Сёньня споўнілася б 50 гадоў Міраславу Лазоўскаму (пазыўны “Мыш”), які загінуў 16 траўня 2023 года ў баі пад Бахмутам. Міраслаў кіраваў эвакуацыяй параненых байцоў, прыкрываў іх, выносіў зброю. Вядома, што ён ішоў апошнім у групе і зусім троху не дайшоў да камандна-назіральнага пункту. Міраслаў змагаўся за свабоду Украіны дзеля будучыні Беларусі, бясьпекі й міру ва ўсім нашым рэгіёне.

Міраслаў Уладзімеравіч Лазоўскі нарадзіўся 10 ліпеня 1973 годзе ў Менску. Ягоная маці родам са Слуцка, бацька — з-пад Магілёва. Міраслаў атрымаў інжынэрную адукацыю ў Беларускай дзяржаўнай палітэхнічнай акадэміі.

Зь дзяцінства Міраслаў шмат чытаў і цікавіўся гісторыяй, у прыватнасьці вайсковай, захапляўся напалеонікай. Маючы мастацкія таленты, маляваў на гістарычную тэматыку, адліваў фігуркі воінаў з олава, рабіў карыкатуры і шаржы для газэты “Свабода”, аднаго з гарлоўных беларускіх недзяржаўных выданьняў у дзевяностыя гады.

Праз сваю зацікаўленасьць гісторыяй Лазоўскі ў пачатку 90-х гадоў далучыўся да беларускага патрыятычнага руху. У 1995 г. ён увайшоў у Беларускае згуртаваньне вайскоўцаў. З моладзевага крыла Згуртаваньня з часам паўстала арганізацыя “Белы легіён”, якая займалася выхаваньнем моладзі ў спартовым і патрыятычным духу. Сярод іншага, яе чальцы таксама ахоўвалі дэманстрацыі дэмакратычнай апазыцыі з часоў прыходу да ўлады Лукашэнкі. Пазьней арганізацыя была забароненая рэжымам.

Дасьведчанасьць, высокая дысцыплінаванасьць, камунікабэльнасьць і лідэрскія якасьці зрабілі Міраслава ня толькі адным зь лідараў “Белага легіёну”, але і “бацькам” для шматлікіх хлопцаў, якія траплялі ў арганізацыю. Міраслаў, Мірык – як звалі яго блізкія і паплечнікі – усе свае сілы й час аддаваў вайскова-патрыятычнаму выхаваньню беларускай моладзі. Вучыў гісторыі Беларусі, выхоўваў моладзь патрыётамі, фізычна і псыхалягічна здольнымі бараніць сваю Радзіму.

Неаднойчы Міраслаў за сваю дзейнасьць быў перасьледаваны рэжымам Лукашэнкі. Яго затрымлівалі на мітынгах, арыштоўвалі. У сакавіку 2000 года Міраслаў быў першым асуджаным паводле незаконнага артыкулу 167.10 КаАП Беларусі (“дзейнасьць ад імя незарэгістраваных ці не перарэгістраваных палітычных партыяў, прафэсійных саюзаў ці іншых грамадзкіх аб’яднаньняў”). У 2008 годзе на яго спрабавалі ўскласьці адказнасьць за выбухі ў Менску падчас канцэрту з удзелам Лукашэнкі. У 2017 годзе супраць яго і былых чальцоў “Белага легіёну” КДБ сфабрыкаваў справу нібыта за спробу дзяржаўнага перавароту (“Справа патрыётаў”), але яна таксама рассыпалася праз адустнасьць доказаў і шырокі грамадзкі розгалас.

Будучы па сваёй натуры сьціплым чалавекам, Міраслаў ніколі не выносіў на публіку свае дасягненьні, не паведамляў пра ціск, рэпрэсіі ці пагрозы ў свой адрас. Справу свайго жыцьця – пабудову незалежнай свабоднай Беларусі – ён заўжды рабіў спакойна і абачліва, не прыцягваючы да сябе залішняй увагі.

Маючы энцыкляпэдычныя веды па вайсковай гісторыі Беларусі і Вялікага княства Літоўскага, Міраслаў Лазоўскі бескаштоўна кансультаваў гісторыкаў і музэйных экспэртаў (у тым ліку з Нацыянальнага гістарычнага музею Беларусі) адносна выставаў і асобных прадметаў. За свае грошы ён набываў гістарычныя артэфакты і перадаваў іх у музэі, бо быў перакананы, што падобныя рэліквіі маюць належаць усёй нацыі, выхоўваць і фармаваць яе.

Кожнае лета Міраслаў ўдзельнічаў у археалягічных экспэдыцыях, у летніках па прыборцы колішніх шляхецкіх маёнткаў. Ён быў адным са стваральнікаў кніжнай сэрыі “Беларусь у войнах”, прысьвечанай айчыннай вайсковай гісторыі. Першая кніга гэтай сэрыі была прысьвечаная вызвольнаму Паўстаньню 1863 года. Займаўся гістарычным фэхтаваньнем і гістарычнай рэканструкцыяй эпохі Вялікага княства Літоўскага 16-17 стст.

