Нацыянальны Камітэт. Хутка там жа, у Менску, утварылася Вялікая Беларуская Рада, якая ўзяла на сябе агульнае народнае прадстаўніцтва.

У шмат якіх гарадох, дзякуючы рэвалюцыйнаму ўздыму, адбываліся беларускія зьезды і закладалася шмат розных беларускіх арганізацыяў. Усё гэта вымагала стварэньня адзінага кіраўнічага органу і заняцьця беларускім народам выразнаакрэсьленага становішча.

Тады зьявілася думка – склікаць Усебеларускі Кангрэс, у якім узялі б удзел прадстаўнікі ад усіх гарадоў і паветаў Беларусі, а таксама ад розных партыяў і палітычных кірункаў.

Склікала Ўсебеларускі кангрэс Вялікая Беларуская Рада. Кангрэс адчыніўся ў Менскім гарадскім тэатры 5-га сьнежня 1917 году. Усіх дэлегатаў прыехала з усіх куткоў Беларусі 1167 чалавек[1]. За старшыню Зьезду абралі дацэнта Івана Сераду. Зьезд-Кангрэс праводзіў сваю працу два тыдні. Калі бальшавікі спасьцераглі, што бальшыня дэлегатаў зьезду стаіць на дзяржаўным гледзішчы, дык ужо 17-га сьнежня бальшавікі абставілі панцырнікамі і кулямётамі будынак Менскага Шляхецтва, у вялікай залі якога адбываўся Кангрэс, і сілаю аружжа, уварваўшыся ў будынак, пачалі разганяць дэлегатаў Кангрэсу. Нягледзячы на гэта, Кангрэс пасьпеў вылучыць спасярод сябе Раду Кангрэсу, якая потым ператварылася ў Раду Беларускай Народнай Рэспублікі. Лёс як сябраў Рады, так і Кангрэсу ўсім добра вядомы: хто ня быў забіты або арыштаваны, змушаны быў уцякаць за межы або хавацца сярод неабсяжных беларускіх пушчаў і балотаў.

19-га лютага 1918 году Беларуская Рада ўзяла ўладу ў Менску ў свае рукі, і калі 25-га лютага нямецкія войскі занялі Менск, дык Рада працягвала сваю працу. На паседжаньні 25-га сакавіка 1918 году выдана III Устаўная Грамата, якая абвесьціла Беларусь Незалежнай Народнай Рэспублікай, аб чым былі паведамленыя замежныя дзяржавы.

Рада БНР магла працаваць да сьнежня 1918 году, а калі бальшавікі ізноў занялі Менск, – выехала ў Горадню і Вільню, дзе і працягвала сваю працу. Пазьней яна змушаная была выехаць за межы.

Так прайшоў 1919 год і большая частка 1920 году. На беларускіх землях паявіліся новыя гаспадары – палякі, якія тады змагаліся з бальшавікамі і адначасова рабавалі беларускае дабро і разбуралі беларускую зямлю.

У лістападзе 1920 году, калі слабыя польскія войскі адыходзілі ўсё далей і далей на захад, а бальшавікі занялі Менск і пагражалі Слуцку, у Слуцку выбухнула, як называюць, паўстаньне, хаця я не магу назваць такі чын паўстаньнем, бо то было народнае змаганьне за сваю Бацькаўшчыну.

Трэба ведаць, што здаўна Случчына адыгрывала выдатную ролю ў жыцьці беларускага народу. Случчына заўсёды давала вялікую колькасьць інтэлігенцыі. Значная частка дэлегатаў 1-га Усебеларускага кангрэсу прыехала з Случчыны. На Случчыне ў тую пару пражывала болей за 300 афіцэраў усіх радоў аружжа і рангаў. Ад прапаршчыка да гэнерала ўключна. Ня мала знаходзілася і розных цывільных спэцыялістых. У Слуцку аж ад 1918 году існаваў Беларускі Нацыянальны Камітэт. Камітэт трымаў цесную сувязь з Радаю Беларускае Народнае Рэспублікі і Беларускім Урадам.

Дзеля арганізацыі самаабароны ўтварылася народная міліцыя ў складзе да 500 чалавек зь беларускімі камандзірамі.

