Нарадзіўся ў кастрычніку 1886 г. у вёсцы Муравіны Клімавіцкага павету (цяпер Касьцюковіцкі раён Магілёўскай вобласьці).

У 1912 годзе скончыў Кіеўскі політэхнічны інстытут. Падтрымліваў кантакты з эсэрамі, арыштоўваўся за ўдзел у студэнцкім руху.

З 1918 г. член прэзыдыюма Кіеўскай беларускай рады. У лістападзе 1918г. — раднік дыпляматычнага прадстаўніцтва БНР ва Ўкраіне.

З канца 1918 у Горадні, быў дарадцам па тэхнічна-эканамічных пытаньнях у Міністэрстве замежных справаў БНР. У 1919 затрыманы румынскімі ўладамі.

Вясной 1921 году ў якасьці прадстаўніка ўраду БНР быў дэлегаваны ў Маскву.

З 1921 году жыў у Летуве, быў старшынём Беларускай нацыянальнай сувязі, замежнага ЦК БПС-Р у Коўне. Выдаваў часопіс “Покліч”.

У кастрычніку 1925 году ўдзельнічаў Бэрлінскай канфэрэнцыі, удзельнікі якой абвесьцілі пра ліквідацыю ўраду БНР, што не было падтрымана Радай БНР.

У 1927 арыштаваны летувіскімі ўладамі. Пасьля вызваленьня пераехаў у БССР, дзе працаваў у Савеце народнай гаспадаркі БССР (рэгіянальная эканамічная адміністрацыя) загадчыкам сэкцыі праектнага бюро Інстытуту прамысловасьці.

18.7.1930 аршытаваны ў Менску па справе “Саюза вызваленьня Беларусі”. Асуджаны паводле пастановы калегіі АДПУ СССР 10.6.1931 як “член контррэвалюцыйнай нацыяналістычнай арганізацыі” да 5 гадоў пазбаўлення волі, сасланы ў горад Горкій (цяпер Ніжній Ноўгарад). Далейшы лёс не вядомы.

10.6.1988 рэгабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР. Групавая справа Галавінскага і іншых № 20951-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.

Доўнар-Запольскі – аўтар шэрагу фундамэнтальных працаў па гісторыі Беларусі і лічыцца адным з заснавальнікаў беларускай гісторыяграфіі. Ён быў адным зь першых, хто ня толькі вывучаў беларускія звычаі і культуру, але і дасьледваў Беларусь як асобную краіну з уласнымі дзяржаўніцкімі традыцыямі.

Нарадзіўся Мітрафан Доўнар-Запольскі ў Рэчыцы ў сям’і службоўца. Дзяцінства правёў у Рэчыцы, Менску, Мазыры і Бабруйску, а ягоная навуковая і выкладчыцкая дзейнасьць была зьвязаная зь некалькімі сучаснымі краінамі: Доўнар-Запольскі скончыў Кіеўскі ўнівэрсытэт св. Уладзіміра і абараніў там доктарскую дысэртацыю, выкладаў у Маскоўскім і Кіеўскім унівэрсытэтах, а таксама ў адукацыйных установах у Харкаве, Баку і, канечне ж, у Беларусі.

Мітрафан Доўнар-Запольскі

У 1918 годзе Доўнар-Запольскі актыўна падтрымліваў стварэньне Беларускае Народнае Рэспублікі і ўдзельнічаў у працы яе ворганаў. Тады ж ён распрацаваў першы праект стварэньня беларускага ўнівэрсытэту.

Жывучы ў 1918 годзе ў Кіеве, Доўнар-Запольскі ўзначальваў Беларускую гандлёвую палату, а таксама ўдзельнічаў у працы дыпляматычнае місіі БНР ва Ўкраіне, якая кантактавала з прадстаўнікамі Савецкай Расеі, Нямеччыны, Аўстра-Вугоршчыны. Па заданьні ўладаў БНР Мітрафан Доўнар-Запольскі склаў адмысловы Мэмарыял аб гісторыі Беларусі і беларускай дзяржаўнасьці – “Асновы дзяржаўнасці Беларусі”. Гэты дакумэнт быў перакладзены на некалькі замежных моваў і актыўна выкарыстоўваўся дыпляматамі БНР, якім было неабходна весьці асьветніцкую працу сярод замежных урадаў, абгрунтоўваючы гістарычныя карані беларускай дзяржаўнасьці і правы беларускага народу на незалежнасьць.