Да 2020 году г. Міраслаў актыўна супрацоўнічаў са Згуртаваньнем беларусаў сьвету “Бацькаўшчына”, дапамагаючы ў арганізацыі Зьездаў беларусаў сьвету, а таксама зь беларускімі пісьменьнікамі і гісторыкамі: працаваў кнігавыдаўцом, арганізоўваў кніжныя прэзэнтацыі па ўсёй Беларусі і за яе межамі, уласнаручна ілюстраваў кнігі. Заўжды рупіўся, каб беларускія выданьні даходзілі да чытача насуперак дзяржаўнай палітыцы татальнай русіфікацыі.

У 2021 годзе, з пачаткам буйнае хвалі палітычных рэпрэсій у Беларусі, Міраслаў быў вымушаны зьехаць з краіны, жыў ва Ўкраіне, пад Кіевам. Пасьля пачатку паўнамаштабовай вайны 24 лютага 2022 г. ён без ваганьняў далучыўся да супраціву расейскай агрэсіі. Загінуў героем.

Міраслаў Лазоўскі ўзнагароджаны:

• Заахвочвальнай адзнакай Галоўнага ўпраўленьня выведкі Міністэрства абароны Ўкраіны “За мужнасьць пры выкананьні спэцзаданьняў” (02.12.2022, № 2845)
• Мэдалём Беларускай Народнай Рэспублікі за баявыя заслугі (09.03.2023, № 004)
• Ордэнам “За мужнасьць ІІІ ступені” (указ Прэзыэнта Ўкраіны ад 14.06.2023, № 387165), пасьмяротна
• Мэдалём “Гонар і Годнасьць” Аб’яднанага пераходнага кабінэту Беларусі (09.06.2023, № 1), пасьмяротна
• Тытулам кавалера Ордэну Жалезнага рыцара (з кавалерскім крыжом) ад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (25.06.2023), пасьмяротна.

Для Міраслава Беларусь заўсёды была на першым месцы. Сёньня немагчыма вымерыць ягоны ўнёсак у беларускі нацыянальны рух: сваю справу ён рабіў грунтоўна, маштабна і непублічна.
Міраслаў Лазоўскі назаўжды застанецца эталёнам лідара, маральным аўтарытэтам, сымбалем супраціву і “Белага легіёну”, надзейным сябрам, паплечнікам і настаўнікам.

У прадмове да брашуры В. Жук-Грышкевіч пісаў:

“Гэтыя пяць абразкоў успамінаў — адзін з Першага Ўсебеларускага Кангрэсу й чатыры з сьвяткаваньня 25-га Сакавіка ў розных часох, розных мясцох і абставінах — прысьвячаюцца двум шэсьцьдзесяцігадовым юбілеям: Першага Ўсебеларускага Кангрэсу і абвешчаньня незалежнасыді Беларускай Народнай Рэспублікі.

Успаміны пра 25-га Сакавіка друкаваліся ў 1953 годзе ў Торонто, у газэце “Беларускі Эмігрант”. У гэтым выданьні зроблены папраўкі й малыя зьме’ны.

Да пяцёх абразкоў успамінаў падаю дадаткі: сваю брашурку “БНР ці БССР” і тры Ўстаўныя Граматы Рады БНР, якія пазволіў сабе перадрукаваць з “Запісаў” БІНІМу № 13, 1975 г., каб папулярызаваць веду пра Беларускую Народную Рэспубліку й асновы ейнай канстытуцыі.

Пры канцы падаю карту Беларускай Народнай Рэспублікі, якая была залучана да брашуры праф. Доўнар-Запольскага “Асновы Дзяржаўнасьці Беларусі”, выданай у 1919 г. ў Горадні на беларускай і францускай мовах. Мапа гэта была прадстаўлена Надзвычайнай Місіяй Б.Н.Р. на мірнай канфэрэнцыі ў Парыжы ў 1919-20 г. Тут яна падаецца ў зьменшаным выглядзе, а францускія напісы заменены ангельскімі. Апрача таго паказаны межы БССР і якія беларускія тэрыторыі далучаны да суседніх рэспублікаў.”

Чытаць цалкам

Падставы для ўзнагароджаньня

Мэдаль надаецца за асабістую адвагу, праяўленую ў абставінах, зьвязаных з рызыкай для жыцьця і з абаронай свабоды, сувэрэнітэту й дэмакратычнага канстытуцыйнага ладу Беларусі на грунце ідэалаў 25 сакавіка, у прыватнасьці, пры выкананьні вайсковага і службовага абавязку, у баях і пры выкананьні спэцыяльных заданьняў у нацыянальных інтарэсах Беларусі.

