Падаем тэзісы справаздачы Палуты Бадуновай, зробленай 4 чэрвеня 1920 г.

Цэнтральнаму Камітэту РСФСР пастаўлена было 6 пунктаў:

1. Прызнаньне поўнай Незалежнасьці Беларускай Рэспублікі.

2. Арганізацыя apміі.

3. Прызнаньне Ўраду Ластоўскаго.

4. Шырокая матэріальная дапамога беларускім арганізацыям і Ўраду.

5. Вызваленьне турэм беларускіх сацыалістоў і беларускіх дзеячоў.

6. Натыхместовая [тэрміновая] і шырокая культурна-прасьветная беларуская работа ў Усходнай Беларусі.

Абасновывала гэтые дамаганьня такімі доводамі:

1) Народ беларускі ўжо перэканаўся, што будучы арэнай і предмэтам зма­ганьня паміж Расеяй і Польшчай ён ня можа разьвівацца ні эканамічна ні куль­туральна; яўляючыся аб’ектам прэтэнсый двох адвякоў боручыхся дзержаў, ён увесь час выносіць увесь цягар гэтаго змаганьня і сваім трудом і дабром апла­чывае абедзьве стараны.

2) Пакуль ня будзе дадзена поўная Незалежнасьць Беларусі датуль немаг­чымы мір на Ўсходзі Эўропы, датуль ня спыніцца расейска-польская барадзь­ба за абладаньне Беларусьсю.

3) Толькі Незалежнасьць Беларусі дасьць політычную роўнавагу на Усходзі Эўропы і задаволіць Беларускі Народ.

Адповедзь: Савецкі Ўрад стаіць у прынцыпе за прызнаньне незалежнасьці ўсім самаазначыушымся народам. Што да прызнаньня Незалежнасьці Беларусі, то гэто залежыць ад палажэньня на мейсцох, г.зн. калі народ на мейсцох зажадае Незалежнасьці, то незалежнасьць будзе дадзена. Залежыць гэто таксама і ад бягу­чаго палітычнаго мамэнту: калі Польшча будзе настаіваць на граніцах 1772 г., то Сов. Pocіі лепей на заходзе гранічыць зь Незалежнай Беларусью, як с Польшчай.

Цяпер, колі ідзе польскае наступленьне, пытаньне аб прызнаньні незалеж­насьці Беларусі аткладаецца, затое можэ быць пастаўлена на чарод пытаньне аб прызнаньні Ўраду Ластоўскаго.

Па 4 і 5 пунктах дадзена адповедзь прыхільная: даваць шырокую дапамо­гу на беларускіе арганізацыі і вызваліць арэштованых беларускіх соцыалістоў, а справы беларускіх дзеячоў разгледзяць.

Па 6 пункту – абецалі пазволіць аткрыць Беларускіе вучыцельскіе курсы, даць загад дзержаўнаму кнігавыдавецтву ў першы чарод пусьціць беларускія кніжкі, ліквідаваць безграматнасьць у Смаленскай, Могілеўскай і Віцебскай губэрніях у беларускай мове зь беларускіх падручнікоў.

Крыніца: Дзяржаўны архіў Летувы. Ф.582. Воп.1. Спр.9. Л.2.

Нарадзіўся на Смаленшчыне, скончыў каморніцкую школу ў Пскове і Маскоўскі сельскагаспадарчы інстытут (1912).

Належаў да партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў, арыштоўваўся падчас Рэвалюцыі 1905—07 гг.

З пачатку Першай сусьветнай вайны ў дзеючай расейскай арміі. У 1917 г., пасьля падзеньня манархіі, адзін з ініцыятараў стварэньня і старшыня Пскоўскай беларускай рады з вайскоўцаў, дэлегат Зьезда беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (лістапад 1917 г.), Першага Ўсебеларускага зьезда ў Менску (сьнежань 1917 г.).

Увосень 1918 г. кааптаваны ў Віленскую беларускую раду, пазьней выконваў абавязкі кіраўніка ўнутраных спраў урада БНР.

