Доўнар-Запольскі – аўтар шэрагу фундамэнтальных працаў па гісторыі Беларусі і лічыцца адным з заснавальнікаў беларускай гісторыяграфіі. Ён быў адным зь першых, хто ня толькі вывучаў беларускія звычаі і культуру, але і дасьледваў Беларусь як асобную краіну з уласнымі дзяржаўніцкімі традыцыямі.

Нарадзіўся Мітрафан Доўнар-Запольскі ў Рэчыцы ў сям’і службоўца. Дзяцінства правёў у Рэчыцы, Менску, Мазыры і Бабруйску, а ягоная навуковая і выкладчыцкая дзейнасьць была зьвязаная зь некалькімі сучаснымі краінамі: Доўнар-Запольскі скончыў Кіеўскі ўнівэрсытэт св. Уладзіміра і абараніў там доктарскую дысэртацыю, выкладаў у Маскоўскім і Кіеўскім унівэрсытэтах, а таксама ў адукацыйных установах у Харкаве, Баку і, канечне ж, у Беларусі.

Мітрафан Доўнар-Запольскі

У 1918 годзе Доўнар-Запольскі актыўна падтрымліваў стварэньне Беларускае Народнае Рэспублікі і ўдзельнічаў у працы яе ворганаў. Тады ж ён распрацаваў першы праект стварэньня беларускага ўнівэрсытэту.

Жывучы ў 1918 годзе ў Кіеве, Доўнар-Запольскі ўзначальваў Беларускую гандлёвую палату, а таксама ўдзельнічаў у працы дыпляматычнае місіі БНР ва Ўкраіне, якая кантактавала з прадстаўнікамі Савецкай Расеі, Нямеччыны, Аўстра-Вугоршчыны. Па заданьні ўладаў БНР Мітрафан Доўнар-Запольскі склаў адмысловы Мэмарыял аб гісторыі Беларусі і беларускай дзяржаўнасьці – “Асновы дзяржаўнасці Беларусі”. Гэты дакумэнт быў перакладзены на некалькі замежных моваў і актыўна выкарыстоўваўся дыпляматамі БНР, якім было неабходна весьці асьветніцкую працу сярод замежных урадаў, абгрунтоўваючы гістарычныя карані беларускай дзяржаўнасьці і правы беларускага народу на незалежнасьць.

У 1925-1926 гадах Доўнар-Запольскі быў загадчыкам катэдры гісторыі ў Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце, а ў 1925 годзе быў адным з стваральнікаў археаграфічнае камісіі Інбелкульту (цяперашняй Акадэміі навук Беларусі).

У 1926 годзе савецкія ўлады вымусілі Доўнар-Запольскага зьехаць у Маскву, дзе ён правёў апошнія гады свайго жыцьця. Нагодай для гэтага стала напісаная ім кніга па гісторыі Беларусі, якая супярэчыла афіцыйнай бальшавісцкай ідэалёгіі. Рукапіс кнігі быў канфіскаваны, а самога гісторыка пазбавілі магчымасьці працаваць на радзіме.

Мітрафан Доўнар-Запольскі памёр у 1934 годзе, не дажыўшы лічаных гадоў да масавага савецкага тэрору супраць беларускай інтэлектуальнай эліты.

У гонар Доўнар-Запольскага, прафэсара Кіеўскага ўнівэрсытэта і заснавальніка цяперашняга Нацыянальнага эканамічнага ўнівэрсытэту імя Вадыма Гэцьмана, названая вуліца ў Кіеве. Цікава, што з 1965 па 2015 гг. яна называлася ў гонар ягонага сына Ўсевалада, кіраўніка бальшавісцкіх атрадаў у Кіеве, памерлага ў 1919 годзе. Гарадзкія ўлады перайменавалі вуліцу ў 2015 годзе ў рамках дэкамунізацыі тапаніміі.

Урна з прахам прафэсара Доўнар-Запольскага знаходзіцца ў калюмбарыі царквы Новых Данскіх Могілак у Маскве. Першым сярод беларускіх гісторыкаў на магілу зьвярнуў увагу Уладзімер Арлоў.

Як знайсьці:

Новое Донское кладбище, Церковь Серафима Саровского и Анны Кашинской. Донская площадь, дом 1с29.

Ад станцыі мэтро “Шаболовская” пасьля выхаду направа па вуліцы Шаболовка, потым направа па вуліцы Арджанікідзэ (ул. Орджоникидзе), потым направа па вуліцы Данской (ул. Донская). Шлях пешкі ад мэтро – каля 20 хвілінаў.

Царква знаходзіцца проста насупраць уваходу ў Новыя Данскія Могілкі. Для наведваньня калюмбарыю царквы трэба ўзяць ключы ў адміністрацыі могілак (прадстаўляюцца свабодна). Калюмбарый мае правае і левае крылы – патрэбнае правае крыло ад уваходу. Урна з прахам Доўнар-Запольскага знаходзіцца прыкладна ў 10 мэтрах ад уваходу ў правае крыло калюмбарыю, у асноўнай галерэі.