Мэдаль можа ўручацца:

• Удзельнікам беларускіх збройных сілаў і службаў, прыроўненых да вайсковых, у тым ліку беларускіх партызанскіх аддзелаў і беларускіх вайсковых аддзелаў у складзе замежных войскаў,
• Беларусам (як беларускім грамадзянам, так і асобам, якія належаць да беларускага народу, ня будучы беларускімі грамадзянамі), якія ў асабістай якасьці ваююць у шэрагах замежных войскаў і службаў па-за межамі беларускіх вайсковых аддзелаў,
• Замежным вайскоўцам, якія адпавядаюць крытэрам, вызначаным у статуце Мэдаля, і якія істотна спрыялі выкананьню вайскоўцамі-беларусамі збройнае місіі ў адпаведнасьці з крытэрамі, вызначанымі ў статуце Мэдаля,
• Цывільным асобам-некамбатантам, якія адпавядаюць умовам Статуту мэдаля.

Мэдаль надаецца Дэкрэтам Старшыні Рады БНР на аснове прадстаўленьняў камандэраў адпаведных вайсковых частак або ўласнай інфармацыі Рады БНР.

Старэйшаю ўзнагародай адносна Мэдаля зьяўляецца тытул кавалера (дамы) Ордэну Жалезнага рыцара. Мэдаль носіцца на левым баку грудзі, пасьля ордэнскіх знакаў.

Гістарычныя карані

Паводле свайго статуту, мэдаль мае пераемнасьць ад ордэну Virtuti Militari, які быў заснаваны ў 1792 годзе і зьяўляецца найстарэйшай гістарычнай вайсковай узнагародаю беларускае дзяржавы, зважаючы на статус Беларусі як адной з краінаў-пераемніц Рэчы Паспалітай і Вялікага княства Літоўскага. Гістарычную пераемнасьць маюць адлюстроўваць назва і дызайн мэдаля. Зьмены ў параўнаньні з гістарычнай узнагародай адлюстроўваюць каштоўнасьці сучаснай Беларусі як незалежнай дэмакратычнай рэспублікі.

Акрамя Мэдаля БНР за баявыя заслугі пераемнасьць ад ордэну Virtuti Militari таксама мае Ордэн Жалезнага рыцара.

Вонкавы выгляд

Дызайн мэдаля распрацаваны адмысловай грамадзкай геральдычнай камісіяй і абапіраецца на выяву найстарэйшага варыянту знаку ордэну Virtuti Militari 1792 г.

Мэдаль увесь зь белага (для шэрагоўцаў і падафіцэраў) або жоўтага (для афіцэраў, паўторнага ўзнагароджаньня шэрагоўцаў і падафіцэраў або за асаблівыя заслугі) мэталу, авальнае формы. На ліцавым баку выява гістарычнага гербу “Малая Пагоня” (рука вершніка з гербу “Пагоня”, якая трымае меч) і стужкі з трыма палосамі, якая ўвасабляе беларускі бел-чырвона-белы сьцяг.

На адваротным баку надпіс: “Virtute et Gladio” (“Адвагаю і мячом” на лацінскай мове) і індывідуальны нумар мэдалю.

Стужка Мэдалю складаецца з вэртыкальных палосаў наступных колераў і разьмешчаных у наступным парадку: вельмі вузкая белая, шырокая кармазынавая, вельмі вузкая белая. У выпадку нашэньня плянак, на плянцы для афіцэрскага мэдаля можа пасярэдзіне дадавацца вузкая вэртыкальная лінія залатога колеру.

Першае ўзнагароджаньне

Першае ўзнагароджаньне Мэдалём БНР за баявыя заслугі адбылося 1 лютага 2023 году, у дзень 160-х угодкаў пачатку паўстаньня Кастуся Каліноўскага на тэрыторыі Беларусі. Мэдаль тады атрымалі 22 вайскоўцы беларускага Палка імя Кастуся Каліноўскага, якія праявілі адвагу ў баях супраць расейскіх акупацыйных войскаў ва Ўкраіне. Афіцыйнае ўручэньне мэдалёў адбылося 9 сакавіка 2023 году і сталася першай вядомай цырымоніяй уручэньня беларускіх дзяржаўных узнагародаў за адвагу на полі боя з часоў Рэчы Паспалітай. Сярод першых узнагароджаных мэдалём былі Міраслаў Лазоўскі, Дзяніс Урбановіч, Павал Шурмей.

Глядзі таксама:

• Статут Мэдаля БНР за баявыя заслугі

Склаўшуюся сытуацыю з COVID-19 у Беларусі, рэакцыю і дзеяньні Міністэрства аховы здароўя і яго падначаленых, як і мэтанакіраваную дэзынфармацыю Міністэрства інфармацыі РБ, заклікаю разглядаць як генацыд беларускай нацыі.