У студзені—лютым 1919 г. камісар Міністэрства беларускіх спраў Летувіскай тарыбы ў Беластоку, затым у Гародні.

У канцы лютага — сакавіку 1919 г. сакратар замежных справаў урада БНР, затым міністр унутраных спраў Рэспублікі ва ўрадзе Антона Луцкевіча.

У чэрвені 1919 г. выбраны ў Цэнтральную беларускую раду Віленшчыны і Гарадзеншчыны.

Зь ліпеня 1919 г. дыплямат БНР у Латвіі і Эстоніі. Калі прыехаў у Вільню, быў арыштаваны польскай контарвыведкай.

Зь верасьня 1919 г. старшыня Часовага беларускага нацыянальнага камітэта ў Менску. Са сьнежня 1919 г. член прэзыдыюма Найвышэйшай рады БНР. На нацыянальна-палітычнай нарадзе ў 1920 г. у Рызе самавольна склаў яе паўнамоцтвы, прызнаў урад Вацлава Ластоўскага. 

У 1920—21 гг. друкаваўся ў газэтах «Наша думка», «Беларускае слова». Жыў і працаваў у Гародні, з пачатку 1921 г. у Вільні. Разам з Аркадзям Смолічам і іншымі заснаваў «Саюз сельскай гаспадаркі», які плянаваўся як эканамічная апора нацыянальна-вызваленчага руху.

У жніўні 1921 г. пераехаў у БССР, працаваў у Менску на адказных пасадах Цэнтрабелсаюза. Празь некалькі месяцаў, 12 сакавіка 1922 г., паводле афіцыйных зьвестак, памёр ад разрыву сэрца.

Нарадзіўся ў кастрычніку 1886 г. у вёсцы Муравіны Клімавіцкага павету (цяпер Касьцюковіцкі раён Магілёўскай вобласьці).

У 1912 годзе скончыў Кіеўскі політэхнічны інстытут. Падтрымліваў кантакты з эсэрамі, арыштоўваўся за ўдзел у студэнцкім руху.

З 1918 г. член прэзыдыюма Кіеўскай беларускай рады. У лістападзе 1918г. — раднік дыпляматычнага прадстаўніцтва БНР ва Ўкраіне.

З канца 1918 у Горадні, быў дарадцам па тэхнічна-эканамічных пытаньнях у Міністэрстве замежных справаў БНР. У 1919 затрыманы румынскімі ўладамі.

Вясной 1921 году ў якасьці прадстаўніка ўраду БНР быў дэлегаваны ў Маскву.

З 1921 году жыў у Летуве, быў старшынём Беларускай нацыянальнай сувязі, замежнага ЦК БПС-Р у Коўне. Выдаваў часопіс “Покліч”.

У кастрычніку 1925 году ўдзельнічаў Бэрлінскай канфэрэнцыі, удзельнікі якой абвесьцілі пра ліквідацыю ўраду БНР, што не было падтрымана Радай БНР.

У 1927 арыштаваны летувіскімі ўладамі. Пасьля вызваленьня пераехаў у БССР, дзе працаваў у Савеце народнай гаспадаркі БССР (рэгіянальная эканамічная адміністрацыя) загадчыкам сэкцыі праектнага бюро Інстытуту прамысловасьці.

18.7.1930 аршытаваны ў Менску па справе “Саюза вызваленьня Беларусі”. Асуджаны паводле пастановы калегіі АДПУ СССР 10.6.1931 як “член контррэвалюцыйнай нацыяналістычнай арганізацыі” да 5 гадоў пазбаўлення волі, сасланы ў горад Горкій (цяпер Ніжній Ноўгарад). Далейшы лёс не вядомы.

10.6.1988 рэгабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР. Групавая справа Галавінскага і іншых № 20951-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.

Уручэньне адбылося перад маскоўскім помнікам Янку Купалу, які быў усталяваны намаганьнямі беларускае дыяспары, у тым ліку Аляксея Каўкі.