На жаль, у тую пару сярод кіраўнічых вярхоў Камітэту пачаў прыкмячацца развал. Утварыліся два кірункі: адзін – пад старшынством Паўлюкевіча, які стаяў за цеснае супрацоўніцтва з палякамі, а другі – незалежніцкі, з судзьдзём Пракулевічам на чале. Каб ня даць Паўлюкевічу разгарнуць сваёй работы па зьбліжэньню з палякамі, ініцыятарская група Незалежніцкага камітэту пастанавіла склікаць зьезд Случчыны.

На зьезд прыехала з 15-ці валасьцей і гораду Слуцку 107 дэлегатаў. Зьезд адкрыўся 14-га лістапада 1920 году ў багата прыбранай залі дому пана Вайніловіча. Зеляніна ў перамежку з нацыянальнымі белчырвона-белымі сьцягамі запаўняла залю і трыбуну. У прысутных панаваў сьвяточны, прыўзьняты і ўсхваляваны настрой.

Старшынёй зьезду абралі Васіля Русака, а за віцэ-старшыню – адваката Пракулевіча.

Пасьля адчыненьня Зьезду і прывітаньня сабраных дэлегатаў, з дазволу старшыні Зьезду, узыйшоў на трыбуну малады чалавек у чорным паліто і з белым шалікам на шыі, дастаў з левай бакавой кішэні паліто складзеную паперу і сказаў, што ён, Паўла Жаўрыд, прыехаў з замежжа і прызначаны эміграцыйным урадам Беларускай Народнай Рэспублікі камісарам на Случчыну. Тут жа ён зачытаў дэкрэт аб сваім прызначэньні камісарам.

Гучныя воплескі ўсёй залі былі адказам Паўлу Жаўрыду. Гэтыя воплескі разам з тым былі выяўленьнем падпарадкаванасьці ўраду БНР.

На Зьезьдзе выступала да 10 дэлегатаў з прамовамі. Апрача старшыні В. Русака прамаўлялі: кап. Анцыповіч, кап. Самусевіч, Юліян Сасноўскі, Г. Грынько і іншыя. Усе прамоўцы зь вялікім уздымам выказваліся, што Случчына не прызнае ніякае чужое ўлады на сваёй зямлі, а толькі тую ўладу, якая абрана самім Беларускім Народам.

Дзеля таго, што час быў надта трывожны і кажная мінута была дарагою Зьезду, Зьезд працягваўся ўсяго адзін дзень[2], і за гэты дзень пасьпеў выбраць так званую Раду Случчыны. Рада Случчыны складалася з 17-ці асобаў і пераняла ўсю ўладу на Случчыне. Старшынёй Рады абралі Пракулевіча, а сябрамі Васіля Русака, Івана Біруковіча, Аляксея Кабычкіна, Юліяна Сасноўскага, Грыгора Грынько, кап. Анцыповіча, Паўла Баня і іншых.

Зьезд вынес наступную рэзалюцыю:

“Першы Беларускі Зьезд Случчыны, скліканы ў ліку 107 асобаў, вітае Раду Беларускае Народнае Рэспублікі і заяўляе, што ўсе свае сілы аддасьць на адбудову Бацькаўшчыны. Зьезд катэгарычна пратэстуе супроць заняцьця нашае Бацькаўшчыны чужацкімі і самазванымі савецкімі ўладамі.

Хай жыве Вольная, Незалежная Беларуская Народная Рэспубліка ў яе этнаграфічных межах!”

Адначасна ўхвалена было неадкладна прыступіць да падрыхтоўкі збройнага змаганьня. Таму ў той жа вечар некалькі чалавек з дэлегатаў Зьезду выехалі па вёсках у воласьці Грозаўскую, Грэскую, Цараўскую, Раманаўскую, Чапліцкую, Быстрыцкую, Старобінскую, Вызьнянскую, Копыльскую, Цімкавіцкую, а таксама і ў іншыя суседнія воласьці.

Праз колькі дзён Рада Случчыны выдала дэклярацыю, у якой гаварылася:

“У мамэнт самавызначэньня ўсіх народаў і змаганьня іх за сваю самастойнасьць і свабоду Беларуская Рада Случчыны, выконваючы волю сялянства, паслаўшага яе і даверыўшага ёй абарону незалежнасьці нашай Бацькаўшчыны – Беларусі, заяўляе ўсяму сьвету аб асноўных дамаганьнях беларускага сялянства: 1) Беларусь павінна быць вольнай, незалежнай рэспублікай у яе этнаграфічных межах. 2) Абвяшчаючы аб гэтым і зьўляючыся выразіцелькай волі народу, Слуцкая Рада дэкляруе цьвёрда стаяць за незалежнасьць роднае Беларусі і бараніць інтарэсы сялянства ад гвалту з боку чужаземных захопнікаў. 3) У выпадку патрэбы Слуцкая Рада будзе бараніцца нават сілаю аружжа, нягледзячы на лічбовую перавагу ворага.