Мы, беларусы ў Беларусі і беларусы замежжа, зьвяртаем увагу паасобных краінаў на гэтую праблему і просім ААН падтрымкі і вырашэньня крызісу.

Рада БНР ячшэ год таму зьвярталася да Старшыні Сусьветнай арганізацыі аховы здароўя Др. Тэдраса Адганама з просьбай зьвярнуць увагу на выкарыстаньне COVID-19 у беларускіх турмах супраць затрыманых як на біялягічную зброю. Тады яшчэ не стаяла пытаньня пра вакцынацыю. Агульнага доступу да вакцынаў яшчэ не было ў і разьвітых краінах. Сёньня, калі Беларусі прапаноўваецца гуманітарная дапамога вакцынамі, напрыклад, польскім урадам, а Міністэрства аховы здароўя адмаўляецца яе прымаць, мы можам казаць пра масавае выкарыстанне COVID-19 як біялягічнай зброі для пашкоджаньня беларускай нацыі. Паводле пункту “C” Канвэнцыі пра генацыд ААН, генацыд – гэта “наўмыснае стварэньне жыцьцёвых умоваў для групы, каб мэтанакіравана фізычна зьнічыць яе цалкам ці часткова”.

Мэдыкі маюць больш канкрэтныя веды пра біялягічную частку пытаньня. У сваім выступе я спрабую растлумачыць асноўныя юрыдычныя моманты.

Генацыд – гэта перадусім парушэньне правоў чалавека. Канвэнцыя ААН па генацыдзе была прынятая за дзень да Сусьветнай дэклярацыі правоў чалавека. Канвэнцыю па генацыдзе трэба разглядаць як канкрэтнае прымяненьне Сусьветнай дэклярацыі правоў чалавека.

Генацыд – гэта цэнтральная, канчатковая праблема любога парушэньня правоў чалавека. Яго апошняя ступень. Таму парушэньні правоў чалавека, якія адбываюцца ў Беларусі — нелегальныя затрыманьні, катаваньні, зьдзекі, запалохваньне, а цяпер і абмежаваньне доступу да мэдычных сродкаў — можна аб’яднаць пад агульным паняцьцем “генацыд”. Паасобныя дзеяньні могуць не зьяўляцца дзеяньнямі генацыду, але іх сукупнасьць і мэтанакіраванасьць можна падсумаваць як генацыд.

Мэтанакіраванасьць – істотны момант, які адрозьнівае генацыд ад выпадковых масавых зьнічшэньняў. Напрыклад, выбух на Чарнобыльскай АЭС — гэта не генацыд. Гэта няшчасны выпадак. Але наўмыснае ўкрыцьцё інфармацыі пра выбух, адмова ў патрэбных леках і сродках абароны — калі накіраванае на зьнічшэньне групы людзей — можна разглядаць як генацыд.

Якія групы людзей знаходзяцца пад аховай? Нацыі, этнічныя групы, рэлігійныя групы. Трэба дакладна разумець, што ў Беларусі сёньня маем выпадак генацыду менавіта нацыянальнага, а не этнацыду. З пункту гледжаньня міжнароднага права, розьніца нацыі і этнагрупы ў тым, што ў этнагруп няма сваёй дзяржавы. У беларусаў яна пакуль ёсьць. Жыве Беларусь, і жыве вечна!Палітычныя групы не ахоўваюцца канвэнцыяй. Палітычныя праблемы лічацца ўнутраннакраёвымі. ААН прызваная займацца панадкраёвымі пытаньнямі. Мэтанакіраванае зьнішчэньне нацыянальнай групы — прыклад такога пытаньня. Калі б краіна мела абмежаваную колькасьць вакцынаў і іх выдавалі выключна адной палітычнай групе, гэта можна было б неяк зьвязаць з палітыкай. Наколькі разумею, нешта падобнае цяпер адбываецца з ложкамі ў шпіталях. Але адмова Міністэрства ад гуманітарнае дапамогі — гэта мэтанакіраваннае рашэньне дзяржаўнай адміністрацыі супраць свайго ж народу. Мэтанакіраванае стварэньне ўмоваў жыцьця, якія ставяць беларускую нацыю пад пагрозу зьнішчэньня, нават калі і частковую, — гэта генацыд, паводле канвэнцыі.

Безумоўна, сытуацыя ў Беларусі жудасная. Ёсьць перакананыя, што лічбы ахвяраў ня тыя, каб ужываць громкае слова “генацыд”. Масакру у Срэбраніцы 1995 г. у Босьніі і Герцагавіне, калі былі забітыя 8000 тысяч басьнійскіх мужчынаў, прызналі генацыдам. Праз COVID-19 у Беларусі загінула ўжо толькі афіцыйна 5000 чалавек. Кожны тыдзень цяпер нясе болей як 100 сьмерцяў. І гэтая лічба павялічваецца прагрэсійна. Нам ня трэба чакаць на сотні тысяч загінулых, каб пасьля заднім чыслом заявіць, што “аднак, гэта быў генацыд”. Не чакайма болей ахвяраў, каб спыніць масакру. Канвэнцыя ААН па генацыдзе перад усім створаная была, каб генацыд прадухіліць. Каб прадухіліць масавыя забойствы і зьнішчэньні.