Крыніца:

ЗБС “Бацькаўшчына”, 23.01.2019
https://zbsb.org/news/abroad/shpatsyry-pa-belaruskay-maskve-magila-m-do-nara-zapolskaga

Нарадзіўся ў шляхецкай сям’і. У 1833 распачаў навучаньне ў павятовай школе пры дамініканскім кляштары ў Нясьвіжы, якую расейскія ўлады зачынілі ў 1835. Давучваўся ў дамініканскай школе ў Наваградку (1836—1837). У 1840 уладкаваўся на службу ў канцылярыю кіраўніцтва радзівілаўскімі маёнткамі.

Пасьля жаніцьбы ў 1844 г. пераехаў у фальварак Залучча (цяпер Стаўпецкі раён). У верасьні 1852 пераехаў у Вільню, бліжэй да выдавецтваў. У красавіку 1853 пачаў арандаваць фальварак Барэйкаўшчына каля Вільні.

У 1856—1858 неаднаразова выяжджаў у Варшаву і Познань (Прускае каралеўства). Пасьля гэтых паездак расейскія ўлады ўсталявалі за Л. Кандратовічам сакрэтны нагляд. У красавіку 1861 выступіў на патрыятычнай маніфэстацыі ў Коўне зь вершамі. Выехаў у Варшаву, а на зваротным шляху яго арыштавалі і зьняволілі ў віленскай вязьніцы. Знаходзіўся пад арыштам каля месяца. Вызвалены пад нагляд паліцыі. Памёр у часе сьледзтва. Пахавалі паэта на віленскіх могілках Росы ў Вільні.

Зьвяртаўся да гісторыі Беларусі, вераваньняў, звычаяў, вуснай паэзіі беларускага народу, паэтызаваў гераічнае мінулае продкаў. Дэбютаваў вершам «Паштальён» (1844), паводле пачутай у Міры гісторыі («народнай гутаркі»). Пераклад «Паштальёна» на расейскую мову паэтам Л. Трэфалевым зрабіўся папулярнай у Расеі народнай песьняй «Когда я на почте служил ямщиком…».

Як добры знаўца фальклёру, вуснай паэзіі беларусаў раскрыўся ў «Кароткім дасьледаваньні мовы і характару паэзіі русінаў Менскай правінцыі» (1856). Вывучэньню Беларусі прысьвяціў гістарычна-краязнаўчыя працы «Вандроўкі па маіх былых ваколіцах» (1853), «Менск: беглы агляд сучаснага стану Менску» (1857), «Нёман ад вытокаў да вусьця» (1861) і інш.

Пісаў па-польску, зь беларускамоўных твораў захаваліся толькі два — верш «Добрыя весьці» (1848, 1861) і лірычная мініятура «Ужо птушкі пяюць усюды».

Зьяўляецца аўтарам некалькіх п’есаў, якія ставіліся віленскім тэатрам. З драматычных твораў У. Сыракомлі найбольшай папулярнасьцю карысталася п’еса «Kasper Kaliński».

Перакладаў на польскую мову творы разнастайных расейскіх, францускіх, украінскіх, нямецкіх і лацінскіх паэтаў. Сярод найбольш значных працаў — пераклады твораў Гётэ, Гайнэ, Лермантава, Шаўчэнкі, Някрасава, Бэранжэ і іншых. Творы У. Сыракомлі лічацца аднымі з найлепшых перакладаў паэзіі ў гісторыі польскай мовы.

Зьяўляецца аўтарам двухтомнай «Гісторыі літаратуры ў Польшчы» (1851—1852) і іншых твораў.

У Барэйкаўшчыне працуе музэй-бібліятэка Ўладзіслава Сыракомлі, ягонае імя носяць вуліцы ў Менску і Нясьвіжы. У Варшаве у гонар паэта названыя адразу дзьве вуліцы: вуліца Людвіка Кандратовіча і вуліца Ўладзіслава Сыракомлі.

Скончыў Менскую духоўную сэмінарыю (1905), Нова-Александрыйскі інстытут сельскай гаспадаркі і лесаводзтва ў Пулавах (Польшча, 1916), вучыўся ў Кіеўскім політэхнічным інстытуце.

Да беларускага адраджэнцкага руху Смоліч далучыўся ў 1910 годзе, будучы студэнтам. З 1910 году ён чалец Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ). Актыўны ўдзельнік клюбу «Беларуская хатка» ў Менску. Публікаваўся ў часопісах «Раніца» і «Лучынка».

3ь вясны 1917 г. Смоліч — адзін зь дзейных лідэраў БСГ у Менску, рэдактар яе друкаванага органу — газэты «Грамада», плённы публіцыст. У сакавіку 1917 г. на зьезьдзе беларускіх нацыянальных арганізацыяў Смоліч быў абраны ў Беларускі нацыянальны камітэт (БНК). У ліпені 1917 году на зьезьдзе беларускіх нацыянальных арганізацыяў і партыяў замест БНК утворана Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў (ЦРБА) з Выканаўчым камітэтам, у які Смоліч увайшоў і якім фактычна кіраваў. Пасьля рэарганізацыі ЦРБА ў Вялікую Беларускую Раду (кастрычнік 1917 г.) Смоліч абраны намесьнікам старшыні яе Выканаўчага камітэта. На канфэрэнцыі БСГ у чэрвені 1917 увайшоў у склад яе часовага ЦК.

