У гэты час у Заходняй Эўропе ідзе Бітва за Брытанію, тысячы людзей гінуць пад нацыстоўскімі бомбамі. Гітлераўская Нямеччына акупавала значную частку Францыі і ўсталявала на акупаванай тэрыторыі пронацыстоўскі рэжым. Акупаваныя таксама Бэльгія, Люксэмбург, Нідэрлянды.

За два тыдні да гадавіны Савецкі Саюз незаконна анэксіяваў Бэсарабію (цяперашняя Малдова) Латвію, Літоўскую Рэспубліку і Эстонію.

Заходняя Беларусь і Заходняя Ўкраіна вось ужо год знаходзяцца пад савецкай акупацыяй, ідзе масавы палітычны тэрор. У студзені і красавіку прайшлі дзьве хвалі дэпартацыяў з Заходняй Беларусі: дзясяткі тысячаў чалавек выселеныя ў Сыбір, Казахстан і паўночную Расею.

“Подписанием договора был положен конец вражде между Германией и СССР, вражде которая искусственно разжигалась провокаторами войны [тут і далей падкрэсьлена намі – Рада БНР], загнавшими в тупик дружбу между народам СССР и Германией.”

“Советско-германский пакт был подписан в момент, когда над Европой нависли грозовые тучи империалистической войны, задолго и исподволь подготовлявшейся в дипломатических канцеляриях Лондона и Парижа. Последующее развитие событий полностью подтвердило тот факт, что провокаторы войны делали главную ставку на разжигание вражды между Германией и СССР, на провокацию вооруженного конфликта между этими крупнейшими государствами Европы.”

“Сообщение о подписании советско-германского пакта было встречено с живейшим удовлетворением как народами СССР, так и германским народом. Они справедливо оценили этот исторический документ, заложивший основу для дружбы между народами Германии и СССР, как победу политики, направленной против разжигания войны.

И действительно, тот факт, что два крупнейших государства Европы договорились о мире и исключили возможность военного конфликта между ними, уже сам по себе ограничил сферу действия англо-французских организаторов войны, сузил плацдарм второй империалистической войны, которая вскоре разразилась. В результате подписания советско-германского пакта весь восток Европы был выведен из-под угрозы превращения в театр военных действий. Нет никакого сомнения и в том, что укрепление мира на востоке Европы способствовало в громадной степени и сохранению мира на Балканах.

Однако упрочение мира на востоке Европы, сужение возможного плацдарма войны менее всего входило в расчеты тех, кто подготовлял эту войну, кто рассчитывал вовлечь в нее как можно больше государств, кто до сего времени не оставил надежд на дальнейшее расширение войны, на превращение ее во всемирную. По-этому империалистическая пресса Англии, Франции и США встретила заключение советско-германского пакта в штыки, подняла злобный вой, развернула неистовую клеветническую кампанию против СССР.

Весть о советско-германском пакте прозвучала, как последнее предостережение организаторам и вдохновителям империалистической войны. Это предостережение, однако, не возымело действия. Война началась. Первой жертвой ее стало насквозь прогнившее Польское государство, бросившееся в военную авантюру в расчете на пресловутые “гарантии” Лондона и Парижа.

Панская Польша не выдержала удара и рассыпалась, развалилась, как карточный домик, не дождавшись какой-либо помощи от своих союзников. Несмотря на эту неудачу, англо-французский блок не отказался от своих планов. И надо сказать, что и тогда живы были в империалистических кругах Франции и Англии надежды на то, что удаться взорвать советско-германскую дружбу. Этим кругам пришлось пережить новое разочарование. Советско-германские отношения продолжали развиваться благотворно для обеих сторон. 28 сентября 1939 года было подписано новое советско-германское соглашение: германо-советский договор о дружбе и границе между СССР и Германией.

Этот договор, урегулировавший вопросы, связанные с распадом Польского государства, создал прочный фундамент для длительного мира в Восточной Европе, создал предпосылки для дальнейшего развития и укрепления дружественных отношений между Германией и СССР. 28 же сентября Председатель Совета Народных Комиссаров СССР и Народный Комиссар по иностранным делам товарищ В. М. Молотов обменялся с германским министром иностранных дел фон-Риббентропом письмами по вопросам дальнейшего развития хозяйственных отношений между обоими государствами.”

“С другой стороны, наличие советско-германского пакта, равно как и договора о дружбе и государственной границе между Германией и СССР, обеспечило Германии спокойную уверенность на Востоке.

Развитие советско-германских дружественных отношений нашло свое выражение в укреплении и расширении хозяйственных связей между обоими государствами. В результате деятельности выезжавшей в Германию советской хозяйственной делегации и приезжавшей в СССР германской экономической делегации, были успешно завершены переговоры о хозяйственном соглашении, которое было подписано 11 февраля 1940 года. Это соглашение предусмотрело широкое и взаимно-выгодное развитие товарооборота между обоими государствами.”

Артыкул цалкам (на расейскай мове):

“Правда”, 23 августа 1940 года

ГОДОВЩИНА СОВЕТСКО-ГЕРМАНСКОГО ПАКТА

Год назад, 23 августа 1939 года, был подписан в Москве советско-германский договор о ненападении. Этот договор является одним из важнейших документов в истории международных отношений нашей эпохи, ибо он ознаменовал резкий перелом в развитии советско-германских отношений и явился “поворотным пунктом в истории Европы, да и не только Европы” (Молотов).

Подписанием договора был положен конец вражде между Германией и СССР, вражде которая искусственно разжигалась провокаторами войны, загнавшими в тупик дружбу между народам СССР и Германией.

Подписывая договор, обе стороны исходили из того положения, что вражда между обоими государствами, как это показала история, никогда не приносила пользы ни германскому народу, ни народам СССР. Различие политических систем и идеологии не могло и не должно было служить непреодолимым препятствием к установлению мирных и подлинно добрососедских отношений между обоими государствами.

Позиция Советского Союза определялась его неизменно принципиальной и последовательной политикой борьбы за мир, политикой, которая с предельной ясностью была сформулирована товарищем Сталиным в отчетном докладе на XVIII с’езде партии:

“Мы стоим за мир и укрепление деловых связей со всеми странами, стоим и будем стоять на этой позиции, поскольку эти страны будут держаться таких же отношений с Советским Союзом, поскольку они не попытаются нарушить интересы нашей страны”.

Установление дружественных, добрососедских отношений с Германией отвечало и отвечает коренным государственным интересам СССР. Поэтому Советский Союз пошел навстречу Германии, предложившей начать переговоры о заключении пакта о ненападении.

Политика Германия определялась в данной случае точно так же ее коренными государственными интересами, базировалась на трезвом учете громадного удельного веса СССР в международной жизни, влияния СССР на все международное развитие.

Крупнейшее историческое значение советско-германского пакта, неразрывно связанное с общим международным развитием, особенно отчетливо выделяется на фоне важнейших событий, которые произошли за истекший год. Советско-германский пакт был подписан в момент, когда над Европой нависли грозовые тучи империалистической войны, задолго и исподволь подготовлявшейся в дипломатических канцеляриях Лондона и Парижа. Последующее развитие событий полностью подтвердило тот факт, что провокаторы войны делали главную ставку на разжигание вражды между Германией и СССР, на провокацию вооруженного конфликта между этими крупнейшими государствами Европы. Наличие таких планов подтвердило и содержание целого ряда дипломатических документов, впоследствии ставших, против воли их авторов, достоянием гласности.

Именно этой цели — провокация вооруженного конфликта между СССР и Германией—служила пресловутая политика, “невмешательства” англо-французской дипломатии, вся мюнхенская политика, в основе которой лежало стремление натравить Германию на Советский Союз. Этой же цели служила и пришедшая на смену мюнхенской — политика вовлечения СССР в англо-французский блок. В основе этой политики лежало стремление стравить СССР с Германией, создав против Германии “восточный фронт” в лице СССР, чтобы воевать против Германии руками СССР.