У 1925-1926 гадах Доўнар-Запольскі быў загадчыкам катэдры гісторыі ў Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце, а ў 1925 годзе быў адным з стваральнікаў археаграфічнае камісіі Інбелкульту (цяперашняй Акадэміі навук Беларусі).

У 1926 годзе савецкія ўлады вымусілі Доўнар-Запольскага зьехаць у Маскву, дзе ён правёў апошнія гады свайго жыцьця. Нагодай для гэтага стала напісаная ім кніга па гісторыі Беларусі, якая супярэчыла афіцыйнай бальшавісцкай ідэалёгіі. Рукапіс кнігі быў канфіскаваны, а самога гісторыка пазбавілі магчымасьці працаваць на радзіме.

Мітрафан Доўнар-Запольскі памёр у 1934 годзе, не дажыўшы лічаных гадоў да масавага савецкага тэрору супраць беларускай інтэлектуальнай эліты.

У гонар Доўнар-Запольскага, прафэсара Кіеўскага ўнівэрсытэта і заснавальніка цяперашняга Нацыянальнага эканамічнага ўнівэрсытэту імя Вадыма Гэцьмана, названая вуліца ў Кіеве. Цікава, што з 1965 па 2015 гг. яна называлася ў гонар ягонага сына Ўсевалада, кіраўніка бальшавісцкіх атрадаў у Кіеве, памерлага ў 1919 годзе. Гарадзкія ўлады перайменавалі вуліцу ў 2015 годзе ў рамках дэкамунізацыі тапаніміі.

Урна з прахам прафэсара Доўнар-Запольскага знаходзіцца ў калюмбарыі царквы Новых Данскіх Могілак у Маскве. Першым сярод беларускіх гісторыкаў на магілу зьвярнуў увагу Уладзімер Арлоў.

Як знайсьці:

Новое Донское кладбище, Церковь Серафима Саровского и Анны Кашинской. Донская площадь, дом 1с29.

Ад станцыі мэтро “Шаболовская” пасьля выхаду направа па вуліцы Шаболовка, потым направа па вуліцы Арджанікідзэ (ул. Орджоникидзе), потым направа па вуліцы Данской (ул. Донская). Шлях пешкі ад мэтро – каля 20 хвілінаў.

Царква знаходзіцца проста насупраць уваходу ў Новыя Данскія Могілкі. Для наведваньня калюмбарыю царквы трэба ўзяць ключы ў адміністрацыі могілак (прадстаўляюцца свабодна). Калюмбарый мае правае і левае крылы – патрэбнае правае крыло ад уваходу. Урна з прахам Доўнар-Запольскага знаходзіцца прыкладна ў 10 мэтрах ад уваходу ў правае крыло калюмбарыю, у асноўнай галерэі.

Крыніца:

ЗБС “Бацькаўшчына”, 23.01.2019
https://zbsb.org/news/abroad/shpatsyry-pa-belaruskay-maskve-magila-m-do-nara-zapolskaga

Скончыў Менскую духоўную сэмінарыю (1905), Нова-Александрыйскі інстытут сельскай гаспадаркі і лесаводзтва ў Пулавах (Польшча, 1916), вучыўся ў Кіеўскім політэхнічным інстытуце.

Да беларускага адраджэнцкага руху Смоліч далучыўся ў 1910 годзе, будучы студэнтам. З 1910 году ён чалец Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ). Актыўны ўдзельнік клюбу «Беларуская хатка» ў Менску. Публікаваўся ў часопісах «Раніца» і «Лучынка».