У сьнежні 1917 г. Смоліч — удзельнік Усебеларускага зьезду, які абвесьціў у Беларусі дэмакратычна-рэспубліканскі лад. У лютым-сакавіку 1918 г. ён — адзін з ініцыятараў абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі. Як радны Беларускай Народнай Рэспублікі ён прымаў удзел у стварэньні акту 25 сакавіка.

У першым урадзе (Народным Сакратарыяце) БНР Смоліч займаў пасаду сакратара асьветы. Каб дамагчыся прызнаньня БНР, выяжджаў з дыпляматычнай місіяй у Кіеў, Варшаву, Бэрлін. У лістападзе-сьнежні 1918 па даручэньні ўраду БНР Аркадзь Смоліч знаходзіўся ў Горадні. Пасьля акупацыі Горадні польскімі войскамі пераехаў у Вільню.

Зь лета 1919 Смоліч — намесьнік старшыні ўраду Антона Луцкевіча, адначасова міністар сельскай гаспадаркі БНР. Пасьля захопу Беларусі савецкімі войскамі летам 1920 Смоліч пераехаў у Горадню, пэўны час працаваў аграномам.

Пасьля другой акупацыі Беларусі Польшчай (верасень 1920) Аркадзь Смоліч пераехаў у Вільню, дзе ўдзельнічаў у стварэньні Таварыства беларускай школы і быў яго першым старшынём. Арганізоўваў курсы беларусазнаўства і выкладаў на іх. Рупіўся вакол заснаваньня культурна-грамадзкага таварыства «Бацькаўшчына»; узначаліў камісію, у якой сабраўся цьвет беларускай навукі — акадэмік Карскі, прафэсары Доўнар-Запольскі, Завітневіч — дзеля хутчэйшага адкрыцьця ўнівэрсытэту ў Менску.

У 1919 г. выдае сваю першую кнігу «Геаграфія Беларусі» — грунтоўны навуковы твор, які атрымаў шырокае грамадзкае і навуковае прызнаньне і меў пяць перавыданьняў.

У 1920—1922 гг. А. Смоліч працуе выкладчыкам Віленскай беларускай гімназіі, чытае геаграфію на настаўніцкіх курсах, становіцца адным з заснавальнікаў і першым старшынём Таварыства беларускае школы, якое пазьней адыграе немалую ролю ў барацьбе працоўных Заходняй Беларусі за нацыянальную школу і культуру. Актыўна ўдзельнічае ў заходнебеларускім грамадзкім жыцьці: яго абіраюць сябрам управы Віленскага хаўруса каапэратараў, прызначаюць інструктарам аддзелу.

Як палітык і эканаміст Аркадзь Смоліч бачыў адкрыта каляніялісцкую скіраванасьць палітыкі польскага ўрада ў дачыненьні да беларускіх земляў. Пэрспэктывы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху ў межах Польшчы бачыліся яму праблематычнымі.

У жніўні 1922 урад БССР дазволіў Смолічу вярнуцца ў Менск і прызначыў яго загадчыкам плянава-эканамічнага аддзела Наркамата земляробства БССР. Смоліч на той час – адзін з самых дасьведчаных і аўтарытэтных беларускіх спэцыялістаў у галіне эканомікі і аграноміі.

З 1923 ён – дацэнт, прафэсар і загадчык катэдры ў БДУ. У 1924 пад яго кіраўніцтвам створаныя часопіс «Плуг» і Цэнтральнае бюро краязнаўства. Смоліч ініцыюе скліканьне напачатку Менскай, а затым і Ўсебеларускай краязнаўчых канфэрэнцыяў, непасрэдна прычыняецца да заснаваньня часопіса «Наш край». У 1924 г. Аркадзь Смоліч у складзе камісіі Дзяржпляну БССР праводзіць раянаваньне тэрыторыі рэспублікі.

У 1925 г. Смоліч абіраецца правадзейным сябрам Інстытуту беларускай культуры, намесьнікам яго старшыні. Арганізуе яго навукова-дасьледчую і выдавецкую працу, клапоціцца аб пашырэньні ў сыстэме інстытуту прыродазнаўчых навук. Прыкладае намаганьні для адкрыцьця ў Горы-Горках сельскагаспадарчай акадэміі і Навукова-дасьледчага інстытуту сельскай гаспадаркі і лесаводзтва ў Менску. У 1927 г. становіцца першым беларускім прафэсарам геаграфіі.