Нарадзіўся ў сям’і фэльчара, быў старэйшым братам беларускага мэдыка і навукоўца Івана Цьвікевіча. Скончыў юрыдычны факультэт Пэтэрбурскага Ўнівэрсытэту (1912), да 1914 г. працаваў прысяжным павераным у Пружанах і Берасьці.

Пасьля пачатку Першай Сусьветнай Вайны — у бежанстве ў Туле, дзе прымаў актыўны ўдзел у працы камітэту дапамогі ахвярам вайны. У 1917 г. у Маскве стаў адным з заснавальнікаў і кіраўнікоў Беларускай Народнай Грамады.

Удзельнічаў у працы І Усебеларускага Зьезду, быў абраны сакратаром прэзыдыюму, ад бежанцаў-беларусаў уваходзіў у склад Рады зьезду.

У студзені 1918 г. Выканкам І Усебеларускага Зьезду накіраваў Аляксандра Цьвікевіча разам з С. Рак-Міхайлоўскім на мірныя перамовы ў Берасьце. Аднак не атрымаўшы дазволу ўдзельнічаць у перамовах асобнай дэлегацыяй, Цьвікевіч і Рак-Міхайлоўскі вымушаны былі ўвайсьці ў дэлегацыю УНР у якасьці дарадцаў.

У канцы сакавіка 1918 г. быў накіраваны ў Кіеў у складзе надзвычайнай дыпляматычнай місіі. Падчас дзейнасьці місіі Цьвікевіч вырашаў пытаньні беларуска-ўкраінскай мяжы, дамагаўся прызнаньня адроджанай беларускай дзяржаўнасьці і перагляду Берасьцейскага міру, вёў перамовы зь місіямі іншых дзяржаў наконт фінансавай дапамогі ўраду БНР. Пад яго кіраўніцтвам у Кіеве быў наладжаны выпуск газэты «Белорусское эхо», арганізаваная Беларуская Гандлёвая Палата.

29 траўня 1918 г. беларуская місія зьвярнулася да расейскай мірнай дэлегацыі і падала яе галаве ноту, падпісаную Цьвікевічам і М. Доўнар-Запольскім, у якой казалася пра патрэбу прызнаньня расейскім савецкім урадам незалежнасьці Беларусі.

У ліпені 1918 г. Аляксандар Цьвікевіч увайшоў у склад кіруючых органаў Беларускай Партыі Сацыялістаў-Фэдэралістаў.

Вясной 1919 г. урад БНР накіроўвае Цьвікевіча ў Бэрлін і ў Вену па вырашэньне пытаньня аб атрыманьні ўкраінскай пазыкі.

З 1921 па 1923 год Аляксандар Цьвікевіч займаў пасаду міністра замежных справаў ва ўрадзе БНР Вацлава Ластоўскага. Быў старшынём І Усебеларускай Канфэрэнцыі ў Празе, якая адбывалася ў верасьні 1921 г. На гэтай канфэрэнцыі ў яго рэдакцыі была прынята рэзалюцыя па пытаньні прыналежнасьці Вільні. У 1922 г. Цьвікевіч разам з Ластоўскім рабілі спробу ўключэньня беларускага пытаньня ў парадак дня Гэнуэскай Канфэрэнцыі.

У 1923 г. быў сфармаваны новы ўрад БНР на чале з Аляксандрам Цьвікевічам.

На ІІ Усебеларускай Канфэрэнцыі ў Бэрліне ў 1925 г., пад узьдзеяньнем посьпехаў і дасягненьняў палітыкі беларусізацыі ў БССР, Аляксандар Цьвікевіч прыняў рашэньне аб спыненьні дзейнасьці Рады Міністраў БНР і прызнаньні Менска адзіным цэнтрам нацыянальна-дзяржаўнага адраджэньня Беларусі. Рашэньне, аднак, не было падтрыманае Радай БНР як органам, вышэйшым адносна Рады Міністраў БНР.