Мы верым, што наша справа ёсьць справа праўдзівая, а праўда заўсёды закрасуе!”

Рэзалюцыя Слуцкага Зьезду і дэклярацыя Слуцкай Рады былі запраўдным клічам падымацца на народнае змаганьне за права і волю народу на ўласнай зямлі, бо вораг ужо зьбіраўся паняволіць нашую цудоўную, багатую, каханую Случчыну.

Кліч адгукнуўся моцным рэхам. Усюды па вёсках і мястэчках утвараліся нацыянальныя камітэты, якія дапамагалі Радзе тварыць збройную сілу.

Асноўным ядром гэтае збройнае сілы зьявілася беларуская міліцыя. Да яе гарнуліся ўсе, каму была дарагою Случчына.

Тады паўстала пытаньне перад Радай, каму даручыць лёс людзей, што ўзялі зброю ў рукі. На становішча камандзіра прабавалі запрасіць капітана Гэн. Штабу Паверзака і аднаго генэрала-беларуса, пражываўшага тады ў Слуцку. І той, і другі адмовіліся, матывуючы сваю адмову каротка: – “Вас мала!”

Падобныя ж заўвагі можна было пачуць і ад некаторых сялян і ад інтэлігенцыі. Нават, памятаю, мой родны бацька сказаў мне: “Сыне, куды ты йдзеш? Вас мала, і вы нічога ня зробіце!”

Калі вышэй успомненыя афіцэры адмовіліся ўзяць на сябе камандаваньне, тады Рада Случчыны даручыла мне паехаць у в. Лютавічы Вызьнянскай воласьці і прывезьці ў Слуцак капітана Гэн. Штабу Паўла Чайку.

Я быў супроць назначэньня Чайкі камандзірам збройнае сілы, бо я ведаў гэтага чалавека. Мне прыйшлося ў пачатку 1919 году два месяцы працаваць у Слуцку пры Ваенным Камісарыяце ў характары павятовага інструктара па агульнаму ваеннаму навучаньню, а Чайка там жа, пры Камісарыяце, быў ваенным кіраўніком. У працы нам прыходзілася супрацоўнічаць разам, і я пазнаў Чайку як вялікага сымпатыка да савецкай улады. І калі я, па двух месяцах службы, запрапанаваў Чайку кідаць бальшавіцкі камісарыят і ўцякаць за мяжу, то ён адмовіўся і нават, як я пасьля даведаўся, дапамагаў ваеннаму камісару ў Слуцку, кату Лебедзю, мяне знайсьці ў маіх родных месцах, куды я накіраваўся з Слуцку.

Аднак, дзеля таго, што Рада настойліва загадала мне ехаць да Чайкі, я загад Рады выканаў. Чайка, хаця і зь вялікаю неахвотаю, а ўсё ж згадзіўся ехаць у Слуцак. Яму Рада і даручыла камандаваньне збройнаю сілаю.

Бальшавікі тады падыходзілі ўжо да Асіпавіч і Старых Дарог. У Слуцку заставацца было небясьпечна. Дастатковая абарона ня была яшчэ зарганізавана. Таму камандаваньне, у згодзе з Радаю, выдала загад 24-га лістапада 1920 году пакінуць Слуцак і адыходзіць па дарогах, што вядуць на захад, ды зьбірацца ў Семяжове.

Памятаю, перад вечарам пакідалі Слуцак. Кажны – з думкаю, ці вернемся калі назад.

Людзі ўсё прыбывалі. Быў створаны 1-ы Слуцкі полк пад камандаваньнем капітана Анцыповіча, а пасьля – капітана Семенюка. Праз колькі дзён зайшла патрэба стварыць другі – Грозаўскі полк, пад камандаваньнем палкоўніка Гаўрыловіча. Стрэльбаў усем не хапала, і значная частка людзей адыходзіла на захад без аружжа, што значна паніжала баёвую здольнасьць палкоў.