Планы провокаторов, войны были разгаданы. Товарищ Сталин, выступая на XVIII с’езде партии, дал убийственную характеристику так называемой политике невмешателства, которая являлась составной частю подготовки империалистической войны в Европе. Эту империалистическую войну англо-французские империалисты хотели навязать Советскому Союзу. Товарищ Сталин призвал советскую страну к бдительности, он призвал “соблюдать осторожность и не давать втянуть в конфликты нашу страну провокаторам войны, привыкшим загребать жар чужими руками”. Лицемерная, двойственная игра англо-французского блока была полностью разоблачена в ходе переговоров между Англией и Францией, с одной стороны, и СССР — с другой. Эти переговоры потерпели неудачу, ибо СССР стремился в осуществлению своих государственных задач в районах западных границ нашей страны и к укреплению мира, а англо-французская дипломатия — к игнорированию этих задач СССР, к организации войны и вовлечению в нее Советского Союза.

Маневры англо-французских империалистов потерпели крах и в Москве, и в Берлине. Уже хозяйственные переговоры, начавшиеся летом 1939 года между Германией и СССР и закончившиеся заключением 19 августа 1939 года торгово-кредитного соглашения, показали, что налицо все возможности для мирного и взаимно-выгодного экономического сотрудничества.

После заключения советско-германского торгово-кредитного соглашения встал непосредственно вопрос об улучшении политических отношений между Германией и СССР.

Для переговоров в Москву прибыл германский министр иностранных дел фон-Риббентроп, и 23 августа был подписан договор о ненападении между Германией и СССР. Сообщение о подписании советско-германского пакта было встречено с живейшим удовлетворением как народами СССР, так и германским народом. Они справедливо оценили этот исторический документ, заложивший основу для дружбы между народами Германии и СССР, как победу политики, направленной против разжигания войны.

И действительно, тот факт, что два крупнейших государства Европы договорились о мире и исключили возможность военного конфликта между ними, уже сам по себе ограничил сферу действия англо-французских организаторов войны, сузил плацдарм второй империалистической войны, которая вскоре разразилась. В результате подписания советско-германского пакта весь восток Европы был выведен из-под угрозы превращения в театр военных действий. Нет никакого сомнения и в том, что укрепление мира на востоке Европы способствовало в громадной степени и сохранению мира на Балканах.

Однако упрочение мира на востоке Европы, сужение возможного плацдарма войны менее всего входило в расчеты тех, кто подготовлял эту войну, кто рассчитывал вовлечь в нее как можно больше государств, кто до сего времени не оставил надежд на дальнейшее расширение войны, на превращение ее во всемирную. По-этому империалистическая пресса Англии, Франции и США встретила заключение советско-германского пакта в штыки, подняла злобный вой, развернула неистовую клеветническую кампанию против СССР.

Весть о советско-германском пакте прозвучала, как последнее предостережение организаторам и вдохновителям империалистической войны. Это предостережение, однако, не возымело действия. Война началась. Первой жертвой ее стало насквозь прогнившее Польское государство, бросившееся в военную авантюру в расчете на пресловутые “гарантии” Лондона и Парижа.

Панская Польша не выдержала удара и рассыпалась, развалилась, как карточный домик, не дождавшись какой-либо помощи от своих союзников. Несмотря на эту неудачу, англо-французский блок не отказался от своих планов. И надо сказать, что и тогда живы были в империалистических кругах Франции и Англии надежды на то, что удаться взорвать советско-германскую дружбу. Этим кругам пришлось пережить новое разочарование. Советско-германские отношения продолжали развиваться благотворно для обеих сторон. 28 сентября 1939 года было подписано новое советско-германское соглашение: германо-советский договор о дружбе и границе между СССР и Германией.

Этот договор, урегулировавший вопросы, связанные с распадом Польского государства, создал прочный фундамент для длительного мира в Восточной Европе, создал предпосылки для дальнейшего развития и укрепления дружественных отношений между Германией и СССР. 28 же сентября Председатель Совета Народных Комиссаров СССР и Народный Комиссар по иностранным делам товарищ В. М. Молотов обменялся с германским министром иностранных дел фол-Риббентропом письмами по вопросам дальнейшего развития хозяйственных отношений между обоими государствами.

После распада Польского государства Германия предложила Англии и Франции прекратить войну. Советское правительство поддержало инициативу Германии. Но ни германское предложение, ни выступление СССР не нашло отклика ни в Англии, ни во Франции. Война продолжалась, неся разорение, бедствия, и страдания всем тем народам, которых организаторы войны втянули в эту бойню.

Советско-германский пакт имел крупнейшее значение для развития мирной политики Советского Союза, для укрепления безопасности советских рубежей. Советский Союз, когда возникла война между Англией и Францией с одной стороны и Германией — с другой, занял позицию нейтралитета.

Нет сомнения, что советско-германский пакт облегчил Советскому Союзу сохранение позиции нейтралитета, облегчил Советскому Союзу осуществление мирной политики.

С другой стороны, наличие советско-германского пакта, равно как и договора о дружбе и государственной границе между Германией и СССР, обеспечило Германии спокойную уверенность на Востоке.

Развитие советско-германских дружественных отношений нашло свое выражение в укреплении и расширении хозяйственных связей между обоими государствами. В результате деятельности выезжавшей в Германию советской хозяйственной делегации и приезжавшей в СССР германской экономической делегации, были успешно завершены переговоры о хозяйственном соглашении, которое было подписано 11 февраля 1940 года. Это соглашение предусмотрело широкое и взаимно-выгодное развитие товарооборота между обоими государствами.

С момента подписания советско-германского пакта о ненападении прошел год. Построенные на новой основе советско-германские отношения с честью выдержали испытание, тем более показательное, что это испытание происходило в обстановке, исключительном по своей – напряженности, в обстановке развернувшейся в громадных масштабах войны, резкого обострения противоречий между крупнейшими государствами капиталистического мира, в обстановке зарождения новых конфликтов, в условиях неизменных и упорных попыток известных международных элементов вбить клин в советско-германские отношения.

Прочность нынешних советско-германских отношений об’ясняется тем, что “в основе сложившихся добрососедских и дружественных советско-германских отношений лежат не случайные соображения кон’юнктурного характера, а коренные государственные интересы как СССР, так и Германии” (Молотов).

Крыніца: https://histdoc.net/history/ru/godo1940.htm

Рада БНР таксама накіравала сваю дэлегацыю на чале з Антонам Луцкевічам для ўдзелу ў канфэрэнцыі з мэтай дасягнуць прызнаньня незалежнасьці Беларусі з боку міжнароднай супольнасьці. Па дарозе ў Парыж дэлегацыя наведала Чэхаславаччыну, дзе была прынятая прэзыдэнтам Томашам Масарыкам. У Парыжы дэлегацыя мела сустрэчу з замежным міністрам расейскага калчакаўскага ўраду Аляксандрам Сазонавым і з польскім прам’ер-міністрам Ігнацыям Янам Падэрэўскім.

Для ўдзельнікаў Парыскай канфэрэнцыі Антонам Луцкевічам і Лявонам Зайцам быў падрыхтаваны мэмарыял, тэкст якога прадстаўляем вашай увазе.

Мэмарыял Беларускага Ўраду
Пану Старшыні Міравой Канфэрэнцыі ў Парыжы

г. Гродна, 22 студзеня 1919 г.

Пад той час, як прынцып самаазначаньня нацыянальнасьцей сьвяткуе пабеду на ўсенькім сьвеці, – дванадцацімільённы Беларускі народ, некалі вольны і незалежны, а пасьля паняволены суседзямі і толькі цяпер паўстаўшый дзеля адбудовы сваёй нацыянальнай культуры і дзяржаўнасьці, стаіць перад пагрозай новага паняволеньня – яшчэ горшага за колішняе, бо яно суліць яму ў дадатку разрыў жывога нацыянальнага арганізму на некалькі часьцін. У гэткі мамэнт ядынае законнае прадстаўніцтва Беларускага народу, Народнае Міністэрства, прызванае да жыцьця народнай воляй, лічыць сваёй павіннасьцю зьвярнуцца да вялікіх дзяржаў, апавесьціўшых прынцып нацыянальнага самаазначаньня, з просьбай аб зашчыту апіраючыся не на сілу аружжа, а на сваё права на жыцьцё і свабоду.