У 1928 Смоліч абраны правадзейным чальцом Расейскага геаграфічнага таварыства, узнагароджаны (1930) Малым залатым мэдалём за навуковыя працы «Разьмяшчэньне насельніцтва па тэрыторыі БССР» і «Сельскагаспадарчыя раёны БССР у 1927—1928 гг.: Папярэдняя схема і мэтадалягічныя ўвагі» (абедзьве 1929). Аркадзь Смоліч зрабіў вялікі ўнёсак у пераўтварэньне Інбелкульту ў Акадэмію навук, быў адным з аўтараў яе першага статута.

У гэты час А. Смоліч – аўтар шматлікіх навуковых працаў па эканоміцы і геаграфіі Беларусі.

У канцы 1928 – пачатку 1929 гг. на базе Інбелкульта адкрываецца Беларуская Акадэмія навук. А. Смоліч выступае адным з суаўтарам яе статуту разам з С. Некрашэвічам, У. Ігнатоўскім і В. Ластоўскім.

26 чэрвеня 1930 г. А. Смоліч у ліку ста зь лішнім беларускіх навукоўцаў, грамадзка-палітычных дзеячоў і пісьменьнікаў быў арыштаваны па сфабрыкаванай справе «Саюзу вызваленьня Беларусі». 10 красавіка 1931 г. пастановай калегіі ОГПУ ён сасланы на 5 гадоў углыб Расеі: у Пермскую вобласьць, потым — у Тюменскую вобласьць. Пасьля заканчэньня тэрміну адміністрацыйнай высылкі ў 1935 г. вучоны жыў у Тюменскай вобласьці, працаваў у райкалгассаюзе, выкладаў геаграфію ў жывёлагадоўчым тэхнікуме, чытаў лекцыі на курсах удасканаленьня настаўнікаў. У жніўні 1935 вызвалены.

У ноч зь 17 на 18 чэрвеня 1937 Смоліч зноў арыштаваны і 10 чэрвеня 1938 прыгавораны да вышэйшай меры пакараньня. Праз тыдзень, 17 чэрвеня 1938, расстраляны ў Омскай турме.

Аркадзь Смоліч быў рэгабілітаваны па 1-м прысудзе Вярхоўным судом БССР 10 чэрвеня 1988, па 2-м — прэзыдыюмам Тюменскага абласнога суду 9 лютага 1957.

Паходзіў зь сялянскай сям’і, скончыў тэхналягічны інстытут у Харкаве, а пазьней вучыўся на факультэце будовы караблёў Пэтэрбурскага палітэхнічнага інстытуту, атрымаў ступень інжынэра.

У Пэтэрбургу далучыўся да Беларускай Сацыялістычнай Грамады і пачаў дзейнасьць у беларускім нацыянальным руху.

Потым некалькі год працаваў у Бабруйску, дзе ствараў беларускія грамадзкія і палітычныя арганізацыі. Удзельнічаў у адборы дэлегатаў на Першы Ўсебеларускі Кангрэс, паводле адной з крыніцаў быў таксама яго ўдзельнікам у сьнежні 1917 году.

У 1918—1919 гг. член Рады БНР, Прэзыдыюму Рады БНР, Народнага сакратарыяту Беларусі.

Пазьней – адзін з інцыятараў стварэньня беларускіх вайсковых атрадаў у складзе польскага войска, у 1919—1920 гг. член, а пазьней віцэ-старшыня часовага прэзыдыюму Беларускай Вайсковай Камісіі.

У 1920 годзе паўнамочны прадстаўнік БНР у Летуве; прадстаўнік беларускай нацыянальнай меншасьці ў Польшчы, з 1922 пасол на Сойм Польскай рэспублікі І ськліканьня.

У 1930-я гады зьехаў у БССР, у 1933 г. быў арыштаваны. Зьвестак пра далейшы лёс няма.

Паходзіў са шляхецкага роду, пачатковую адукацыю атрымаў у сям’і. У 1908 скончыў настаўніцкую сэмінарыю ў м. Панявеж, у 1913 — Віленскі настаўніцкі інстытут. Працаваў у школе «Таварыства цьвярозасьці» ў Цельшынскім павеце Ковенскай губэрні.

З 1914 падчас 1-й сусьветнай вайны — на Румынскім фронце. Пасьля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 абраны ў армейскі камітэт 6-ай арміі. Уваходзіў у Беларускую сацыялістычную грамаду, затым — адзін з кіраўнікоў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў.

З восені 1917 — у Адэсе. Загаднік беларускай сэкцыі пры губэрнскім аддзеле народнай асьветы, у выніку працы якой у Адэсе напачатку 1918 навучальнага году былі адкрытыя 30 пачатковых беларускіх школ і мяшаная беларуская гімназія ў складзе першых чатырох клясаў (навучаліся дзеці ўцекачоў з прыфрантавых тэрыторыяў Беларусі).

Пасьля абвяшчэньня Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918 — прадстаўнік яе ўрада на Поўдні Ўкраіны і ў зносінах з францускім камандаваньнем Антанты. Быў прыхільнікам фармаваньня беларускай арміі для барацьбы з бальшавікамі. Старшыня Беларускага нацыянальнага цэнтру, які быў створаны 13 студзеня 1919. Адначасова вучыўся ў Адэскім вышэйшым міжнародным інстытуце.