У лістападзе 1925 г. Цьвікевіч зь сям’ёй пераехаў у Менск. Пасьля пераезду ў БССР працаваў у Наркамаце фінансаў, потым — вучоным сакратаром у Інбелкульце. З 1929 г. працаваў у Інстытуце гісторыі Беларускай Акадэміі навук.

Аляксандар Цьвікевіч: фота з савецкіх карных органаў

4 ліпеня 1930 г. быў арыштаваны, абвінавачаны па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі». 10 красавіка 1931 г. асуджаны на 5 гадоў ссылкі. Адбываў яе ў Пярмі, Ішыме, потым Сарапуле (Удмуртыя). Паўторна арыштаваны 17 сьнежня 1937 г.

30 сьнежня 1937 г. Аляксандар Цьвікевіч быў расстраляны ў Менску.

Рэгабілітаваны па першым прысудзе 10 чэрвеня 1988 г., па другім — 31 траўня 1989 г.

Доўнар-Запольскі – аўтар шэрагу фундамэнтальных працаў па гісторыі Беларусі і лічыцца адным з заснавальнікаў беларускай гісторыяграфіі. Ён быў адным зь першых, хто ня толькі вывучаў беларускія звычаі і культуру, але і дасьледваў Беларусь як асобную краіну з уласнымі дзяржаўніцкімі традыцыямі.

Нарадзіўся Мітрафан Доўнар-Запольскі ў Рэчыцы ў сям’і службоўца. Дзяцінства правёў у Рэчыцы, Менску, Мазыры і Бабруйску, а ягоная навуковая і выкладчыцкая дзейнасьць была зьвязаная зь некалькімі сучаснымі краінамі: Доўнар-Запольскі скончыў Кіеўскі ўнівэрсытэт св. Уладзіміра і абараніў там доктарскую дысэртацыю, выкладаў у Маскоўскім і Кіеўскім унівэрсытэтах, а таксама ў адукацыйных установах у Харкаве, Баку і, канечне ж, у Беларусі.

Мітрафан Доўнар-Запольскі

У 1918 годзе Доўнар-Запольскі актыўна падтрымліваў стварэньне Беларускае Народнае Рэспублікі і ўдзельнічаў у працы яе ворганаў. Тады ж ён распрацаваў першы праект стварэньня беларускага ўнівэрсытэту.

Жывучы ў 1918 годзе ў Кіеве, Доўнар-Запольскі ўзначальваў Беларускую гандлёвую палату, а таксама ўдзельнічаў у працы дыпляматычнае місіі БНР ва Ўкраіне, якая кантактавала з прадстаўнікамі Савецкай Расеі, Нямеччыны, Аўстра-Вугоршчыны. Па заданьні ўладаў БНР Мітрафан Доўнар-Запольскі склаў адмысловы Мэмарыял аб гісторыі Беларусі і беларускай дзяржаўнасьці – “Асновы дзяржаўнасці Беларусі”. Гэты дакумэнт быў перакладзены на некалькі замежных моваў і актыўна выкарыстоўваўся дыпляматамі БНР, якім было неабходна весьці асьветніцкую працу сярод замежных урадаў, абгрунтоўваючы гістарычныя карані беларускай дзяржаўнасьці і правы беларускага народу на незалежнасьць.

У 1925-1926 гадах Доўнар-Запольскі быў загадчыкам катэдры гісторыі ў Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце, а ў 1925 годзе быў адным з стваральнікаў археаграфічнае камісіі Інбелкульту (цяперашняй Акадэміі навук Беларусі).

У 1926 годзе савецкія ўлады вымусілі Доўнар-Запольскага зьехаць у Маскву, дзе ён правёў апошнія гады свайго жыцьця. Нагодай для гэтага стала напісаная ім кніга па гісторыі Беларусі, якая супярэчыла афіцыйнай бальшавісцкай ідэалёгіі. Рукапіс кнігі быў канфіскаваны, а самога гісторыка пазбавілі магчымасьці працаваць на радзіме.

Мітрафан Доўнар-Запольскі памёр у 1934 годзе, не дажыўшы лічаных гадоў да масавага савецкага тэрору супраць беларускай інтэлектуальнай эліты.