Прашу зразумець, што я не за прымусовую вакцынацыю. Вакцынавацца ці не — індывідуальная справа і рашэньне кожнага. Але доступ да вакцыны, як і да актуальнай інфармацыі пра эпідэміялягічную сытуацыю у краіне, і да інфармацыі пра наяўнасьць вольных бальнічных ложкаў, пра наступствы захворваньня, каб на падставе гэтых ведаў кожны беларус змог зрабіць правільнае для сябе рашэньне, ацаніць свае рызыкі і рызыкі для блізкіх — гэта правы чалавека, якія не Міністэрству аховы здароўя ці Міністэрству інфармацыі вырашаць. Гэта глябальныя, унівэрсальныя правы чалавека на жыцьцё.

Генацыд часта аб’ядноўваюць з паняцьцем “ваенныя злачынствы”. Але ваеннае становішча ня ёсьць абавязковай умоваю. Генацыд можа мець месца і ў мірны час. Прыкладам сёньняшняя Беларусь і беларускі народ, які масава пакутуе ад рашэньняў і дзеяньняў — а менавіта бязьдзеяньняў — адміністрацыі ў час сусьветнае пандэміі.

Мыйце рукі, насіце маскі. Але лепш за ўсё заставайцеся дома. Як паказаў вопыт Францыі, Італіі і іншых заходнеэўрапейцаў – як бы гэта не шкодзіла эканоміцы краіны, але для спынення COVID-19 няма нічога лепшага, чым усеагульны карантын. А эканоміку, якая накіраваная на ўзбагачэньне выключна апаратчыкаў цаною дабрабыту, а цяпер і здароўя беларускай нацыі — шкадаваць ня варта.

Апарат сёньняшняй адміністрацыі баіцца агульнага карантыну, бо ўжо пахіснуўшаяся эканоміка гэтага ня вытрымае. Таму беларусам пускаюць пыл у вочы пра тое, што COVID-19 нястрашны, каб усе хадзілі на працу. Прымусовую працу. Думаю, усе зразумелі паралель. Здароўя усім!

Др. Паліна Прысмакова

Сакратар Рады БНР

Дацэнт Катэдры дзяржаўнага кіраваньня Флёрыдзкага Атлянтычнага ўнівэрсытэту

СТВАРЭННЕ І ВЫГЛЯД

Слуцкае войска мела фармальны статус Слуцкай брыгады БНР. Слуцкая брыгада дзялілася на Першы Слуцкі полк і Другі Грозаўскі полк. Для Першага Слуцкага палка ў Горадні мясцовай беларускай грамадой быў створаны сцяг, які быў дасланы ў Слуцк. Сцяг Першага Слуцкага палка вядомы па знакамітым фота, на якім бачым дзеячоў беларускага руху Лявона Вітан-Дубейкаўскага, магчыма Юліяну Мэнке і Антона Борыка.

На светлым фоне ў верхняй частцы паўколам вышыты надпіс “ПЕРШЫ СЛУЦКІ ПОЛК”, унізе паўколам вышыта “БЕЛАРУСКАЙ НАРОДНАЙ РЭСПУБЛІКІ”. Дакладныя колеры не вядомыя, але ёсць версія, што светлае палатно было насамрэч жоўтага (залацістага) колеру.

У гістарычных крыніцах пішацца, што на сцягу быў надпіс “ТЫМ, ШТО ПАЙШЛІ ПАМІРАЦЬ, КАБ ЖЫЛА БАЦЬКАЎШЧЫНА”. Верагодна, надпіс мог быць зроблены на зваротным баку сцяга.

Усярэдзіне вышытая вельмі прыгожая і ўдалая, дынамічная і гарманічная “Пагоня” на простакутным француска-расейскім шчыце. Як мы ведаем, прыгожыя варыянты “Пагоні” – рэдкасць і каштоўнасць, і таму асабліва шкада, што гэты эскіз “Пагоні” нідзе больш не сустракаецца і цяпер не выкарыстоўваецца. Варта гэта выпраўляць – асабліва ўлічваючы, што гэта ўзор “Пагоні”, створаны самімі беларусамі.

ТРЭБА АДШУКАЦЬ СЦЯГ СЛУЧЧАКОЎ

Пасьля Слуцкага збройнага чыну сцяг захоўваўся ў Антона Сокала-Кутылоўскага, камандара Першага Слуцкага палка. Сокал-Кутылоўскі жыў у Заходняй Беларусі, дзе стаў праваслаўным святаром. Улетку 1921 г. Сокал-Кутылоўскі хацеў перадаць сцяг на захаванне праваслаўнаму Пінска-Наваградскаму біскупу Панцялейману, але той адмовіўся яго прыняць.