З 1920 — у Менску. Працаваў у Народным камісарыяце асьветы БССР: загаднік літаратурна-выдавецкага аддзелу, старшыня навукова-тэрміналягічнай камісіі, намесьнік старшыні Акадэмічнага цэнтру, намесьнік старшыні Галоўнага кіраваньня прафэсійнай асьветы і інш.

З 1921 г. удзельнічаў у арганізацыі Інстытута беларускай культуры (Інбелкульт), у 1922—1925 — яго першы старшыня, у 1926—1928 — старшыня Аддзелу гуманітарных навук і старшыня слоўнікавай камісіі Інбелкульту. Адначасова ў 1923—1925 — выкладнік беларусазнаўства на мэдычным факультэце, з 1927 — дацэнт пэдагагічнага факультэту Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту.

З пачатку 1925 да ліпеня 1926 — на падвышэньні мовазнаўчай кваліфікацыі ў Навукова-досьленым інстытуце мовы і літаратуры пры Ленінградзкім унівэрсытэце (Расея), працаваў пад кіраўніцтвам Я. Карскага.

Уваходзіў ва ўрадавую камісію па рэарганізацыі Інбелкульта ў Акадэмію навук. З 1928 — акадэмік, віцэ-прэзыдэнт Беларускай Акадэміі навук (БелАН), адначасова з 1929 — дырэктар Інстытуту мовазнаўства БелАН, старшыня камісіі па ўкладаньні слоўніка жывой беларускай мовы, старшыня правапіснай і асьпіранцкай камісіяў. З 1 студзеня 1928 — старшыня Галоўнавукі пры Народным камісарыяце асьветы БССР. У 1927—1931 быў абраны ў Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР.

21 ліпеня 1930 г. арыштаваны Дзяржаўным палітычным упраўленьнем (ГПУ) БССР па справе «Саюза вызваленьня Беларусі». 6 сьнежня Савет народных камісараў БССР на патрабаваньне бюро ЦК КП(б)Б пазбавіў Некрашэвіча тытула акадэміка. 10 красавіка 1931 пастановай калегіі Аб’яднанага ГПУ СССР прыгавораны да 5 гадоў высылкі ў г. Сарапул (Удмуртыя, Расея); у 1936 тэрмін высылкі прадоўжаны на 2 гады. Працаваў плянавіком-эканамістам, затым — бухгальтарам. Паўторна арыштаваны ў лістападзе 1937, дастаўлены ў Менск, 19 сьнежня 1937 Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда БССР прыгавораны да расстрэлу.

Рэгабілітаваны па 2-м прысудзе 12 кастрычніка 1957, адноўлены ў званьні акадэміка ў 1978, рэгабілітаваны па 1-м прысудзе 10 чэрвеня 1988.

Телеграмма на радіо-телеграфъ

По порученію Рады Бѣлорусской Народной Республики настоящимъ доводится до свѣдѣнія народовъ и правительствъ Европы о нижеслѣдующемъ:

9 Марта нов. ст. 1918 г. въ г. Минскѣ-Бѣлорусскомъ Исполнительный Комитетъ I Всебѣлорусскаго Съѣзда, выполняя волю Съѣзда, выраженную въ постановленіяхъ его отъ 30—31 Декабря 1917 г. конституировалъ Бѣлорусскую Народную Республику.

Пользуясь правомъ, представленнымъ ему Всебѣлорусскимъ Съѣздомъ, Исполнительный Комитетъ его, пополненный представителями національныхъ меньшінствъ края, въ одномъ изъ послѣдующихъ своихъ засѣданій включилъ въ свой составъ представителей земскихъ и городскихъ самоуправленій Бѣлоруссіи и послѣ этого былъ переименованъ въ Раду Бѣлорусской Народной Республики, каковая отнынѣ впредь до Учр. Соб. Бѣл. несетъ отвѣтственность за судьбы народа, принимая во вниманіе необходимость защиты державныхъ правъ бѣлорусскаго народа, его государственнаго будущаго и сохраненія въ цѣлости его территоріи, раздѣленной нынѣ на три части старыми окопами и новой оккупаціонной линіей германскихъ войскъ. Рада Бѣлорусской Народной Республики въ засѣданіи своемъ отъ 24 Марта 1918 г. съ участіемъ представителей Бѣло-русской Рады въ Вильиѣ, объединяющей бѣлорусскій народъ за кордономъ выдала Уставную Грамоту къ народамъ Бѣлоруссіи о державной не-зависимости Бѣлорусской Народной Республики.