У гонар Доўнар-Запольскага, прафэсара Кіеўскага ўнівэрсытэта і заснавальніка цяперашняга Нацыянальнага эканамічнага ўнівэрсытэту імя Вадыма Гэцьмана, названая вуліца ў Кіеве. Цікава, што з 1965 па 2015 гг. яна называлася ў гонар ягонага сына Ўсевалада, кіраўніка бальшавісцкіх атрадаў у Кіеве, памерлага ў 1919 годзе. Гарадзкія ўлады перайменавалі вуліцу ў 2015 годзе ў рамках дэкамунізацыі тапаніміі.

Урна з прахам прафэсара Доўнар-Запольскага знаходзіцца ў калюмбарыі царквы Новых Данскіх Могілак у Маскве. Першым сярод беларускіх гісторыкаў на магілу зьвярнуў увагу Уладзімер Арлоў.

Як знайсьці:

Новое Донское кладбище, Церковь Серафима Саровского и Анны Кашинской. Донская площадь, дом 1с29.

Ад станцыі мэтро “Шаболовская” пасьля выхаду направа па вуліцы Шаболовка, потым направа па вуліцы Арджанікідзэ (ул. Орджоникидзе), потым направа па вуліцы Данской (ул. Донская). Шлях пешкі ад мэтро – каля 20 хвілінаў.

Царква знаходзіцца проста насупраць уваходу ў Новыя Данскія Могілкі. Для наведваньня калюмбарыю царквы трэба ўзяць ключы ў адміністрацыі могілак (прадстаўляюцца свабодна). Калюмбарый мае правае і левае крылы – патрэбнае правае крыло ад уваходу. Урна з прахам Доўнар-Запольскага знаходзіцца прыкладна ў 10 мэтрах ад уваходу ў правае крыло калюмбарыю, у асноўнай галерэі.

Крыніца:

ЗБС “Бацькаўшчына”, 23.01.2019
https://zbsb.org/news/abroad/shpatsyry-pa-belaruskay-maskve-magila-m-do-nara-zapolskaga

Нарадзіўся ў ў сям’і службоўца. Дзяцінства правёў у Рэчыцы, Менску, Мазыры і Бабруйску.

Навуковая і выкладчыцкая дзейнасьць была зьвязаная зь некалькімі сучаснымі краінамі: скончыў Кіеўскі ўнівэрсытэт св. Уладзіміра і абараніў там доктарскую дысэртацыю, выкладаў у Маскоўскім і Кіеўскім унівэрсытэтах, а таксама ў адукацыйных установах у Харкаве, Баку і Беларусі.

У 1918 годзе актыўна падтрымліваў стварэньне Беларускае Народнае Рэспублікі і ўдзельнічаў у працы яе ворганаў. Тады ж распрацаваў першы праект стварэньня беларускага ўнівэрсытэту.

Жывучы ў 1918 годзе ў Кіеве, узначальваў Беларускую гандлёвую палату, а таксама ўдзельнічаў у працы дыпляматычнае місіі БНР ва Ўкраіне, якая кантактавала з прадстаўнікамі Савецкай Расеі, Нямеччыны, Аўстра-Вугоршчыны.

Па заданьні ўладаў БНР склаў адмысловы Мэмарыял аб гісторыі Беларусі і беларускай дзяржаўнасьці – “Асновы дзяржаўнасці Беларусі”. Гэты дакумэнт быў перакладзены на некалькі замежных моваў і актыўна выкарыстоўваўся дыпляматамі БНР пры асьветніцкай працы сярод замежных урадаў, абгрунтоўваючы гістарычныя карані беларускай дзяржаўнасьці і правы беларускага народу на незалежнасьць.

У 1925-1926 гадах быў загадчыкам катэдры гісторыі ў Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце, а ў 1925 годзе быў адным з стваральнікаў археаграфічнае камісіі Інбелкульту (цяперашняй Акадэміі навук Беларусі).