У 1931 годзе сцяг канфіскавала польская паліцыя падчас ператрусу. Далейшы лёс гэтай важнай рэліквіі невядомы.

Неабходна шукаць арыгінальны сцяг або высвятляць ягоны лёс. У ідэале гэтым павінна была б заняцца беларуская дзяржава, але ва ўмовах цяперашняга рэжыму ўзяць на сябе гэтую задачу павінна грамадскасць.

Калі і дзе дакладна быў канфіскаваны сцяг? Слонімшчына/Наваградчына? Якой паліцэйскай часткай?

Што павінны былі з ім зрабіць паводле працэдураў – знішчыць ці адправіць у архіў?

Калі першае, ці ёсць пацверджанне?

Калі другое, дзе гэты архіў? Што з ім сталася падчас Другой сусветнай вайны (пасля прыходу саветаў, а потым нацыстаў)? Што з ім сталася ў часы БССР / камуністычнага рэжыму ў Польшчы?

АДНАЎЛЕННЕ І СУЧАСНАЕ ВЫКАРЫСТАННЕ

У 2014 годзе па замове Рады БНР быў створаны вектарны абноўлены варыянт сцягу. Фонавым колерам быў абраны белы, колерам надпісу – чырвоны. На жаль, не атрымалася адрысаваць арыгінальную версію “Пагоні”, замест яе на шчыт быў памешчаны летувіскі эскіз Жмуйдзінавічуса: атрымалася вельмі прыгожа, хоць і не ў строгай адпаведнасці з арыгіналам.

Файл знаходзіцца ў вольным доступе, і раздрукаваны сцяг Случчакоў можна набыць на AliExpress (прадавец не звязаны з Радай БНР, і ўвогуле невядомы). Сімвал часам можна пабачыць на акцыях пратэсту ў Беларусі і замежжы.

Сцяг Случчакоў – бадай што галоўная беларуская вайсковая рэліквія XX стагоддзя. У будучыні ён мог бы зрабіцца сімвалам або асновай для сімвала ўсяго Беларускага войска. А адшуканне арыгінала гэтага сцяга магло б быць падзеяй, якая па важнасці саступала б хіба што толькі перапахаванню паўстанцаў Каліноўскага ў 2019 годзе.

Да стагоддзя Слуцкага збройнага чыну Рада БНР прадстаўляе абноўленую дыгітальную рэканструкцыю знакамітага сьцяга.

Асобна – упершыню адноўленая “Пагоня” са сцяга Случчакоў:

https://www.radabnr.org/wp-content/uploads/2020/12/Sciah-Slucak-1920.zip

Выявы даступныя ў максымальнай якасьці да зладаваньня і вольнага выкарыстаньня. Яны прыдатныя ў тым ліку да раздрукоўкі на тканіне.

Алесь Чайчыц
Сакратар інфармацыі Рады БНР
Стваральнік блога “Беларуская геральдыка”

***

Сілавыя структуры, падпарадкаваныя Аляксандру Лукашэнку, гатовыя страляць у свой мірны законапаслухмяны народ. Пра гэта прамым тэкстам цяпер кажа намесьнік міністра Караева.

За чвэрць стагодзьдзя аўтарытарызму ў Беларусі мы, здаецца, маглі б стаць звыклыя да ўсяго. Але я не магу стрымаць свайго шоку і абурэньня гэтай заявай.

Бо адметнасьцю цяперашняга беларускага пратэсту стала неверагодныя мірнасьць і мудрасьць, якія праявіў народ Беларусі. Гэтай мірнасьцю, мудрасьцю, яскравай творчасьцю беларусаў, якія мы бачым увесь гэты час, захапляецца ўвесь сьвет.

Мы, тысячы беларусаў і нашчадкаў беларусаў, раскіданыя па ўсім сьвеце, ганарымся сваёй беларускасьцю цяпер больш, чым калісь яшчэ. Іншыя народы, хто зь няведаньня часам думаў, што беларусы радыя свайму сумнаму лёсу, цяпер глядзяць на Беларусь па-новаму, перажываюць за беларусаў і ганарацца імі.

І тое, што выклікае павагу і захапленьне ўсяго сьвету — тое і выклікае ярасьць і нянавісьць тых, хто ведае, што іхны час незваротна мінуў. Яны могуць колькі заўгодна суцяшаць сябе штучнымі лічбамі з афіцыйных вынікаў выбараў. Яны будуць ненавідзець, будуць хлусіць і пагражаць з тэлевізару, будуць біць і страляць.

Беларускі народ — у кроку ад свабоды. У кроку ад таго, за што змагаліся пакаленьні нашых продкаў, у тым ліку героі Слуцкага збройнага чыну, стагодзьдзе якога мы будзем адзначаць праз крыху больш як месяц.