Въ согласіи съ означеннымъ актомъ и порученію Рады Б. Н. Р. мы, делегація ея по дѣламъ внѣшнихъ переговоровъ одновременно съ настоящимъ извѣстіемъ, заявляемъ, что бѣлорускій народъ не признаетъ для себя обязательнымъ мирнаго договора, заключеннаго Петроградскимъ Правительствомъ Народныхъ Комиссаровъ и Германіей въ г. Брестъ-Литовскѣ 3 Марта 1918 г. Этотъ договоръ насилуетъ волю бѣлорусскаго народа, раздѣляетъ землю его на части, подписанъ правительствомъ для него чуждымъ и безъ участія его представителей. Бѣлорусскій народъ можетъ быть раздавленъ и покоренъ насиліемъ, онъ можетъ умереть какъ національная сила, но добровольно признать для себя условій брестскаго договора онъ не можетъ. Полномочное Правительство Бѣлорусской Народной Республики въ ближайшее время вступитъ въ переговоры съ правительствомъ сосѣднихъ народовъ относительно своихъ границъ и взаимныхъ условій жизни.

Рада и Народный Секретаріатъ Б. Н. Р. глубоко вѣрятъ, что переговоры эти приведутъ къ тому, что какъ бѣлорусскій народъ, такъ и всѣ сосѣднія съ ним народы устроятъ свою судьбу не на насиліи и угрозѣ штыковъ, а на началахъ священнаго права самоопредѣленія и взаимнаго уваженія другъ къ другу.

Г. Народному Министру Иностранныхъ Дѣлъ У. Н. Р.

По порученію Рады Б. Н. Р. имѣемъ честь довести до Вашего свѣдѣнія, что невыясненность точной пограничной линіи между Украинской и Бѣлорусской Народными Республиками порождаетъ на мѣстахъ много недоразумѣній какъ въ отношеніи функціонированіи и государственныхъ и общественныхъ учрежденій между собою, такъ и въ обыденной жизни населенія. Въ виду этого и въ цѣляхъ скорѣйшаго установленія нормальной жизни въ пограничныхъ мѣстностяхъ, просимъ назначить комиссію отъ ввѣреннаго Вамъ министерства совмѣстно съ которой Делегація по дѣламъ внѣшнихъ переговоровъ Б. Н. Р. могла бы съ точностью установить и закрѣпить въ особомъ договорѣ государственныя границы обѣихъ Рес-публикъ.

Г. Народному Министру Иностранныхъ Дѣлъ У. Н. Р.

Въ нашемъ распоряженіи имѣются свѣдѣнія, что на территоріи Украинской Народной Республики сформированъ корпусъ польскихъ войскъ въ количествѣ до 15.000 чел. Не считая себя въ правѣ интересоваться вопросомъ о томъ, какія задачи преслѣдуетъ это формированіе, мы не можемъ не обратить Вашего вниманія на тотъ фактъ, что весьма вѣроятно отправка означеннаго польскаго корпуса въ предѣлы Бѣлорусской Народной Республики, а именно въ Бѣлорусскій уѣздъ Могилевской губерніи. Отправка тѣмъ болѣе вѣроятна, что въ предѣлахъ Могилевской губерніи въ настоящее время расположенъ 1-ый корпусъ польскихъ войскъ подъ командой ген. Довборъ-Мусницкаго. Въ виду того, что это пребываніе является тягостнымъ для населенія края и принимая во вниманіе, что пребываніе польскихъ войскъ въ предѣлахъ Б. Н. Р. является слѣдствіемъ случайныхъ обстоятельствъ и въ настоящее время ничѣмъ не можетъ быть оправдано, наше правительство предпринимаетъ шаги къ тому, чтобы возможно въ скорѣйшій срокъ означенныя части были изъ предѣловъ Бѣлоруссіи уведены въ Польшу или расформированы. Прежде чѣмъ разрѣшится вопросъ о пребываніи 1-го корпуса, отправка новыхъ польскихъ формированій изъ территоріи Укр. Н. Р. въ Бѣлоруссію представляется нашему народу Актомъ недружелюбія и оскорбленія его національнаго достоинства. Въ виду этого, мы имѣемъ честь заявить Вамъ, Г. Министръ Иностранныхъ Дѣлъ У. Н. Р. свою просьбу войти въ сношеніе съ команднымъ составомъ новосформировавшагося польскаго корпуса по вопросу о задачахъ, которыя онъ преслѣдуетъ и, во всякомъ случаѣ, отдать распоряженіе о томъ, чтобы ни в коемъ случаѣ не было допущено отправка его въ предѣлы Б. Н. Р.

Телеграмма на Радіо

1. Г. Германскому Канцлеру.
2. Польской Радѣ Регинційной въ Варшавѣ.