Праз нейкую дзіуную іронію долі культурны сьвет ведае аб рожных дробных і слабых народах і паддзержывае іх дзяржаўнасьць,- але аб дванаццацімільённым Беларускім народзе, бацькаўшчына катарага ў дадатку страшэнна зруйнавана вайной, ня ведае і ня рупіцца ніхто…

Гранічучы на заходзі з Польшчай, на паўночным заходзі з Літвой і Латвіей, на поўначы і ўсходзі з Маскоўшчынай і на паўдня з Украінай, абшар Беларусі, даходзячы 300 000 квадратных кіломэтраў, абнімае быўшыя расейскія губэрні Віленскую, Гродзенскую, Менскую, Вітэбскую, Магілёўскую, палову Смаленскай, часьць Чарнігаўскай і сумежныя паветы Сувальскай, Ковенскай, Курляндзкай і іншых губэрняў.

Згруба гранічная мяжа Беларусі йдзе гэтак: ад Дзьвінску на поўнач ламанай лініей да станцыі пры чыгунцы Корсаўка, адтуль на ўсход да Ржэва на Волзе блізка зусім простай лініей, ад Ржэва граніца йдзе ў паўднёва-заходнім кірунку на Бранск і далей па Дзесьне, адтуль на заход крывой лініей на Грамяч, Ноўгарад-Северск, Гарадню, усьце Прыпяці і далей уздоўж балот Прыпяці (на паўдня ад іх) Буга і Нарэва да Беластоку. Акружаючы з заходу Беласток і Хорошч, якія знаходзяцца на Беларускай зямлі, граніца паднімаецца на поўнач, захоплівае места Аўгустоў і далей ламанай лініей ідзе цераз Друскенікі, Эйшышкі, Новыя Трокі, Мусьнікі, Сьвенцяны – да Дзьвінску. Места Вільня стаіць на Беларускай зямлі, і літоўская граніца акружае яго паўкругам радзіусу 20-60 вёрст. На ўсім паказаным абшары беларусы становяць каля 75% насяленьня, жыды становяць тут каля 12%, а рэшта – палякі, вялікарусы, украінцы, літвіны, татары і інш.

Беларусы вядуць свой род ад старых славянскіх плямёнаў Крывічоў, Дрыгвічоў і інш., каторыя ўжо у IX сталецьці зрабілі пачатак сваёй дзяржаўнасьці. Ад IX да XIII ст. гісторыя Беларусі – гэта час цяжкой барацьбы за незалежнасьць з суседнімі рускімі князьствамі, барацьбы за вольны доступ да Балтыцкага мора, з каторым Беларусь зьвязывалі водныя тарговыя дарогі – Дзьвіна і Нёман. Гэная барацьба прымусіла беларускія плямёны крэпка еднацца паміж сабой і зрабіць хаўрус з Літвой. Ад XIII да другой паловы XVI ст. беларусы разам з літоўскім народам збудавалі магутную дзяржаву, якая найбольш вядома пад імем Вялікага Князьства Літоўскага. Дзякуючы сваей культурнасьці і высокаму разьвіцьцю грамадзкага жыцьця, беларусы здабылі тутака пануючае палажэньне. Беларуская мова сталася дзяржаўнай мовай па ўсенькім В. Князьстве Літоўскім, сталася мовай культурных людзей, пакінуўшы па сабе сьляды ў вечных памятніках – нялічаным множстве актаў дзяржаўных і цывільнага права, у вядомым на ўсю Эўропу зборніку законаў В. Кн. Літоўскага – “Літоўскім Статуце”, які быў напісаны па-беларуску і сьпярша друкаваўся толькі ў гэтай мове. Ужо ў 1518 г. беларусы мелі друкаваную Біблію у роднай мове.

У 1569 г. на сойме ў Любліне Літоўска-Беларускае гаспадарства падпісала акт дзяржаўнае уніі (еднасьці) з Польшчай. Паводлуг Люблінскай умовы злучыліся яны ў адну фэдэрацыю на аснове поўнай роўнасьці: кожная з іх захавала права мець сваю асобную армію, свае законы, фінансы, суды і мясцовае ўпраўленьне, а еднасьць выяўлялася толькі ў супольным сойме.

У канцы XVIII ст. злучаная Беларуска-Літоўска-Польская дзяржава была разьдзелена паміж трох суседак: Аўстрыяй, Прусамі і Расеей. Беларусь была цэлком прылучана да Расеі ў 1793 г. паводлуг умовы, падпісанай у Гародні. Гэная ўмова павінна была забаспечыць Беларусі магчымасьць свабоднага і самабытнага разьвіцьця і тварэньня свёй нацыянальнай культуры. На жаль, яна ня была споўнена: расейская дзяржаўная палітыка пайшла па даразе гвалтаў і нялічанымі агранічэньнямі і рэпрэсіямі: зачыняючы вышэйшыя школы, уціскаючы веру, забараняючы друкаваць кніжкі па-беларуску (у 1865 г.), ужываць народную мову ў школе і цэркві (1839 г.) і т.д.- старалася забіць у беларусаў нацыянальнае пачуцьцё і абярнуць іх у маскалёў. На Беларусь углядаліся, як на некалькі губэрняў, аднастайных з маскоўскімі, якімі упраўлялі маскоўскім абычаем – з тэй толькі рожніцай, што тут не дапускалі ані ценю самаўпраўленьня, заведзенага ў вялікарускіх губэрнях у 1864 г. Толькі наперадодні сусьветнае вайны ў часьці Беларусі было заведзена земскае самаўпраўленьне, а Віленшчына і Гродзеншчына і тагды асталіся бяз яго.

Жывучы ў страшэнна цяжкіх варунках, пазбаўлевыя нацыянальнай школы і цэрквы, беларусы блізка зусім утрацілі сваю інтэлігенцыю. Аднак за ўвесь час маскоўскага панаваньня рабіліся спробы пачаць работу дзеля нацыянальнага адраджэньня беларусаў, робленыя нацыянальна-сьвядомымі сынамі Беларускае зямлі. Спробы гэныя зыходзіліся з мамэнтамі ўзросту дэмакратычнага руху у Расеі і заграніцай: яны станавілі адгалосак Вялікай Францускай Рэвалюцыі, узмацовываліся ў 1830 і 1848 гадох, выяўляліся ў часе паўстаньня 1863 году, разьвіцьця «народнічества» ў Расеі у 1880-х гадох і ўрэшці абярнуліся ў шырокі масавы народны рух у часе рэвалюцыі 1905 г. У зусім кароткі час беларусы стварылі сваю арыгінальную літэратуру, даўшы багата імёнаў слаўных паэтаў, стварылі сваю народную прэсу, много культурна-прасьветных, грамадзкіх і палітычных арганізацый і т.д. Цэнтрам беларускай нацыянальнай работы была адвечная сталіца краю – Вільня. Найвышэйшай праявай беларускай нацыянальнай работы была праца над будоўляй сваёй незалежнай дэмакратычнай нацыянальнай дзяржавы. Яна разьвярнулася ў першыя ж дні рэвалюцыі ў лютым 1917 году. У марцы ў Менску адбыўся людны зьезд беларускіх грамадзскіх працаўнікоў, на якім быў заснованы “Беларускі Нацыянальны Камітэт”. Месца апошняга пасьля заняла “Цэнтральная Рада Беларускіх Арганізацый і Партый”, каторая адгэтуль гуртавала каля сябе і кіравала ўсю беларускую нацыянальную работу. За шэсць месяцаў рэвалюцыі ідэя адраджэньня і палітычнага самаазначаньня Беларусі ўсё ўзмацоўвалася і разьвівалася на чысьленых зьездах, мітынгах і сходках. Пасьля трэйцяе сэсіі “Цэнтральнае Рады Беларускіх Арганізацый і Партый” у кастрыніку 1917 г. ясна выявілася патрэба стварыць дзяржаўнапраўную ўстанову, якая ўзяла-бы ў свае рукі ўласьць, і палажыў аснову Беларускай Народнай Рэспубліцэ. Дзеля гэтага былі скліканы армейскія зьезды на ўсіх франтах: Заходнім у Менску (18-24 кастрычніка), Паўночным у Вітэбску (15-20 лістапада), Румынскім у Одэсі (3-8 сьнежня), Палудзенна-заходнім у Kіеві; два зьезды беларусаў-бежанцаў у Маскве і адзін у Менску; зьезды вучыцялёў і розных грамадзкіх арганізацый у Смаленску, Вітэбску, Полацку і іншых местох. Рэзультатам гэтых зьездаў было заснаваньне “Вялікай Беларускай Рады” і “Беларускай Цэнтральнай Вайсковай Рады”, а такжа скліканьне ўсебеларускага Зьезду з устаноўчымі функцыямі ў Менску 18 сьнежня 1917 году.