3ь вясны 1917 г. Смоліч — адзін зь дзейных лідэраў БСГ у Менску, рэдактар яе друкаванага органу — газэты «Грамада», плённы публіцыст. У сакавіку 1917 г. на зьезьдзе беларускіх нацыянальных арганізацыяў Смоліч быў абраны ў Беларускі нацыянальны камітэт (БНК). У ліпені 1917 году на зьезьдзе беларускіх нацыянальных арганізацыяў і партыяў замест БНК утворана Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў (ЦРБА) з Выканаўчым камітэтам, у які Смоліч увайшоў і якім фактычна кіраваў. Пасьля рэарганізацыі ЦРБА ў Вялікую Беларускую Раду (кастрычнік 1917 г.) Смоліч абраны намесьнікам старшыні яе Выканаўчага камітэта. На канфэрэнцыі БСГ у чэрвені 1917 увайшоў у склад яе часовага ЦК.

У сьнежні 1917 г. Смоліч — удзельнік Усебеларускага зьезду, які абвесьціў у Беларусі дэмакратычна-рэспубліканскі лад. У лютым-сакавіку 1918 г. ён — адзін з ініцыятараў абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі. Як радны Беларускай Народнай Рэспублікі ён прымаў удзел у стварэньні акту 25 сакавіка.

У першым урадзе (Народным Сакратарыяце) БНР Смоліч займаў пасаду сакратара асьветы. Каб дамагчыся прызнаньня БНР, выяжджаў з дыпляматычнай місіяй у Кіеў, Варшаву, Бэрлін. У лістападзе-сьнежні 1918 па даручэньні ўраду БНР Аркадзь Смоліч знаходзіўся ў Горадні. Пасьля акупацыі Горадні польскімі войскамі пераехаў у Вільню.

Зь лета 1919 Смоліч — намесьнік старшыні ўраду Антона Луцкевіча, адначасова міністар сельскай гаспадаркі БНР. Пасьля захопу Беларусі савецкімі войскамі летам 1920 Смоліч пераехаў у Горадню, пэўны час працаваў аграномам.

Пасьля другой акупацыі Беларусі Польшчай (верасень 1920) Аркадзь Смоліч пераехаў у Вільню, дзе ўдзельнічаў у стварэньні Таварыства беларускай школы і быў яго першым старшынём. Арганізоўваў курсы беларусазнаўства і выкладаў на іх. Рупіўся вакол заснаваньня культурна-грамадзкага таварыства «Бацькаўшчына»; узначаліў камісію, у якой сабраўся цьвет беларускай навукі — акадэмік Карскі, прафэсары Доўнар-Запольскі, Завітневіч — дзеля хутчэйшага адкрыцьця ўнівэрсытэту ў Менску.

У 1919 г. выдае сваю першую кнігу «Геаграфія Беларусі» — грунтоўны навуковы твор, які атрымаў шырокае грамадзкае і навуковае прызнаньне і меў пяць перавыданьняў.

У 1920—1922 гг. А. Смоліч працуе выкладчыкам Віленскай беларускай гімназіі, чытае геаграфію на настаўніцкіх курсах, становіцца адным з заснавальнікаў і першым старшынём Таварыства беларускае школы, якое пазьней адыграе немалую ролю ў барацьбе працоўных Заходняй Беларусі за нацыянальную школу і культуру. Актыўна ўдзельнічае ў заходнебеларускім грамадзкім жыцьці: яго абіраюць сябрам управы Віленскага хаўруса каапэратараў, прызначаюць інструктарам аддзелу.

Як палітык і эканаміст Аркадзь Смоліч бачыў адкрыта каляніялісцкую скіраванасьць палітыкі польскага ўрада ў дачыненьні да беларускіх земляў. Пэрспэктывы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху ў межах Польшчы бачыліся яму праблематычнымі.

У жніўні 1922 урад БССР дазволіў Смолічу вярнуцца ў Менск і прызначыў яго загадчыкам плянава-эканамічнага аддзела Наркамата земляробства БССР. Смоліч на той час – адзін з самых дасьведчаных і аўтарытэтных беларускіх спэцыялістаў у галіне эканомікі і аграноміі.

З 1923 ён – дацэнт, прафэсар і загадчык катэдры ў БДУ. У 1924 пад яго кіраўніцтвам створаныя часопіс «Плуг» і Цэнтральнае бюро краязнаўства. Смоліч ініцыюе скліканьне напачатку Менскай, а затым і Ўсебеларускай краязнаўчых канфэрэнцыяў, непасрэдна прычыняецца да заснаваньня часопіса «Наш край». У 1924 г. Аркадзь Смоліч у складзе камісіі Дзяржпляну БССР праводзіць раянаваньне тэрыторыі рэспублікі.