По порученію Рады Б. Н. Р. имѣемъ честь довести до свѣдѣнія Рады Регінційной о нижеслѣдующемъ:

(…) формированія польскихъ національныхъ войскъ изъ состава бывшей Россійской арміи, какъ естественное выраженіе права польскаго народа на самоопредѣленіе и защиту своей судьбы. То обстоятельства, что формированіе это происходило главнымъ образомъ на территоріи Бѣлоруссіи, народъ нашъ объяснялъ единственно печальной необходимостью; народъ бѣлорусскій понималъ, что только условія гибельно вовлекшей и отразившей польскія части отъ ихъ родины, удерживаютъ ихъ отъ возвращенія въ предѣлы Польши. Между тѣмъ, нынѣ, когда между бывшей Россійской державой и Германіей закончено, когда казалось бы у польскихъ войскъ есть полная возможность вернуться домой, польскій корпусъ подъ командой ген. Довборъ-Мусьницкаго продолжаетъ находиться на территоріи Бѣлоруссіи. Больше того, согласно тѣмъ свѣдѣніямъ, которыми располагаетъ наше правительство, между означеннымъ корпусомъ и германскими оккупаціонными войсками заключена военная конвенція, согласно коей польскій корпусъ находится подъ высшимъ командованіемъ германскихъ властей и всѣ свои дѣйствія ставитъ въ зависимость отъ ихъ распоряженій. Для расквартированія означеннаго корпуса германскими оккупаціонными властями отведены три уѣзда Могилевской губерніи (Бобруйскій, Рогачевскій и Могилевскій). Пребываніе его въ той области характеризуется чрезвычайно тяжелая форма воинскаго постоя, гибельно отражающаяся на жизнь населенія. Подвергается жестокой реквизиціи все безъ исключенія імущество, за реквизиціи ничѣмъ не платятъ и очень часто не выдаютъ никакихъ квитанцій. Мало того на почвѣ національной розни воздвигаются гоненія и издѣвательства надъ мѣстнымъ населеніемъ, возвращаются наихудшія времена крѣпостного права: крестьянъ порютъ, сажаютъ въ тюрьмы безъ суда и слѣдствія, вѣшаютъ.

Еврейское населеніе оскорбляютъ въ его религіозныхъ вѣрованіяхъ, помѣщиковъ назначаютъ полновластными хозяевами надъ деревнями и цѣлыми волостями. Всѣ демократическія крестьянскія организаціи разгоняются, а честныхъ работниковъ, преданныхъ народнымъ интересамъ арестовываютъ и грозятъ дикой расправой. Вслѣдствіе всего этого, національная классовая вражда обостряется до открытой ненависти, всякую минуту готова вылиться въ форму кровавыхъ возстаній. Что въ такомъ случаѣ будутъ предпринимать германскія и польскія власти понятно — пулеметы и висѣлицы покроютъ кровью и трупами наши родныя поля.

Бѣлорусскій народъ достаточной настрадался за 4 года этой жестокой войны. Всѣмъ своимъ имуществомъ и жизнью милліоновъ дѣтей и взрослыхъ, погибшихъ безъ вины и цѣли, поплатился онъ въ эту нечеловѣческую бойню. Зачѣмъ же [е]ще прибавлять ему новыя страданія.

Отъ дружественнаго польскаго народа, которому народъ бѣлорусскій не принесъ никакого вреда, онъ въ правѣ ожидать братскаго отношенія. Того насилія которое творятъ польскіе легіоны въ Бѣлоруссіи быть не должно. Отъ имени Рады Бѣлорусской Народной Республики мы обращаемся къ польской Радѣ Регинційной въ Варшавѣ съ протестомъ по поводу того, что уже имѣло мѣсто и съ требованіемъ немедленно принять мѣры къ тому, чтобы польскій корпусъ ген. Довборъ-Мусницкаго былъ немедленно выведенъ изъ предѣловъ Бѣлорусской Народной Республики.

У бѣлорусскаго народа нѣтъ въ данный моментъ той вооруженной силы, которой онъ отвѣтилъ бы на насиліе, которыя надъ нимъ творятся; но если бы эти силы и были, то и тогда онъ не прибѣгъ бы къ борьбѣ, но обратился бы къ трезвому разсудку и къ чувству братской дружбы обоихъ народовъ, которые никогда не были и не будутъ врагами. Рада Б. Н. Р. твердо увѣрена, что настоящее обращеніе будетъ имѣть благопріятныя послѣдствія.

Если формированіе и пребываніе польскихъ войсковыхъ частей на территоріи Бѣлоруссіи было понятно во время войны, то расквартированіе ихъ тамъ въ настоящее время представляется единственно актомъ недружелюбія, насилія и оскорбленія національнаго достоинства бѣлорусскаго народа.

1) прызнаць уладу Цэнтральнай Краёвай Беларускай Рады;

2) павiнна быць створана адзiная непадзельная Беларусь у форме БНР;

3) дэлегаваць у Менск свайго прадстаўнiка.

Аналягічныя пастановы прыходзілі з іншых гарадоў і павятовых цэнтраў Беларусі: Бабруйск, Радашкавічы, Барысаў, Слуцак, Нясьвіж, Наваградак, Койданава, Рэчыца і іншыя.

Газэта “Гоман” 12 красавiка 1918 года паведамляла:

„Зь Менска паказваюць, што весьцi аб прызнаньнi Народнага Сакратарыята прыходзяць амаль штогадзiну”.