Усебеларускі Зьезд быў найбольш поўным і сур’ёзным выяўленьнем волі Беларускага народу, раўнуючы да такага-ж выяўленьня волі другімі народамі быўшае Расеі. На зьезд прыехалі дэпутаты ад валасных (сялянскіх) земств, і камітэтаў з усяе этнаграфічнае Беларусі, ад павятовых і губэрнскіх земств, мястовых самаўпраўленьняў, работніцкіх арганізацый, ваенных з усіх фронтаў і тылу арміі, бежанскіх саюзаў і камітэтаў, коопэратываў, прафэсіянальных і іншых саюзаў Беларусі, усіх палітычных партый, – разам 1167 дэпутатаў с правам пастанаўляючага голасу і 705 дарадчага. Зьезд, выяўляючы сувэрэнную волю Беларускага народу, пастановай 31 сьнежня 1917 года ўстанавіў рэспубліканскі дэмакратычны лад у этнаграфічных межах Беларускае зямлі і выбраў найвышэйшую уладу Беларусі: Раду Ўсебеларускага зьезду, якая у свой чарод пасьля аддала спаўняючую ўласьць у старонцы Радзе Народных Міністраў. Пасьля прыняцьця гэтых пастаноў прадстаўнікі большэвіцкай уласьці у Менску, карыстаючы з таго, што пад той час тамака ня было беларускага войска, аружнай сілай разагналі Зьезд. Нягледзячы на гэта, Рада прыступіла да выпаўненьня узложаных на яе абавязкаў і, паміж іншым, паслала дэлегатаў ад Беларусі на мірныя перагаворы ў Бярэсьце, куды яны афіцыяльна дапушчаны ня былі.

Лінія ваеннага фронту, якая устанавілася на ўсходзі ў верасьні 1915 году, разьдзяліла Беларусь на дзьве часьці. Пры гэтым у межах окупацыі апынулася ўся Гродзеншчына, вялікшая частка Віленшчыны і невялікі кусочак Меншчыны. Тут Беларускі рух выявіўся перш за ўсё у шырокай культурнай рабоці, ладзючы сець беларускіх народных школ замест эвакуіраваных расейскіх, адкрываючы вучыцельскія сэмінарыі, друкуючы беларускія кніжкі для навукі ў школах, арганізовываючы беларускія культурныя ўстановы і таварыствы. Разам з тым, нягледзячы на суровыя забароны нямецкае ўласьці, разьвівалася і беларуская палітычная работа, на якой зыходзіліся дэмакратычныя групы ўсіх нацыянальнасьцей краю, – галоўным чынам у старым гістарычным цэнтры краю – Вільні. 25-26 студзеня 1918 году беларусам зь вялікім трудом удалося склікаць у Вільні нацыянальную канфэрэнцыю, на якой былі прадстаўнікі акупіраванай у 1915 гаду часьці Беларусі (Віленшчыны, Гродзеншчыны і часьці Меншчыны). Канфэрэнцыя высказалася за адбудову незалежнай фэдэрацыйнай Беларуска-Літоўскай дзяржавы, аб’яднанай зь незалежнай Латвіей, прызываючы да еднасьці і заакопную усходнюю Беларусь, аб долі і палажэньні каторай нямецкія ўласьці не прапускалі ў Вільню ніякіх вестак. Конфэрэнцыя выбрала такжа найвышэйшую беларускую нацыянальную ўстанову для зямель старой нямецкай акупацыі – Беларускую Раду, каторай наказала супольна зь літоўскім нацыянальным прадстаўніцтвам і нацыянальнымі меншасьцямі падгатаваць скліканьне ўстаноўчага сойму.

Гэтак у абедзьвюх часьцях разрэзанай ваенным фронтам Беларусі адначасна разьвівалася і ўзмацовывалася ідэя стварэньня незалежнае дзяржавы. А пад той жа час нямецкія прадстаўнікі ўмаўляліся у Бярэсьці з прадстаўнікамі расейскага савецкага ўраду аб паняволеньні і разьдзелі паміж ваюючымі старонкамі абрабаванай і зруйнаванай вайной Беларускай зямлі…

Паводлуг Берасьцейскае ўмовы Беларусь, катарая мае доступ да мора глаўным чынам цераз Лібаўскі порт, бо з ім яна ад вякоў зьвязана сыстэмай дарог, аказалася зусім адрэзанай ад марскога ўзьбярэжжа, што павінна было ў самой аснове забіць яе самабытнае эканаміцкае жыцьцё, аддаўшы Беларусь у поўную эканаміцкую залежнасьць ад Вялікарасеі. Яшчэ раней умова, зробленая паміж Нямеччынай і Ўкраінай, аддала апошняй дзесяць беларускіх палудзенных паветаў (Магілёўскай, Чарнігаўскай, Менскай і Градзенекай губэрній). Калі ж нямецкая акупацыя пасунупася далей на ўсход, дык і Ўсходняя Беларусь аказалася яшчэ раз разрэзанай, бо ўсходнія акраіны яе асталіся у руках Расеі, а цэнтральнай часьці яе было суджана карміць вялізарную нямецкую армію, якая вывозіла з занятых зямель усё, што мела якую-колечы цану, – агулам на многа мільёнаў рублёў.

Заняцьце нямецкім войскам Менску, дзе знаходзіліся цэнтральная установа беларускай дзяржаўнай уласьці, прыняўшай пад той час імя Рады Беларускай Народнай Рэспублікі, дало магчымасьць беларусам старой і новай акупацыі зыйсьціся разам і згаварыцца пасьля трохгадовага перарыву ўсялякіх зносін. У канцы марца 1918 году ў Менск прыехала дэлегацыя Беларускае Рады зь Вільні, якая і прыняла ўчасьце ў гістарычным засяданьні Рады Рэспублікі 24-25 марца. Рэзультатам злучэньня прадстаўніцтва ўсходняй і заходняй Беларусі было апавешчаньне незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі і выданьне акту, у каторым паміж іншым гаварылася:

“Мы, Рада Беларускай Народнай Рэспублікі, скідаем з роднага краю апошняе ярмо дзяржаўнай залежнасьці, якое гвалтам накінулі расейскія цары на наш вольны і незалежны край.

Ад гэтага часу Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчаецца незалежнай і вольнай дзяржавай. Самі народы Беларусі у асобе свайго устаноўчага Сойму пастановяць аб будучых дзяржаўных зьвязях Беларусі.

На моцы гэтага трацяць сілу усе старыя дзяржаўныя зьвязі, якія далі магчымасьць чужому ўраду падпісаць і за Беларусь трактат у Бярэсьці, што забівае на сьмерць Беларускі народ, дзелючы зямлю яго на часткі. На моцы гэтага ўрад Беларускай Народнай Рэспублікі мае ўвайсьці у адносіны з зацікаўленымі старонамі, прапануючы ім перагледзіць тую часьціну Берасьцейскага трактату, якая датычыць Беларусі, і падпісаць міравую ўмову з усімі ваяваўшымі дзяржавамі.