3 палкоў Слуцкага і Грозаўскага стварылася 1-я Слуцкая Брыгада.

Тым часам бальшавікі, заняўшы Слуцак, рынуліся усьлед за слуцкімі змагарамі і, як кажуць, ішлі па пятах.

У адлегласьці 35-40 км ад Слуцку 26-27 лістападу пачаліся сутычкі перадавых чырвоных войскаў з паасобнымі батальёнамі палкоў Слуцкае Брыгады.

Асабліва значныя баі адбыліся пры вёсках – Садавічы, Дошнава, Быстрыца, Вызна, Лютавічы, м. Капыль, Морачы ды іншых. У гэтую самую гарачую пару камандуючы Слуцкаю Брыгадаю капітан Чайка здрадзіў і перайшоў на бок нашых ворагаў – бальшавікоў.

Тады Рада Случчыны, якая знаходзілася ў Семежове, выклікала капітана Сокала-Кутылоўскага і даручыла яму прыняць камандаваньне брыгадаю.

У паасобных баёх з чырвонымі часткамі браліся палонныя, адбіваліся назад населеныя пункты. Аднак адна брыгада, ды яшчэ слаба ўзброеная, хаця і з вялікім запалам змагалася, вымушаная была адыйсьці за раку Лань на лінію Мядзьведзічы – Сіняўка – Ляхавічы – Клецак, у тыя мясцовасьці, дзе стаялі палякі.

Бальшавіцкае войска далей не пайшло, бо перамовы бальшавікоў з палякамі ў Рызе закончыліся, і Беларусь была падзеленая.

Пасьля ўваходу міравой умовы палякаў з Масквою ў сілу, палякі, каб дагадзіць бальшавіком, абяззброілі Слуцкую Брыгаду. Афіцэраў і стральцоў інтэрнавалі ў Беластоку. Там, за дротам, слуцкія змагары праседзелі ад пачатку лютага да паловы красавіка, пасьля ўсіх іх перавезьлі у Дарагуск над Бугам, дзе знаходзіліся вялікія лягеры для ваеннапалонных з часу сусьветнае вайны. У гэтых лягерах усе афіцэры і жаўнеры прабылі да канца траўня 1921 году.

Нарэшце камандзіру брыгады ўдалося дастаць дазвол ад польскіх ваенных уладаў на права выдачы кажнаму афіцэру і стральцу дарожнага дакуманту на праезд яго да тае мясцовасьці, якую ён абраў у Польшчы. Усе разьехаліся ў розных напрамках. Так закончылася народнае змаганьне случакоў за сваю дарагую Бацькаўшчыну.

Па ўплыве колькіх гадоў працы ў польскіх паноў і жыдоўскіх прамыслоўцаў некаторыя з афіцэраў і стральцоў Слуцкае Брыгады ня вытрымалі зьдзекаў, тугі па родных палетках, разлукі з сям’ёй і, паверыўшы бальшавіком, што ўсім даруецца за збройнае змаганьне, пайшлі ў сваю родную Случчыну.

Спачатку ГПУ-НКВД не зачапіла іх, бо чакала, што за імі прыдуць іхныя сябры ў большай колькасьці. Аднак праз 7-8 месяцаў усіх вярнуўшыхся арыштавалі і судзілі іх як выступаўшых з аружжам у руках супроць савецкай улады ды павысылалі на 10 год у Караганду, Салаўкі, Калыму, Беламорскі Канал і іншыя месцы, адкуль павароту ўжо няма. Там усе яны і закончылі сваё жыцьцё.

3 афіцэраў у гэткі спосаб загінулі: падпалкоўнік Гаўрыловіч і паручык Багушэвіч. Шмат загінула і даверлівых стральцоў.

Кап. Анцыповіч і Самусевіч былі неафіцыйна выданы палякамі бальшавіком і пасьля зьдзекаў і катаваньняў расстраляныя.

Паручык Бранявіцкі забіты падасланымі ў Польшчу агентамі НКВД. Паручык Кернажыцкі і Янушэнка арыштаваны НКВД і засланы ў Сібір на цяжкія прымусовыя работы ў 1939 г.

Прапаршчык Рудзік, паводле чутак, расстраляны бальшавікамі ў 1940 годзе.