Усе нашыя малітвы, усе нашыя думкі ў гэтыя дні зь Беларусяй.

Зь Беларусяй — усе нашыя сьлёзы абурэньня жорсткасьцю карнікаў.

Як і нашыя сьлёзы радасьці, калі бачым тысячы і тысячы людзей штотыдзень на вуліцах Беларусі: старых і маладых, жанчынаў і мужчынаў, жыхароў Менску і жыхароў маленькіх мястэчак.

Рэвалюцыя адбываецца перадусім не ў адміністрацыі, а ў душах і сэрцах людзей. Гэтая рэвалюцыя адбылася. Гэтая рэвалюцыя адбываецца штодзень, штораз, як беларусы выходзяць да сябе ў двор, усьміхаюцца сваім суседзям, сьпяваюць, выходзяць разам на марш пад нашым сьцягам – у супольнай радасьці, у супольным узьнёслым пачуцьці прыналежнасьці да свае зямлі, у супольнай празе справядлівасьці і праўды.

Беларусь ажыла і абавязкова пераможа. Не спыняйцеся, ня бойцеся, і ведайце: за вамі праўда і за вамі ўвесь сьвет ад Эўропы да Канады і Аўстраліі.

Жыве Беларусь!

Івонка Сурвілла
Старшыня Рады Беларускае Народнае Рэспублікі

У гэты час у Заходняй Эўропе ідзе Бітва за Брытанію, тысячы людзей гінуць пад нацыстоўскімі бомбамі. Гітлераўская Нямеччына акупавала значную частку Францыі і ўсталявала на акупаванай тэрыторыі пронацыстоўскі рэжым. Акупаваныя таксама Бэльгія, Люксэмбург, Нідэрлянды.

За два тыдні да гадавіны Савецкі Саюз незаконна анэксіяваў Бэсарабію (цяперашняя Малдова) Латвію, Літоўскую Рэспубліку і Эстонію.

Заходняя Беларусь і Заходняя Ўкраіна вось ужо год знаходзяцца пад савецкай акупацыяй, ідзе масавы палітычны тэрор. У студзені і красавіку прайшлі дзьве хвалі дэпартацыяў з Заходняй Беларусі: дзясяткі тысячаў чалавек выселеныя ў Сыбір, Казахстан і паўночную Расею.

“Подписанием договора был положен конец вражде между Германией и СССР, вражде которая искусственно разжигалась провокаторами войны [тут і далей падкрэсьлена намі – Рада БНР], загнавшими в тупик дружбу между народам СССР и Германией.”

“Советско-германский пакт был подписан в момент, когда над Европой нависли грозовые тучи империалистической войны, задолго и исподволь подготовлявшейся в дипломатических канцеляриях Лондона и Парижа. Последующее развитие событий полностью подтвердило тот факт, что провокаторы войны делали главную ставку на разжигание вражды между Германией и СССР, на провокацию вооруженного конфликта между этими крупнейшими государствами Европы.”

“Сообщение о подписании советско-германского пакта было встречено с живейшим удовлетворением как народами СССР, так и германским народом. Они справедливо оценили этот исторический документ, заложивший основу для дружбы между народами Германии и СССР, как победу политики, направленной против разжигания войны.

И действительно, тот факт, что два крупнейших государства Европы договорились о мире и исключили возможность военного конфликта между ними, уже сам по себе ограничил сферу действия англо-французских организаторов войны, сузил плацдарм второй империалистической войны, которая вскоре разразилась. В результате подписания советско-германского пакта весь восток Европы был выведен из-под угрозы превращения в театр военных действий. Нет никакого сомнения и в том, что укрепление мира на востоке Европы способствовало в громадной степени и сохранению мира на Балканах.

Однако упрочение мира на востоке Европы, сужение возможного плацдарма войны менее всего входило в расчеты тех, кто подготовлял эту войну, кто рассчитывал вовлечь в нее как можно больше государств, кто до сего времени не оставил надежд на дальнейшее расширение войны, на превращение ее во всемирную. По-этому империалистическая пресса Англии, Франции и США встретила заключение советско-германского пакта в штыки, подняла злобный вой, развернула неистовую клеветническую кампанию против СССР.

Весть о советско-германском пакте прозвучала, как последнее предостережение организаторам и вдохновителям империалистической войны. Это предостережение, однако, не возымело действия. Война началась. Первой жертвой ее стало насквозь прогнившее Польское государство, бросившееся в военную авантюру в расчете на пресловутые “гарантии” Лондона и Парижа.

Панская Польша не выдержала удара и рассыпалась, развалилась, как карточный домик, не дождавшись какой-либо помощи от своих союзников. Несмотря на эту неудачу, англо-французский блок не отказался от своих планов. И надо сказать, что и тогда живы были в империалистических кругах Франции и Англии надежды на то, что удаться взорвать советско-германскую дружбу. Этим кругам пришлось пережить новое разочарование. Советско-германские отношения продолжали развиваться благотворно для обеих сторон. 28 сентября 1939 года было подписано новое советско-германское соглашение: германо-советский договор о дружбе и границе между СССР и Германией.