У 1926 годзе пад ціскам акупацыйнай адміністрацыі вымушаны зьехаць у Маскву, дзе правёў апошнія гады свайго жыцьця. Нагодай для гэтага стала напісаная ім кніга па гісторыі Беларусі, якая супярэчыла афіцыйнай бальшавісцкай ідэалёгіі. Рукапіс кнігі быў канфіскаваны, а сам Доўнар-Запольскі быў пазбаўлены магчымасьці працаваць на радзіме.

Памёр у 1934 годзе, не дажыўшы лічаных гадоў да масавага савецкага тэрору супраць беларускай інтэлектуальнай эліты.

У гонар Мітрафана Доўнар-Запольскага, прафэсара Кіеўскага ўнівэрсытэта і заснавальніка цяперашняга Нацыянальнага эканамічнага ўнівэрсытэту імя Вадыма Гэцьмана, названая вуліца ў Кіеве. Цікава, што з 1965 па 2015 гг. яна называлася ў гонар ягонага сына Ўсевалада, кіраўніка бальшавісцкіх атрадаў у Кіеве, памерлага ў 1919 годзе. Гарадзкія ўлады перайменавалі вуліцу ў 2015 годзе ў рамках дэкамунізацыі тапаніміі.

Царква ў Маскве, дзе знаходзіцца прах М. Доўнар-Запольскага

Урна з прахам прафэсара Доўнар-Запольскага знаходзіцца ў калюмбарыі царквы Новых Данскіх Могілак у Маскве.

Прафэсар Алякей Каўка, асноўны арганізатар і натхняльнік імпрэзы, прапанаваў надаць новай арганізацыі імя выдатнага дзеяча эпохі Адраджэньня, першадрукара і асьветніка Францішка Скарыны.

Гэта была першая ў Савецкім Саюзе нацыянальна-культурная грамадзкая арганізацыя беларусаў за межамі БССР. Удзельнікі сходу прынялі зварот да беларусаў Масквы і Маскоўскай вобласьці.

На базе Таварыства беларускай культуры ўтварылася маскоўская суполка Беларускага Народнага Фронту, якая актыўна удзельнічала ў падзеях 90-91 гг., падтрымліваючы дэмакратычныя пераўтварэньні ў Расеі і Беларусі, дапамагаючы беларусам, якія пасьля распаду СССР пачалі масава вяртацца ў Беларусь з розных куткоў Расеі.

Таварыства існуе да гэтага часу, ягоны сайт:
http://belhramada.ru/

Тэкст звароту, прынятага на сходзе:

ДА БЕЛАРУСАЎ МАСКВЫ І ПАДМАСКОЎЯ

Дарагія землякі, браты і сестры, суродзічы!

30 снежня 1988 года на ўстаноўчым сходзе беларусаў – масквічоў утворана Маскоўскае Таварыства Беларускай Культуры імя Францішка Скарыны. Мы гуртуемся ў эпоху сацыяльнага і духоунага абнаўлення, адраджэння ленінскай канцэпцыі сацыялізма, нацыянальнага жыцця ў краіне

Кожны з нас – жывая часцінка маці-Беларусі. Наша натуральнае жаданне -– каб ва ўсечалавечым хоры быў чуцен, не цішэў, не занікаў голас беларусаў. Народа, за плячыма якога дужа вякоу слаўнай і драматычнай гісторыі, немалыя культурныя набыткі.Мы ганарымся багаццем і славаю Радзімы. Але і смуткуем з-за панесеных стратаў. Прыкра і балюча бачыць занядбанне роднай мовы, гістарычнай памяці, нацыянальнай культуры, парушэнне экалагічнай, усяе духоуна-прыроднай раўнавагі чалавечага быцця. “Не пакідайце мовы нашай беларускай, каб не ўмерлі!” – запавет Багушевіча і сёння надзённы!