У 1925 г. Смоліч абіраецца правадзейным сябрам Інстытуту беларускай культуры, намесьнікам яго старшыні. Арганізуе яго навукова-дасьледчую і выдавецкую працу, клапоціцца аб пашырэньні ў сыстэме інстытуту прыродазнаўчых навук. Прыкладае намаганьні для адкрыцьця ў Горы-Горках сельскагаспадарчай акадэміі і Навукова-дасьледчага інстытуту сельскай гаспадаркі і лесаводзтва ў Менску. У 1927 г. становіцца першым беларускім прафэсарам геаграфіі.

У 1928 Смоліч абраны правадзейным чальцом Расейскага геаграфічнага таварыства, узнагароджаны (1930) Малым залатым мэдалём за навуковыя працы «Разьмяшчэньне насельніцтва па тэрыторыі БССР» і «Сельскагаспадарчыя раёны БССР у 1927—1928 гг.: Папярэдняя схема і мэтадалягічныя ўвагі» (абедзьве 1929). Аркадзь Смоліч зрабіў вялікі ўнёсак у пераўтварэньне Інбелкульту ў Акадэмію навук, быў адным з аўтараў яе першага статута.

У гэты час А. Смоліч – аўтар шматлікіх навуковых працаў па эканоміцы і геаграфіі Беларусі.

У канцы 1928 – пачатку 1929 гг. на базе Інбелкульта адкрываецца Беларуская Акадэмія навук. А. Смоліч выступае адным з суаўтарам яе статуту разам з С. Некрашэвічам, У. Ігнатоўскім і В. Ластоўскім.

26 чэрвеня 1930 г. А. Смоліч у ліку ста зь лішнім беларускіх навукоўцаў, грамадзка-палітычных дзеячоў і пісьменьнікаў быў арыштаваны па сфабрыкаванай справе «Саюзу вызваленьня Беларусі». 10 красавіка 1931 г. пастановай калегіі ОГПУ ён сасланы на 5 гадоў углыб Расеі: у Пермскую вобласьць, потым — у Тюменскую вобласьць. Пасьля заканчэньня тэрміну адміністрацыйнай высылкі ў 1935 г. вучоны жыў у Тюменскай вобласьці, працаваў у райкалгассаюзе, выкладаў геаграфію ў жывёлагадоўчым тэхнікуме, чытаў лекцыі на курсах удасканаленьня настаўнікаў. У жніўні 1935 вызвалены.

У ноч зь 17 на 18 чэрвеня 1937 Смоліч зноў арыштаваны і 10 чэрвеня 1938 прыгавораны да вышэйшай меры пакараньня. Праз тыдзень, 17 чэрвеня 1938, расстраляны ў Омскай турме.

Аркадзь Смоліч быў рэгабілітаваны па 1-м прысудзе Вярхоўным судом БССР 10 чэрвеня 1988, па 2-м — прэзыдыюмам Тюменскага абласнога суду 9 лютага 1957.

Першыя вершы Фарботка надрукаваў у Нашай Ніве ў 1912 годзе — «Зацьменьне» і «Зруйнаваў». Таксама ён пераклаў ўрывак Пана Тадэвуша на беларускую мову.

У 1914 г. скончыў клясычную гімназію ў Менску, навучаўся на фізыка-матэматычным факультэце ў Кіеўскім унівэрсытэце да 1918.

У 1916 г. удзельнічаў у працы клюбу «Беларуская хатка». Далучыўся да беларускага палітычнага і культурнага руху ва Ўкраіне і ў Менску у пэрыяд 1918—1920.

У 1918 годзе Фарботка быў кансультантам і кіраўніком справамі беларускай дэлегацыі на перамовах з Украінскай Народнаю Рэспублікаю. У склад дэлегацыі ўваходзілі Аляксандар Цьвікевіч, Сымон Рак-Міхайлоўскі і іншыя. На перамовах абмяркоўваліся як вайскова-палітычныя пытаньні, так і эканамічнае супрацоўніцтва Беларусі і Ўкраіны. У Кіеве была створаная сумесная гандлёвая палата, Беларуска-Ўкраінскае Таварыства Збліжэньня. Дэлегацыя забясьпечыла ўкраінскія пастаўкі харчаваньня ў Беларусь.