Сябра Рады Случчыны, Юліян Сасноўскі, адзін з актыўных дзеячоў, ня вытрымаў зьдзекаў з боку польскае адміністрацыі і скончыў жыцьцё самагубствам.

А колькі загінула афіцэраў, падафіцэраў і стральцоў, аб якіх ня маем дакладных дадзеных!

Паўстаюць пытаньні: ці не дарэмна была пралітая кроў шчырых сыноў Беларусі? Ці варта было брацца за аружжа і весьці змаганьне, калі “нас было мала”?

He, не дарэмнымі былі ахвяры! Праўда, мы сьцяклі крывёю, выплакана нямала сьлёз тымі, хто страціў бацьку, мужа, брата, жаніха, але затое аб збройным змаганьні Случчыны даведаліся шмат якія народы за межамі. Тыя народы, якія часта нават ня чулі, што ёсьць такі беларускі народ, даведаліся, што гэты народ ня толькі існуе, але што ён жыцьцё сваё здольны аддаць за Бацькаўшчыну, што ён імкнецца да свайго самастойнага існаваньня і нават сілаю аружжа здольны дабівацца права гаспадарыць на ўласнай зямлі самастойна.

Тутака мушу паясьніць, што Слуцкая Брыгада зьяўлялася не якой-небудзь бандаю, а гэта была сапраўдная вайсковая адзінка, якая налічвала да 10 000 жаўнераў.

1-шы Слуцкі полк меў нават палкавы сьцяг надзвычай мастацкага выкананьня. Яго ахвяравалі палку беларускія жанчыны-патрыёткі. Сьцяг быў залацістага колеру, 2 мэтры ўдаўжкі і 1 мэтар ушыркі. Па-сярэдзіне выкананая ў нацыянальных фарбах “Пагоня” каля 45 см у дыямэтры, а навокал надпіс: “1-шы Слуцкі полк Беларускай Народнай Рэспублікі”.

Сьцяг, як вайсковую і нацыянальную святыню, случчакі мелі з сабою падчас прабываньня за дротам, а калі разьяжджаліся з Дарагуску, сьцяг забраў я і перахоўваў аж да 1931 году, калі падчас вобыску польскае паліцыі сьцяг быў знойдзены і забраны, а мяне пацягнулі да адказнасьці.

Успамінаючы гадавіну Слуцкага змаганьня, ня лішнім будзе правесьці аналёгію паміж 1920 і 1944 гадамі. Тады шмат хто адмовіўся прыняць удзел у змаганьні, кажучы, што “вас мала”, а ў сапраўднасьці не хацеў ісьці на змаганьне, бо меў цеплы куток і аладкі, тлуста памазаныя.

Цяпер мы на чужой зямлі. Бацькаўшчыну страцілі. Кажны з нас жадае чым хутчэй вярнуцца дахаты, але ж трэба некаму гэтую нашу Бацькаўшчыну вызваліць ад бальшавікоў.

Мы не павінны быць дзецьмі, не павінны верыць, што нехта прагоніць з нашае зямлі бальшавікоў і нам яе аддасьць.

Ня час сёньня разважаць: ці нас шмат, ці мала? Ці маем мы добрыя ўмовы жыцьця, ці не? <…> Трэба не забывацца, што калі ня будзе зьнішчаны бальшавізм, то мы ніколі ня ўбачым свае дарагое Бацькаўшчыны.

Жыве Беларусь!

Капітан Сокал-Кутылоўскі.

[1] Іншыя крыніцы падаюць розныя лічбы колькасьці дэлегатаў на Ўсебеларускі зьезд 1917 г.

[2] Аўтар памыляецца: З’езд працягваўся два дні

Даведка: 16.XII.1944

1. Улетку 1921 году я зьвярнуўся да Пінска-Наваградскага Япіскапа Панцеляймана, пражываючага тады ў Навагрудку, з просьбаю прыняць у Наваградскі Сабор на перахаваньне сьцяга 1 [-га] Слуцкага палка. Япіскап Панцялейман мне ў гэтым адмовіў.

2. Увесь архіў Слуцкае Брыгады ў ліпені м-цы 1921 г. я адвёз у Вільню і перадаў Тарашкевічу Браніславу. Так зрабіць мне параіў Маёр Якубецкі Андрэй, Старшыня Бел. Вайск. Камісіі.

Кап. Сокал-Кутылоўскі.