Беларуская Народная Рэспубліка павінна абняць усе землі, дзе жыве і мае лічэбную перавагу Беларускі народ, а ласьне: Магілёўшчыну, беларускія часьці Меншчыны, Гродзеншчыны, (з Горадняй, Беластокам і інш.), Віленшчыны, Віцебшчыны, Смаленшчыны, Чарнігаўшчыны і сумежныя часьці суседніх губэрній, засялёныя беларусамі.

Беларуская Народная Рэспубліка пацьверджывае ўсе тыя правы і вольнасьці грамадзян і народа ў Беларусі, якія абвешчаны Устаўной Граматай ад 9 сакавіка 1918 году.

Абвяшчаючы аб незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі, Рада яе пакладае свае надзеі на тое, што ўсе любячыя волю народы дапамогуць Беларускаму народу
ў поўнай меры зьдзейсьніць яго палітычна-дзяржаўныя ідэалы”.

Гэты акт быў разасланы ўрадам усіх вялікіх дзяржаў; аднак варункі, у якіх прыходзілася жыць беларусам пад нямецкай акупацыяй, не даюць пэўнасьці, што ён дайшоў да ўсіх. Справа ў тым, што акупанты ў адносінах да беларускага дзяржаўнага будаўніцтва занялі ад першых дзён акупацыі зусім варожае становішча. Пасьля ўваходу да Менску акупацыйныя ўласьці аружнай сілай захапілі беларускія дзяржаўныя грошы і гэтыя грошы назад не вярнулі. Калі ж акт 25 марца быў пададзен нямецкаму ураду, апошні ў афіцыяльным адказе заявіў, што, згодна з Берасьцейскай умовай, пытаньне аб Беларусі ён лічыць унутранай справай Расеі і радзіць беларускаму ўраду дайсьці ўгоды з большэвіцкім урадам. Сваю ляяльнасьць у адносінах да савецкага ўраду Расеі нямецкі урад давёў да таго, што за 9 месяцаў акупацыі зусім не даваў беларускаму ўраду арганізовываць край, не дапускаючы свабоды руху, не даючы карыстацца поштай, тэлеграфам, тэлефонамі і т.д., арыштовываючы камісараў, якія памыкаліся арганізовываць народныя беларускія аружныя сілы. Усё упраўленьне Беларусьсю аставалася у нямецкіх руках. Калі ж нямецкія войскі былі прымушаны пакінуць Беларусь, яны ня толькі адмовіліся аддаць цывільнае ўпраўленьне краем у рукі краёвых арганізацый, але і не дапусьцілі арганізацыі краёвай міліцыі дзеля абароны народу ад анархіі, нямінучай у мамэнт адходу акупантаў пры поўнай неарганізованасьці насяленьня.

Тое, што было зроблена немцамі ў Усходняй Беларусі і ў Менску, паўтарылася і ў заходняй часьці яе – за лініяй старога фронту. Немцы і тут не далі арганізаваць беларускіх аружных сіл – апоры ўсялякае ўласьці. А ў тым жа самым часе яны падгатаўлялі захват беларускіх зямель з Вільняй, Горадняй, Беластокам суседняй Польшчай: зусім адкрыта, бяз ніякіх перашкод з нямецкага боку, арганізовываліся і зброіліся па ўсім краю польскія легіоны, замяніўшыя нямецкую акупацыю і тэрорызуючыя тутэйшае насяленьне.

Наагул, з боку Польшчы беларусам грозіць самая сур’ёзная небясьпека. Справа ў тым, што “вышэйшыя” станы ў Беларусі – паны земляўласьнікі і мястовая буржуазія – даўно зусім спольшчаны. Вось, гэныя элементы, здрадзіўшыя свой народ, карыстаючы з паддзержкі пераважнай часьці каталіцкага духавенства, усемі сіламі стараюцца прылучыць Беларусь да Польшчы. Дзеля гэтага, не саромячыся нават духаўнага гвалту ў касьцёлі, яны стараюцца спольшчыць беларускіх сялян, – глаўным чынам беларусаў-каталікоў, чысло каторых даходзіць больш чым 2 мільёнаў. Каталіцкі касьцёл у Беларусі аб’яўлены польскім нацыянальным касьцёлам, а ўсе каталікі – палякамі. Каталіцкае духавенства прамаўляе да народу з амбоны бадай выключна па-польску. Ксяндзы адмаўляюцца спавядаць і вучыць беларускіх дзяцей асноў веры ў іх роднай мове беларускай. Яны грозяць касьцёльнымі карамі бацьком, дзеці каторых будуць вучыцца ў беларускіх школах. Такая работа йдзе глаўным чынам у заходняй Беларусі, гдзе каталікоў больш, асабліва ж па мястох – у Вільні, Горадні, Беластоку і інш. Даводзячы сваіх правоў на захаднюю Беларусь, палякі пазываюцца на статыстыку, каторая рабілася пад той час, калі вялікшая частка беларускага праваслаўнага насяленьня гродзеншчыны і віленшчыны лікам больш за мільён душ знаходзілася ў цэнтральнай Расеі, куды яе былі гвалтам высялялі пры адходзе расейскіх войск у 1915 гаду, а астаўшыяся на месцы беларусы-каталікі пераварачываліся ксяндзамі ў палякоў.

Гэткае палажэньне злажылася для Беларусі і Беларускага народу за час нямецкай акупацыі. Край зусім неарганізаваны. Мясцовыя сілы, прынімаўшыя чыннае ўчасьце ў дзяржаўным будаўніцтве, былі прымушаны пакінуць родныкрай з прычыны прыходу большэвікоў. Культурна-нацыянальнае жыцьцё зруйнована. А прыход большэвіцкае ўласьці, чужой для беларуса ў і па нацыянальнасьці, і па духу, суліць новую руіну, эканаміцкі развал і голад…

3 прычыны незалежных ад яго акалічнасьцей Беларускі народ ня меў магчымасьці аружнай сілай абараніць сваю незалежнасьць. Дзеля гэтага беларусы ўсе свае надзеі ўскладаюць не на сілу, а на свае права і зварочываюцца да Мірнай Конфэрэнцыі, заклікаючы яе паддзяржаць зусім законнае жаданьне Беларускага народу здабыць дзяржаўную незалежнасьць.

Нават Савецкі Урад быў прымушаны аб’явіць незалежнасьць Беларусі пасьля яе заняцьця: маніфэстам з 1 студзеня 1919 году, выданым савецкай уладай, Беларусь аб’яўлена незалежнай Савецкай Рэспублікай у фэдэрацыйнай сувязі з Савецкай Расеей. Аднак, аднабокая разьвязка пытаньня аб прымусовасьці фэдэрацыі Беларусі з Расейскай Савецкай Рэспублікай і завядзеньне ў межах Беларускай Народнай Рэспублікі савецкай сыстэмы ўпраўленьня па прыказу з Масквы раўназнаны нарушэньню сувэрэнных правоў Беларускага народу. Справа аб долі дванадцацімільённага Беларускага народу, зусім ясна выявіўшага сваё жаданьне незалежнасьці, ня можа быць аддадзена на разьвязку Маскоўскаму ураду, ня можа лічыцца ўнутранай справай Расеі. Дзеля забясьпечаньня Беларускаму народу незалежнасьці патрэбны міжнародныя гарантыі. 3 гэтае прычыны Беларускі ўрад у асобе Рады Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі просіць разьвязаць на Мірнай Канфэрэнцыі беларускае пытаньне ва ўсёй яго шырыні і даць Беларускаму народу помач у яго дзяржаўным будаўніцтве ў этнаграфічна-гістарычных межах, а такжа дапусьціць на Канфэрэнцыю дэлегатаў Беларускай Народнай Рэспублікі дзеля абароны інтарэсаў Беларускага народу і дачы патрэбных інфармацый.