Усё відавочней ісціна: на дне высахлай ракі жывога мацярынскага слова настане немінучы духоўны скон асобы, гістарычны заняпад народа. Не дзеля сытасці – дзеля творчасці родзіцца чалавек, узнікаюць, развіваюцца народы. Гэтую праўду бліскуча давёў Скарына, наш славуты асветнік-першадрукар, калі паўтысячай гадоў раней прапісаў сваіх братоуў-русічаў на скрыжалях сусветнай культуры. Няхай жа прыклад вялікага гуманіста яднае нас у служэнні народнай справе – дабру паспалітаму, нацыянальнай культуры, дружбе між народамі.

Мэты Таварыства імя Скарыны:

• трывалая лучнасць з маці-Беларуссю, усім беларускім этнасам;
• адданасць беларускай мове, песні , беларускай думцы, а таксама беларуска-рускаму братэрству, адзінству народаў СССР;
• дзяржаўны статус, безперашкоднае ўсебаковае развіцце, паўсюднае грамадскае функцыяніраванне беларускай мовы ў БССР.

Беларус не можа заставацца утрыманцам іншых моваў і культур, не павінен выракацца мовы і культуры бацькоў, дзядоў, прадзедаў. У супольны інтэрнацыянальны дом беларусы – дзе б ні пражывалі – могуць і павінны нясці свае адвечныя скарбы, каб па праву карыстаць з духоўнага багацця другіх нацый.

Будзем жа супольна памнажаць духатворныя традыцыі Ефрасінні Полацкай, Францішка Скарыны, Кастуся Каліноўскага, Вінцука Дуніна-Марцінкевіча, Францішка Багушэвіча, Янкі Купалы, Якуба Коласа, Максіма Багдановіча, Максіма Гарэцкага, Ігната Буйніцкага, Язэпа Драздовіча, Яфіма Карскага, Змітра Жылуновіча, Аляксандра Чарвякова, Івана Мележа, Рыгора Шырмы, Мікалая Улашчыка, Уладзіміра Караткевіча, Пятра Машэрава. Будзем доўжыць справу асветнікаў, пісьменнікаў, мастакоў, вучоных, палітыкаў – усіх, хто ахвярна служыў вячыстай славе Беларусі, нацыянальным і агульначалавечым ідэалам, патрыятызму і інтэрнацыяналізму.

Таварыства адкрыта для кожнага, незалежна ад нацыянальнасці, гатовага спрыяць ягоным мэтам.

Нараджаецца новая песня Беларусі – падхопім яе адраджэнчы матыў! Стварайма гурткі, уступайма у шарэнгі сяброў Таварыства імя Скарыны!

Устаноўчы сход беларусаў-масквічоў, 30 снежня 1988 года

Малы Беларускі Сьпеўнік

Выдадзены Маскоўскім ТБК імя Ф. Скарыны ў 1991 годзе для хора пад кіраўніцтвам Алесі Бабарэкі. Складальнік Алесь Драянкоў  з дапамогай Генадзя Прыбыткі.

https://www.radabnr.org/wp-content/uploads/2017/12/1991-Spieunik-Maskva.pdf

У рамках перамоваў адбылася сустрэча Старшыні Рады Народных Міністраў, міністра замежных спраў БНР Антона Луцкевіча з Уладзімірам Ленінам і сустрэча раднага БНР, прадстаўніка беларускіх сацыялістаў-рэвалюцыянэраў Тамаша Грыба з наркамам РСФСР па справах нацыянальнасьцяў Іосіфам Сталінам. Абмяркоўвалася магчымасьць стварэньня беларускае савецкае рэспублікі, якая ў выніку была бальшавікамі рэалізаваная, але без удзелу структураў БНР.

Пасьля пачатку Першай Сусьветнай Вайны ўглыбіні Расеі апынуліся сотні тысячаў уцекачоў зь Беларусі. У першыя месяцы вайны расейскія ўлады актыўна падштурхоўвалі беларускае насельніцтва да ад’езду на ўсход.

(Паводле Архівы БНР, Том 1, Кніга 1, с. 288. На ілюстрацыі – Уцекачы ад вайны, Слуцак, 1915)