Друкуецца з дакумэнтальных збораў архіву Беларускага Інстытуту НавукііМастацтваўНью-Ёрку. Аўтпэнтп., маш. (зрук. дадатпкам). На 1-й с. маецца пячатка Галоўнага кіраўніцтва вайсковых справаў БЦР: “Атрымана дня 7.12.1944. №2010”. Апубл.: Зважай (Таронта).

1989. Лістапад

Maju honar vitać Vas ad imia Rady Biełaruskaj Narodnaj Respubliki na hetaj Treciaj Kanferencyi Biełarusaŭ Bałtyji. Žadaju Vam sapraŭdy plonnaj pracy.

Temy hetaha schodu važnyja i cikavyja, bo ž havoračy pra sytuacyju ŭ Biełarusi, my nia možam nie źviarnuć uvahi j na dačynieńni pamiž našym narodam i narodami Bałtyji, asabliva ŭ abstavinach zachadaŭ Letuvy, Latviji dy Estonii stacca paŭnavartasnymi siabrami NATO i Eŭrapiejskaha Źviazu.

Tut chaciełasia b prypomnić, što nia tak daŭno jašče, u Kanadzie, Biełarusy razam z narodami Bałtyji dy jinšymi paniavolenymi narodami Siaredniaj i Uschodniaj Eŭropy, zmahalisia za našuju j Vašuju volu j niezaležnaść. Razam demanstravali ŭ “Dzień Čornaje Stužki”, kab prypomnić śvietu ab haniebnym dahavoru Ribbentrop-Mołotov dy siadzieli za adnym stałom uva ŭpravie Rady Šmatkulturja Kanady, jakaja baraniła pravy mianšyniaŭ zachoŭvać svaju spadčynu ŭ dalokaj Kanadzie.

Druhi raz užo za apošnich sto hadoŭ narody Bałtyji dasiahnuli svaje mety: žyvuć u svaich volnych i niezaležnych krainach. A my znou apynulisia ŭ niavoli na svajoj ziamli.

Dziela našaj supolnaj minuŭščyny i našaj supolnaj spadčyny, a taksama dziela Vašaj i našaj lepšaj budučyni, my pakładajem vialikija nadzieji na padtrymku narodaŭ Baltyji ŭ našym zmahańni za volu i demakratyju ŭ Bełarusi.

Novaja žaleznaja zasłona – novaja Berlinskaja ściana – miž našymi narodami nia tolki budzie trahedyjaj dla žycharoŭ pryhraničnych ziemlaŭ našych krainaŭ, ale j pryśpiešyć tatalnuju izalavanaść Biełarusi ad volnaha śvietu dy pastavić jaje ŭ jašče bolšuju zaležnaść ad Rasieji.

Heta nia pojdzie na karyść ani našym susiedziam, ani nam, ani Eŭropie.

Tamu prašu Vas nie pamahać nialudzkamu režymu, jaki panuje ŭ Biełarusi izalavać naš narod ad rešty śvietu, a naadavarot, zrabić usio mahčymaje, kab spryjać pracesu demakratyzacyi Biełarusi dy intehracyi jaje ŭ Eŭropu. Treba mieć na ŭvazie toj fakt, što ŭ samoj Biełarusi usio bolš i bolš jejnych hramadzianaŭ, aktyvistaŭ dy hramadzkich arhanizacyjaŭ vykazvajucca za dalučeńnie Biełarusi da NATO j da Eŭrapejskaha Źviazu.

Krainy Bałtyji znachodziacca ŭ idealnaj sytuacyi kab da hetaha spryčynicca, tak doŭha jak nia budzie miž Vami j nami Berlinskaj Ściany. Mocna prašu Vas jaje nie budavać.

Eŭrapejski Źviaz treba prasić, kab nie vymahaŭ ad našych najbližejšych susiedziaŭ ažyćciaŭleńnia palityki zakrytych dźviarej, jakaja pieraškodzić pieradusim žycharom Vileńščyny ŭ Letuvie i ŭ Biełarusi. Tak, jak kaliś hranica pamiž Polščaj i BSSR, padzielić jana siem’ji, zakryje ludziam darohu na mohilki svajich pradziedaŭ, adłučyć jich ad svaje spadčyny. Ja ŭpeŭnienaja, što nia hetaha žadaje Eŭrapejski Źviaz.

Ivonka Survilla
Staršynia Rady BNR

Vilnia, 20.07.2002