Старшыня Рады Міністраў і Міністэр Загранічных Спраў Ант. Луцкевіч

Дзяржаўны Пісар Лявон Заяц

Паводле: Знешняя палітыка Беларусі: Зборнік дакументаў і матэрыялаў. Т.1 (1917-1922 гг.) (Пастаянная камісія Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы, Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь, Беларускі дзяржауны універсітэт, Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы). Мн.: БелНДІДАС, 1997

Міхась Кукабака пачаў сваю грамадзкую дзейнасьць у 1968 годзе, калі ён быў прызваны ў савецкае войска з рэзэрву і публічна адмовіўся ўдзельнічаць у падаўленьні дэмакратычных пратэстаў у Чэхаславаччыне.

За наступныя 30 гадоў перад падзеньнем савецкага рэжыму Кукабака стаў вядомы як актыўны публіцыст і крытык савецкага таталітарнага рэжыму. Ягоныя артыкулы гучалі ў этэры антысавецкіх радыёстанцый і выходзілі ў нелегальным друку. За гэта Кукабака правёў агулам 17 гадоў у савецкіх лягерах і турмах.

Цяпер Міхась Кукабака жыве у Маскве. Ён неаднаразова ўдзельнічаў у акцыях пратэсту супраць рэжыма Лукашэнкі, а да нядаўняга часу быў актывістам у расейскім дэмакратычным руху.

Міхась Кукабака стаіць у адным шэрагу з такімі знакавымі фігурамі дысыдэнцкага руху ў СССР, як Пэтро Грыгарэнка, Уладзімір Букоўскі ці Валерыя Навадворская. У самыя безнадзейныя застойныя гады Кукабака стаў голасам мільёнаў прыгнечаных людзей. Ён заплаціў вялікую цану за гэта, але дыктатура так і ня здолела яго зламаць.

У выніку гэтых падзеяў амаль уся тэрыторыя Беларусі апынулася ў складзе таталітарнай савецкай дзяржавы. Гэты факт дазваляў савецкай прапагандзе сьвяткаваць 17 верасьня як «Дзень узьяднаньня» Заходняй Беларусі з БССР.

Рада БНР канстатуе, што падзел тэрыторыі Беларускай Народнай Рэспублікі, вырашаны паміж РСФСР і Польшчай у 1921 годзе, адбыўся насуперак волі беларускага народу і ў парушэньне права беларускага народу на самавызначэньне.

Рада БНР канстатуе, што аўтарытарны рэжым у міжваеннай Польшчы груба парушаў нацыянальныя правы беларусаў і ажыцьцяўляў дыскрымінацыю беларусаў па нацыянальнай прыкмеце, адмаўляючы беларусам у праве на аўтаномію, абмяжуючы магчымасьці для беларускай адукацыі і грамадзка-палітычнай дзейнасьці, чынячы палітычны перасьлед беларускіх грамадзкіх дзеячоў. Сваімі дзеяньнямі польскія ўлады парушалі як свае агульнапрызнаныя міжнародныя абавязальніцтвы, так і дамоўленасьці зь беларускімі нацыянальнымі арганізацыямі, дасягнутыя ў пачатку дваццатых гадоў.

Разам з тым, Рада БНР адзначае, што дыскрымінацыя беларусаў у СССР мела нашмат больш жорсткі характар, чым у Польшчы. Ва ўмовах савецкага таталітарнага рэжыму беларусы ня мелі магчымасьці адкрыта выказваць нязгоду з уладамі, фармаваць альтэрнатыўныя камуністычнай партыі палітычныя рухі, карыстацца свабодай слова. Дзясяткі тысячаў беларусаў у дваццатыя і трыццатыя гады мінулага стагодзьдзя сталі ахвярамі палітычнага тэрору і дэпартацый. Усходнебеларускай культурніцкай і грамадзкай эліце быў нанесены непапраўны ўдар у час сталінскіх рэпрэсій, калі савецкай уладай былі забітыя сотні выбітных беларускіх інтэлектуалаў і дзеячоў культуры.

Рада БНР заяўляе, што далучэньне Заходняй Беларусі да СССР аб’яднала большую частку этнаграфічнай Беларусі пад уладай зьнешняй дзяржавы, якая акупавала Беларусь насуперак воле беларускага народа і зьдзяйсьняла палітыку, варожую ў адносінах да беларусаў і да Беларусі як незалежнай дзяржавы. Савецкая агрэсія супраць Польшчы мела на мэце не ўзьяднаньне беларускага народу, а захоп новых тэрыторыяў, распаўсюд камуністычнае дыктатуры на заходнюю частку этнаграфічнае Беларусі і ў тым ліку зьнішчэньне альтэрнатыўных несавецкіх цэнтраў беларускага грамадзка-палітычнага жыцьця, што існавалі ў Заходняй Беларусі, нягледзячы на ціск польскіх уладаў.

Рада БНР адзначае, што пасьля анэксіі Заходняй Беларусі сталінскі рэжым у палітычных мэтах, з паказальным ігнараваньнем нават фальшывага ранейшага “волевыяўленьня” заходніх беларусаў аб далучэнні да СССР, перадаў тэрыторыі зь беларускім насельніцтвам і гарадамі Вільняй, Беластокам і іншымі ў склад суседніх дзяржаваў.

Рада БНР адзначае, што за анэксіяй Заходняй Беларусі пасьледвала хваля тэрору супраць заходнебеларускіх палітычных актывістаў, у тым ліку тых, хто раней вітаў далучэньне Заходняй Беларусі да СССР, а таксама супраць шырокіх катэгорыяў грамадзянаў паводле сацыяльных і эканамічных прыкметаў.

Рада БНР паўторна выказвае сваё асуджэньне таталітарных рэжымаў дваццатага стагодзьдзя, выказанае ў Заяве да 80-годзьдзя Пакту Молатава-Рыбэнтропа (23.08.2019) і іншых дакумэнтах Рады.

Рада БНР заяўляе пра неабходнасьць прымірэньня па гістарычных пытаньнях і выпрацоўкі супольнага бачаньня гісторыі дваццатага стагодзьдзя, у тым ліку яе неадназначных старонак, як далучэньне Заходняй Беларусі да СССР, паміж Беларусьсю, Польшчай, Расеяй і іншымі краінамі нашага рэгіёна.

Пакт Молатава-Рыбэнтропа сымбалізуе трагедыю нашага рэгіёна ў дваццатым стагодзьдзі. Мільёны ўсходнеэўрапейцаў былі зьнішчаныя нацыстамі і камуністамі за свае палітычныя погляды, этнічнае ці сацыяльнае паходжаньне. Мільёны загінулі ў Другой сусьветнай вайне, адказнасьць за разьвязаньне якой нясуць таталітарныя рэжымы ў Нямеччыне і СССР.

У гэты дзень 80 гадоў таму Савецкі Саюз і гітлераўская Нямеччына падпісалі пагадненьне аб ненападзе, сакрэтная частка якога прадугледжвала падзел Усходняй Эўропы паміж гэтымі дзьвюма таталітарнымі дзяржавамі. Заходняя Беларусь, якая ў той час знаходзілася пад польскім кантролем, апынулася ў сфэры ўплыву СССР, які на той момант ужо кантраляваў усходнюю частку Беларусі.

Праз тыдзень пасьля падпісаньня пагадненьня Нямеччына напала на Польшчу, што сталася пачаткам Другой сусьветнай вайны.

Двума тыднямі пазьней да Гітлера далучыўся Савецкі Саюз, напаўшы на Польшчу з усходу і дэ-факта ўступіўшы ў Другую сусьветную вайну на баку нацыстоўскай Нямеччыны. У 1939-1941 годзе СССР захапіў Заходнюю Беларусь, Заходнюю Ўкраіну, Бэсарабію і краіны Балтыі. Толькі Фінляндыя здолела абараніць сваю незалежнасьць у няроўнай вайне супраць савецкай ваеннай машыны.

Вайна паміж Нямеччынай і СССР пачалася летам 1941 года, праз амаль два гады пасьля пачатку Другой сусьветнай вайны. Цягам трох гадоў Беларусь была акупаваная нямецкімі войскамі. Нямецкая акупацыя суправаджалася генацыдам беларускага габрэйства, палітычным тэрорам,
злачынствамі супраць мірнага насельніцтва.