Пасьля прыходу бальшавікоў Фарботка працаваў акторам у «Беларускім савецкім тэатры», быў супрацоўнікам літаратурна-асьветніцкага аддзелу Наркампроса Літоўска-Беларускай ССР, адміністратарам Беларускага тэатру ў Менску.

У тым жа 1920 годзе пераехаў у акупаваную Польшчай Заходнюю Беларусь, дзе займаўся навукаю. З 1920 па 1924 студыяваў у Віленскім унівэрсытэце, пасьля працаваў там выкладчыкам заалёгіі. У 1932 абараніў кандыдацкую дысэртацыю. Займаўся мастацкай фатаграфіяй, быў чальцом «Віленскага фотаклюбу» Яна Булгака. Працаваў таксама ў Ваяводзкай управе ў Вільні ў сельскагаспадарчым аддзяленьні.

Пасьля Другой Сусьветнай Вайны арыштаваны савецкімі ўладамі і сасланы ў Данбас. Напрыканцы 1945 пасяліўся ў Лодзі, дзе памёр у 1956 г.

У 1914 г. скончыў прыватную мужчынскую гімназію Відэмана ў Пэтэрбургу. Навучаўся на юрыдычным факультэце Пэтэрбурскага Ўнівэрсытэту.

Пасля Лютаўскай Рэвалцыі 1917 г. ініцыятар стварэння ў Пэтэрбургу грамадзкай культурна-асьветнай арганізацыі “Вольныя беларусы”, супрацоўнічаў з украінскімі нацыянальнымі дзеячамі. Быў сакратаром пэтэрбурскага прадстаўніцтва Цэнтральнай Украінскай Рады.

Пазьней у Кіеве, працаваў у Міністэрстве замежных справаў Украінскай Народнай Рэспублікі, таксама ў 1918 годзе быў чальцом Беларускай Рады на Ўкраіне.

З канцу 1918 г. – у Беларусі, напрыканцы 1918 быў сакратаром Цэнтральнай Беларускай Рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны. Сябра БПСР. Друкаваўся ў газетах “Беларусь” і “Родны край” (Гродна), “Наша думка”.

З канца 1919 жыў у Рызе. Сакратар Беларускай Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР у Латвіі й Эстоніі. Сябра Народнай Рады БНР.

У жніўні 1920 узначальваў дэлегацыю БНР на міждзяржаўнай канфэрэнцыі балтыйскіх дзяржаваў. У 1921 прызначаны сакратаром Дыпляматычнай місіі БНР у Коўне. Удзельнічаў у Беларускай нацыянальна-палітычнай канфэрэнцыі ў Празе ў 1921 годзе.

У 1922 выехаў у ЗША, жыў у Чыкага. Адзін з ініцыятараў стварэньня Беларускага народнага камітэту ў штаце Ілінойс, Беларуска-Амэрыканскага нацыянальнага клюбу. Да сваёй сьмерці актыўна ўдзельнчаў у жыцьці беларускай дыяспары, падтрымліваў цесныя сувязі зь беларускімі асяродкамі ў іншых краінах, збіраў грошы для матэрыяльнай падтрымкі беларускага студэнцтва і школьнінтва.

Памёр у 1957 г.

Вучыўся ў Менскай гімназіі, зь якой за ўдзел у вучнёўскіх беспарадках у 1907 выключаны і арыштаваны. У 1912 годзе скончыў юрыдычны факультэт Пэтэрбурскага ўнівэрсытэта.

Падчас Першай сусьветнай вайны на фронце — прапаршчык, штабс-капітан. Ад вайскоўцаў-беларусаў абраны дэлегатам на Першы Ўсебеларускі Зьезд, член яго прэзыдыюма.

Да ліпеня 1918 займаў пасаду міністра юстыцыі і фінансаў у Народным сакратарыяце — першым урадзе БНР. Як нязгодны зь яго палітыкай, выйшаў у адстаўку.