13 траўня 1918 года Народны Сакратарыят Беларусі наведалі прадстаўнікі Рэчыцкага земства М. Мяцельскі і Д. Хічук. Дэлегаты раіліся са старшынём Народнага Сакратарыята Язэпам Варонкам і народным сакратаром асьветы Аркадзем Смолічам аб справе, зьвязанай з беларуска-ўкраінскімі перагаворамі, а таксама аб справе арганізацыі сеткі беларускіх школ і ўвядзеньня беларускай мовы ва ўжо існуючых школах.

У паведамленьні ад 6 чэрвеня 1918 года „Сфэра ўплыву Народнага Сакратарыята” адзначалася:

„За апошні тыдзень Народны Сакратарыят наведалі прадстаўнікі Магілёўскай, Віцебскай губэрній, Гомельшчыны, Палесься, Вілейскага павета і іншых гарадоў. З усіх месц дэлегаты прывозяць пастановы аб прызнаньні ўлады Народнага Сакратарыята і просьбу рэгуляваць жыцьцё”.

Належаў да каталіцкага шляхецкага роду. Скончыў Бабруйскае павятовае вучылішча (1824), потым вучыўся ў Пэтэрбурскім унівэрсытэце (па іншых зьвестках — у Віленскім унівэрсытэте) на мэдычным факультэце, але ня мог прызвычаіцца да анатаміяваньня і пакінуў вучобу.

З 1827 года юнак распачынае чыноўніцкую кар’еру. Ён працаваў памочнікам каморніка пры Менскім межавым судзе, служыў перакладчыкам у Менскай епархіяльнай кансысторыі, быў служачым у Менскай крымінальнай палаце.

У 1840 сумесна з жонкай Юзэфай Бараноўскай набыў невялікі маёнтак Люцінка (Люцынка) у Пяршайскай воласьці (каля мястэчка Івянец) Менскага павета і кінуў дзяржаўную службу.

Падчас паўстаньня 1863—64 гадоў абвінавачваўся ў распаўсюджваньні “шкодных для ўрада” ідэй. Расейская паліцыя прыпісвала яму аўтарства антыўрадавых выданьняў. Прамы ўдзел В. Дуніна-Марцінкевіча ў паўстаньні ня быў даказаны, але гэта ня вызваліла яго ад арышту. 3 кастрычніку 1864 да сьнежня 1865 гг. Дунін-Марцінкевіч быў зьняволены ў менскай турме, потым быў пад наглядам паліцыі, пад якім ён заставаўся амаль усю рэштку свайго жыцьця. Ягоная дачка Каміла за сувязь з паўстанцамі была выслана ў Сыбір і з 1863 адбывала ссылку ў Солекамску.

У 1876 г. Дунін-Марцінкевіч адкрыў нелегальную школку для навакольных дзяцей.

За сваё жыццё В. Дунін-Марцінкевіч ажыцьцявіў шматлікія падарожжы па Беларусі, а таксама ў Пэтэрбург, Маскву, Варшаву, Кіеў, Коўна. Валодаў некалькімі мовамі, выдатна ведаў беларускую вусна-паэтычную творчасць, пісьмовыя літаратуры (польскую, расейскую, украінскую, францускую).

Пісаў па-беларуску і па-польску. Творчую дзейнасьць пачаў з опэрных лібрэта, першыя зь якіх не захаваліся. У 1846 годзе ў Вільні надрукаваны яго драматычны твор “Сялянка” (“Ідылія”; пастаноўка зробленая ў Менску ў 1852 годзе). У 1850-я гады стварыў шэраг паэтычных твораў, вершаваных аповесьцей і апавяданьняў. Пісаў таксама творы на польскай мове.

У 1859 годзе пераклаў на беларускую мову паэму Адама Міцкевіча “Пан Тадэвуш”. Арганізаваў тэатральную трупу — першы беларускі тэатар, які наладжваў спэктаклі ў Люцінцы, а таксама ў Менску, Бабруйску і іншых месцах. У 1860-я — 1870-я гады напісаў камэдыі “Пінская шляхта” і “Залёты”. Значная частка яго твораў, у тым ліку камэдыі, ня ўбачылі сьвету пры жыцьці аўтара.

Распрацаваў у беларускай літаратуры новыя жанры: вершаваная аповесьць і апавяданьне. Таксама лічыцца пачынальнікам беларускай нацыянальнай драматургіі.

Пачаўшы пісаць, ён сутыкнуўся з тымі самымі цяжкасьцямі, што і ўсе літаратары гэтага пэрыяду — адсутнасьцю ўнармаванай беларускай мовы (не было слоўнікаў і граматык). Нягледзячы на гэта, ён здолеў выйсьці за вузкія дыялектныя межы і зарыентаваўся на агульнанародныя моўныя сродкі (пачаў ужываць формы словаў, якія былі вядомыя ва ўсёй Беларусі).

Памёр у Люцінцы 29 снежня 1884 г.

Фільм тэлеканалу “Белсат” пра Дуніна-Марцінкевіча:

https://www.youtube.com/watch?v=2Z9MOhnWXsM