Пакт Молатава-Рыбэнтропа сымбалізуе трагедыю нашага рэгіёна ў дваццатым стагодзьдзі. Мільёны ўсходнеэўрапейцаў былі зьнішчаныя нацыстамі і камуністамі за свае палітычныя погляды, этнічнае ці сацыяльнае паходжаньне. Мільёны загінулі ў Другой сусьветнай вайне, адказнасьць за разьвязаньне якой нясуць таталітарныя рэжымы ў Нямеччыне і СССР.

Апынуўшыся пад савецкай і нацыстоўскай акупацыямі, Беларусь і іншыя краіны рэгіёну згубілі дзесяцігодзьдзі свабоднага разьвіцьця.

Беларусь пацярпела ад нацыстоўскай і савецкай акупацыяў больш, чым многія іншыя краіны. Мы дагэтуль не пераадолелі наступстваў дзесяцігодзьдзяў рэпрэсій і прапаганды, якія сфармавалі некалькі пакаленьняў людзей.

Савецкую інэрцыю ў Беларусі ўвасабляе аўтарытарны і карумпаваны рэжым Аляксандра Лукашэнкі, чые ідэалёгія і мэтады кіраваньня перадусім абапіраюцца на спадчыну савецкага рэжыму. На раньнім этапе свайго прэзыдэнцтва А. Лукашэнка публічна выказваў захапленьне сыстэмай улады, пабудаванай Адольфам Гітлерам у Нямеччыне. Наступныя гады пасьля гэтай скандальнай заявы пацьвердзілі шчырасьць гэтага захапленьня.

Разам з тым, угодкі Пакта Молатава-Рыбэнтропа сталі імпульсам для нашых суседзяў, каб дамагчыся аднаўленьня свае незалежнасьці ад СССР. У гэтыя дні краіны Балтыі адзначаюць трыццатыя ўгодкі «Балтыйскага шляху» – беспрэцэдэнтнай мірнай акцыі пратэсту, якая ў 1989 годзе аб’яднала некалькі мільёнаў жыхароў савецкай Прыбалтыкі ў патрабаваньні свабоды для сваіх краінаў. Грамадзкі чын у Латвіі, Літоўскай Рэспубліцы і Эстоніі стаў моцным натхненьнем і для беларусаў.

Нягледзячы на тэрор і прапаганду, нашыя народы здолелі выжыць і адрадзіць сваю незалежнасьць у канцы дваццатага стагодзьдзя. У гэтым ёсьць вялікая гістарычная перамога ў тым ліку і беларускага народу.

Рада БНР пацьвярджае сваю ацэнку нацыстоўскаму рэжыму ў Нямеччыне і камуністычнаму рэжыму ў СССР, дадзеную ў Заяве да 70-годзьдзя ад заканчэньня Другой сусьветнай вайны (2015), Дэклярацыі памяці і салідарнасьці (2016) і іншых дакумэнтах.

Рада БНР рашуча асуджае негалосную рэгабілітацыю сталінізма, якая ў апошнія гады адбываецца ў Расеі і пад яе ўплывам – у Беларусі. Рада БНР зьвяртае ўвагу на неабходнасьць юрыдычнай і гістарычнай ацэнкі дзеяньняў савецкага рэжыму ў Беларусі па аналёгіі з існуючай ацэнкай злачынстваў нацыстоўскага рэжыму.

Рада БНР заяўляе, што будучыня Беларусі павінна будавацца згодна з каштоўнасьцямі свабоды і дэмакратыі, зь неаспрэчным прыярытэтам правоў асобы і каштоўнасьці жыцьця чалавека.

Рада БНР зьвяртае ўвагу на выключную важнасьць міжнароднай салідарнасьці і рашучага міжнароднага адпору дыктатарскім рэжымам на грунце каштоўнасьцяў свабоды і дэмакратыі – як у час Другой сусьветнай вайны, так і ў цяперашні час. Няхай вопыт дваццатага стагодзьдзя будзе для чалавецтва надзейнай прышчэпкай супраць таталітарызму.

У гэты дзень акупацыйныя савецкія ўлады выслалі 24 тысячы жыхароў Заходняй Беларусі ў Сыбір, Карэлію і іншыя аддаленыя раёны СССР.

За некалькі месяцаў перад гэтым Заходняя Беларусь была акупаваная і пазьней анэксіяваная Савецкім Саюзам пасьля сумеснага савецка-нацыстоўскага нападу на Польшчу.

Большасьць дэпартаваных склалі жанчыны, дзеці і асобы сталага ўзросту. Многія паміралі ў дарозе ці на новых месцах рассяленьня.

Першая хваля дэпартацыі з Заходняй Беларусі пасьля яе ўзьяднаньня з Усходняй Беларусьсю пад савецкай акупацыяй адбылася ў лютым 1940 году. Тады з рэгіёну было дэпартавана больш за 50 тысячаў чалавек.

Трэцяя хваля дэпартацыі адбылася 29 чэрвеня 1940 году (22 879 асобаў), чацьвёртая – у чэрвені 1941 г. (22 353 асобаў).

Такім чынам, агулам за 1940-1941 гады зь Беларусі ў аддаленыя, часта мала прыдатныя для жыцьця, раёны СССР, было дэпартавана ня менш за 120 тысяч чалавек. Прыкладна столькі ж складае агульная колькасьць дэпартаваных, расстраляных і прызваных у войска па ўсіх краінах Балтыі за той жа самы час.

Чытай таксама:

• Высяленне ў Казахстан у 1940 г. значнай часткі жыхароў Лідскага павета

Пра тое, як жыла багема ў акупаванай СССР Усходняй Беларусі да трагічнага 1937-га, глядзіце фільм «Зьніклая паэзія», зьняты пры падрыманьні тэлеканалу «Белсат».

Фільм адзначаны дыплёмам кінафэстывалю «Лістапад», які праходзіў у Менску з 3 па 10 лістапада 2018 г.

https://youtu.be/Vz-TePPV08E

Савецкая ўлада імкнулася максымальна выціскаць эканамічныя рэсурсы зь сялянаў, каб забясьпечваць паскораную індустрыялізацыю і будаўніцтва арміі для сваёй агрэсіўнай вонкавай палітыкі. Таксама мэтай савецкай сельскагаспадарчай палітыкі было здушыць сельскіх дробных уласьнікаў як патэнцыйную базу сацыяльных і нацыянальных пратэстаў – перадусім, ува Ўсходняй Беларусі і Ўкраіне.

У выніку калектывізацыі і “раскулачваньня” сяляне былі вымушаныя аддаваць большую частку сваёй прадукцыі дзяржаве. У выніку гэтага ў многіх раёнах СССР (Украіна, Казахстан, Паволлжа) у 1932-33 гг. здарыўся масавы голад, ахвярамі якога сталіся да 8 мільёнаў чалавек, сярод якіх да 5 мільёнаў склалі жыхары Ўкраіны,

Паведамлялася таксама пра іншае масавае выступленьне ў Барысаве ў траўні 1933 г. Галодныя жанчыны і дзецi выйшлi на вулiцы Барысава і запатрабавалі ад савецкіх акупацыйных уладаў хлеба. Людзi намагалiся захапiць хлебную лаўку й сховiшча хлеба. Праз два-тры дні да пратэстоўцаў далучылiся мужчыны. Супрацоўнікі мясцовай запалкавай фабрыкi “Бярэзiна” абвесьцілі страйк. Пратэст прыняў даволi арганiзаваную форму барацьбы супраць улады.

Бунт быў жорстка падаўлены савецкімі акупантамі. Каля 1400 барысаўчанаў, што ўдзельнічалі ў бунце, былі арыштаваныя. 200 чалавек былі расстраляныя.

Нарадзіўся ў мястэчку Раманава (цяпер вёска Леніна Слуцкага раёну Менскай вобласьці) у сям’і сьвятара. У 1889 годзе скончыў Слуцкую духоўную вучэльню. У 1892—1895 служыў у войску. У другой палове 1890-х жыў на Ўрале, кіраваў аматарскімі харавымі калектывамі. Сьпяваў у капэле Д. Агрэнева-Славянскага.