Пасьля дыпляматычны прадстаўнік ураду БНР у Кіеве, Адэсе, Бэрліне. У 1919 арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі, але здолеў уцячы з-пад варты.

У 1918—1919 сябра Беларускай партыі сацыялістаў-фэдэралістаў, у 1920 сябра Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў, зь якой выйшаў у жніўні 1920.

У 1920—1922 служыў у Гомелі ў чыгуначных часьцях Чырвонай арміі. 1 кастрычніка 1920 арыштаваны асобым аддзелам Заходняга фронту па падазрэньні ў контррэвалюцыйнай дзейнасьці; вызвалены праз 6 месяцаў. У чэрвені 1924 удзельнічаў у ліквідацыйным зьезьдзе БПС-Р.

Перайшоў на фінансавую работу — у 1925—1930 упаўнаважаны Наркамфіну БССР, з 1931 у Белшвейаддзяленьні Вышэйшага савета народнай гаспадаркі.

Арыштаваны 19 сакавіка 1932. Паводле пастановы калегіі ОГПУ СССР асуджаны на 5 гадоў папраўча-працоўных работ. Этапаваны ў Сьвірскі канцлягер НКВД Ленінградзкай вобласьці. У зьняволеньні 27 сьнежня 1936 узяты пад варту. 8 лютага 1937 Ленінградскім абласным судом асуджаны да 5 гадоў зьняволеньня і 5 гадоў пазбаўленьня правоў.

Загінуў у 1942 годзе ў Магаданскім канцлягеры. Па першым прыгаворы рэабілітаваны прэзыдыюмам Менскага абласнога суда 16 лістапада 1963, па другім — пракуратурай Расейскай Фэдэрацыі 16 сьнежня 1992.

На фота – у цэнтры.

Акрамя гэтага 15-20 сьнежня 1917 г. адбыўся зьезд беларусаў-вайскоўцаў Паўднёва-Заходняга фронту ў Кіеве. Пасьля атрыманьня інфармацыі пра разгон Усебеларускага зьезду ў Менску ў ноч зь 17 на 18 сьнежня, зьезд беларусаў-вайскоўцаў у Кіеве прыняў адмысловую рэзалюцыю, у якой запатрабаваў ад бальшавікоў вызваліць арыштаваных і прыцягнуць выканаўцаў разгону да адказнасьці. Адначасова зьезд зьвярнуўся да ўсіх беларусаў з заклікам да нацыянальнага самавызначэньня і “згуртаваньня вакол зьезду Паўднёва-Заходняга фронту для абароны свайго беларускага народу, сваёй роднай Беларусі”

БЕЛАРУСКАЯ НАРОДНАЯ РЭСПУБЛІКА
НАРОДНЫ СЭКРЭТАРЫЯТ
10 Кастрычніка 1918 г.
№1651
Место Менск

УПАЎНАМОЦТВА

Народны Сэкрэтарыят Беларускае Народнае Рэспублікі, на моцы сваёй пастановы за 9 гэтаго кастрычніка 1918 г., даручае Члену Надзвычайнай Беларускай Дэлегацыі Івану Краскоўскаму, ад імені Беларускай Народнай Рэспублікі, вясьці перэгаворы ў пастанаўляючай форме з Урадам Расійскай Савецкай Фэдэратыўнай Рэспублікі, ці яго паўнамоцнымі прэдстаўнікамі ў Кіеві, – аб прызнаньні нізалежнасьці і Дзержаўнай самастойнасьці Беларусі і наконта тых вынікаў, якія выцекаюць з факту гэтаго прызнаньня; аб устанаўленьні рубяжоў паміж памянёнымі Дзержавамі, і ўпаўнамачывае падпісаць належные ў гэтых справах дагаворы, што подпісам і прыкладам печаткі сьведчымо.

Старшыня Народнаго Сэкрэтарыяту і Народны Сэкрэтар Міжнарадовых Справаў
Середа

Народны Сэкрэтар Гандлю і Прамысловасьці
Т. Вернікоўскі

Народны Сэкрэтар Фінансаў
Захарко

Народны Сэкрэтар – Загадчык Справаў Народнаго Сэкрэтарыяту
Л. Заяц

(паводле Архівы БНР, Том 1, Кніга 1, с. 276)