Вярнуўся ў Беларусь у пачатку 1900-х. Узначальваў царкоўны хор Старажоўскай царквы, аматарскі хор Менскага таварыства цьвярозасьці; выкладаў сьпевы ў пачатковых школах.

Уладзімер Тэраўскі – аўтар дзьвюх найважнейшых беларускіх патрыятычных гімнаў пачатку 20. стагодзьдзя: «Ваяцкага Маршу», які стаўся гімнам БНР, і «Беларускай Марсэльезы» (“Адвеку мы спалі”).

У 1914 годзе стварыў Менскі беларускі хор, які ў 1917 годзе увайшоў у склад Першага Беларускага таварыства драмы і камэдыі. У 1918—1919 кіраваў харавой капэлай у Беларускім савецкім тэатры; уваходзіў у склад Таварыства працаўнікоў беларускага мастацтва.

Улетку 1920 году арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі ў Асіповічах. Пасьля ўтварэньня Беларускага дзяржаўнага тэатру ў Менску (БДТ-1) яго галоўны хормайстар.

Арыштаваны ЧК у 1921 годзе разам з У. Фальскім; прысуджаны да расстрэлу, замененага 5-гадовым зьняволеньнем. У 1923 вызвалены.

Кіраваў харавымі калектывамі БДУ, МБПТ, саюзу паштавікоў-тэлеграфістаў. Стварыў музыку да спэктакляў БДТ-1: «Бязьвінная кроў» У. Галубка (1918), «Каваль-ваявода» Е. Міровіча (1925) і інш. Найбольш вядомай стала музыка да спэктакля «На Купальле» Міхася Чарота (1921), у прыватнасьці, да песьні «Купалінка». Напісаў песьні і рамансы на словы Янкі Купалы, Якуба Коласа, Зьмітрака Бядулі, Міхася Чарота і іншых. Запісваў і гарманізаваў народныя песьні, частка якіх апублікавана ў зборніках «Беларускі сьпеўнік з нотамі на тры галасы паводле народных мэлёдыяў» (1921), «Беларускі лірнік» (1922), «Вайсковы зборнік» (1926). Браў удзел у рабоце музычнай сэкцыі Інбелкульту.

Пасьля 1930 году звольнены з працы, абвінавачаны ў нацыянал-дэмакратызьме. Служыў у царкоўным хоры Старажоўскай царквы Менску.

Арыштаваны 17 жніўня 1938. Расстраляны ў НКВД Менску. Рэгабілітаваны ў 1957 годзе.

Ваяцкі Марш: гімн БНР. Аўтар музыкі – У. Тэраўскі

Купалінка: знакамітая песьня, якую прынята лічыць народнай, музыку да якой на самой справе напісаў У. Тэраўскі

Шумныя бярозы: ёсьць меркаваньне, што Тэраўскі быў аўтарам музыкі да гэтай вядомай песьні

Савецкі тэрор супраць беларусаў не абмяжоўваецца падзеямі 1937 году, які быў пікам гэтай шматгадовай злачыннай палітыкі. Рэпрэсіі супраць беларускіх палітыкаў і актывістаў, сялянаў, вернікаў і любых нязгодных з камуністычным рэжымам пачаліся адразу пасьля ўсталяваньня савецкай акупацыі Беларусі ў 1919 годзе. З той ці іншай інтэнсіўнасьцю рэпрэсіі працягваліся да аднаўленьня незалежнасьці Беларусі ў 1991 годзе.

Савецкая палітыка ў дачыненьні да Беларусі насіла характар зьнешняй акупацыі. Дзеяньні савецкай улады былі скіраваныя на асыміляцыю самастойнай беларускай нацыі, эксплюатацыю Беларусі, яе прыродных і чалавечых рэсурсаў для мэтаў агрэсіўнай савецкай імпэрыі, падаўленьне любога пратэсту супраць савецкай эканамічнай, культурніцкай, міжнароднай палітыкі камуністычнага рэжыму.

Пасьля аднаўленьня незалежнасьці савецкі рэпрэсіўны апарат так і ня быў зьнішчаны. Ён быў неўзабаве выкарыстаны аўтарытарным рэжымам прэзыдэнта Аляксандра Лукашэнкі, які ўсталяваўся ў 1995-1996 гг. у выніку дзяржаўнага перавароту.

Палітычныя рэпрэсіі застаюцца фактам жыцьця сучаснай Беларусі. За час кіраваньня А. Лукашэнкі ў Беларусі мелі месца масавыя факты палітычных рэпрэсіяў:

– Выкраданьні і, відавочна, забойствы лідараў апазыцыі;

– Увязьненьні лідараў і актывістаў апазыцыі, супрацьзаконны прызыў у войска;

– Зьбіцьці і катаваньні апазыцыйных актывістаў у турмах;

– Звальненьні з працы, выключэньні з унівэрсытэтаў па палітычных матывах;

– Апраўданьне і ўхваленьне палітычных рэпрэсіяў ў агульнанацыянальных прапагандысцкіх СМІ.

Рада БНР канстатуе, што цяперашняя нібыта палітычная адліга ў Беларусі застаецца збольшага ілюзіяй, якую актыўна стварае рэжым Лукашэнкі з дапамогай падкантрольнай яму прапаганды і лябісцкіх высілкаў на Захадзе. Мэтаю рэжыма ёсьць заваяваць давер кіраўніцтва краінаў Вольнага сьвету ва ўмовах далейшай дэградацыі беларускай эканамічнай мадэлі і супярэчнасьцяў паміж А. Лукашэнкам і ягоным традыцыйным палітычным і эканамічным спонсарам – пуцінскай Расеяй. За кратамі ў Беларусі застаюцца прынамсі два палітычных вязьня – Зьміцер Паліенка і Міхаіл Жамчужны. Улада гвалтоўна падаўляе мірныя акцыі пратэсту і ладзіць перасьлед грамадзянаў па палітычных матывах. СМІ краіны падлягаюць цэнзуры, у інфармацыйнай прасторы Беларусі дамінуе дзяржаўная прапаганда. Адсутнасьць прагрэсу ў справе дэмакратызацыі адзначаюць міжнародныя арганізацыі, у тым ліку спэцыяльны дакладчык ААН па Беларусі Міклаш Харасьці.

Рада БНР заяўляе, што задачай будучай дэмакратычнай улады Беларусі зьяўляецца:

– Рассакрэчваньне і па магчымасьці публікацыя ўсёй інфармацыі аб рэпрэсіях і аб агентурнай працы ВЧК, НКВД, КГБ СССР і іншых савецкіх карных органаў, як гэта было зроблена амаль ва ўсіх суседніх краінах – ва Ўкраіне, Польшчы, краінах Балтыі;

– Мэмарыялізацыя злачынстваў савецкага рэжыму на тэрыторыі Беларусі, забесьпячэньне шырокай асьветніцкай працы ў беларускім грамадзтве па тэме савецкіх рэпрэсіяў;

– Расфармаваньне або рашучая рэарганізацыя цяперашніх органаў дзяржаўнай бясьпекі Беларусі, расьсьледваньне іхнай мінулай дзейнасьці на прадмет зьдзяйсьненьня палітычных рэпрэсіяў і перасьледу грамадзянаў па палітычных матывах, увядзеньне абмежаваньняў на заняцьце пасадаў на дзяржаўнай службе і ў іншых сфэрах асобнымі катэгорыямі былых супрацоўнікаў КГБ БССР, КГБ СССР і КДБ РБ;

– Расьсьледваньне сувязяў КДБ Рэспублікі Беларусь або ягонага кіраўніцтва з ФСБ Расеі, якія маглі б пагражаць інтарэсам незалежнасьці і дэмакратыі ў Беларусі, а таксама ролі гэтых сувязяў ва ўсталяваньні і функцыянаваньні рэжыму А. Лукашэнкі;

– Прыняцьце законадаўчых актаў, якія давалі б належную юрыдычную ацэнку савецкім рэпрэсіям і прадухілялі б паўтарэньне любых палітычных рэпрэсіяў у Беларусі.