Этот договор, урегулировавший вопросы, связанные с распадом Польского государства, создал прочный фундамент для длительного мира в Восточной Европе, создал предпосылки для дальнейшего развития и укрепления дружественных отношений между Германией и СССР. 28 же сентября Председатель Совета Народных Комиссаров СССР и Народный Комиссар по иностранным делам товарищ В. М. Молотов обменялся с германским министром иностранных дел фон-Риббентропом письмами по вопросам дальнейшего развития хозяйственных отношений между обоими государствами.”

“С другой стороны, наличие советско-германского пакта, равно как и договора о дружбе и государственной границе между Германией и СССР, обеспечило Германии спокойную уверенность на Востоке.

Развитие советско-германских дружественных отношений нашло свое выражение в укреплении и расширении хозяйственных связей между обоими государствами. В результате деятельности выезжавшей в Германию советской хозяйственной делегации и приезжавшей в СССР германской экономической делегации, были успешно завершены переговоры о хозяйственном соглашении, которое было подписано 11 февраля 1940 года. Это соглашение предусмотрело широкое и взаимно-выгодное развитие товарооборота между обоими государствами.”

Артыкул цалкам (на расейскай мове):

“Правда”, 23 августа 1940 года

ГОДОВЩИНА СОВЕТСКО-ГЕРМАНСКОГО ПАКТА

Год назад, 23 августа 1939 года, был подписан в Москве советско-германский договор о ненападении. Этот договор является одним из важнейших документов в истории международных отношений нашей эпохи, ибо он ознаменовал резкий перелом в развитии советско-германских отношений и явился “поворотным пунктом в истории Европы, да и не только Европы” (Молотов).

Подписанием договора был положен конец вражде между Германией и СССР, вражде которая искусственно разжигалась провокаторами войны, загнавшими в тупик дружбу между народам СССР и Германией.

Подписывая договор, обе стороны исходили из того положения, что вражда между обоими государствами, как это показала история, никогда не приносила пользы ни германскому народу, ни народам СССР. Различие политических систем и идеологии не могло и не должно было служить непреодолимым препятствием к установлению мирных и подлинно добрососедских отношений между обоими государствами.

Позиция Советского Союза определялась его неизменно принципиальной и последовательной политикой борьбы за мир, политикой, которая с предельной ясностью была сформулирована товарищем Сталиным в отчетном докладе на XVIII с’езде партии:

“Мы стоим за мир и укрепление деловых связей со всеми странами, стоим и будем стоять на этой позиции, поскольку эти страны будут держаться таких же отношений с Советским Союзом, поскольку они не попытаются нарушить интересы нашей страны”.

Установление дружественных, добрососедских отношений с Германией отвечало и отвечает коренным государственным интересам СССР. Поэтому Советский Союз пошел навстречу Германии, предложившей начать переговоры о заключении пакта о ненападении.

Политика Германия определялась в данной случае точно так же ее коренными государственными интересами, базировалась на трезвом учете громадного удельного веса СССР в международной жизни, влияния СССР на все международное развитие.

Крупнейшее историческое значение советско-германского пакта, неразрывно связанное с общим международным развитием, особенно отчетливо выделяется на фоне важнейших событий, которые произошли за истекший год. Советско-германский пакт был подписан в момент, когда над Европой нависли грозовые тучи империалистической войны, задолго и исподволь подготовлявшейся в дипломатических канцеляриях Лондона и Парижа. Последующее развитие событий полностью подтвердило тот факт, что провокаторы войны делали главную ставку на разжигание вражды между Германией и СССР, на провокацию вооруженного конфликта между этими крупнейшими государствами Европы. Наличие таких планов подтвердило и содержание целого ряда дипломатических документов, впоследствии ставших, против воли их авторов, достоянием гласности.

Именно этой цели — провокация вооруженного конфликта между СССР и Германией—служила пресловутая политика, “невмешательства” англо-французской дипломатии, вся мюнхенская политика, в основе которой лежало стремление натравить Германию на Советский Союз. Этой же цели служила и пришедшая на смену мюнхенской — политика вовлечения СССР в англо-французский блок. В основе этой политики лежало стремление стравить СССР с Германией, создав против Германии “восточный фронт” в лице СССР, чтобы воевать против Германии руками СССР.

Планы провокаторов, войны были разгаданы. Товарищ Сталин, выступая на XVIII с’езде партии, дал убийственную характеристику так называемой политике невмешателства, которая являлась составной частю подготовки империалистической войны в Европе. Эту империалистическую войну англо-французские империалисты хотели навязать Советскому Союзу. Товарищ Сталин призвал советскую страну к бдительности, он призвал “соблюдать осторожность и не давать втянуть в конфликты нашу страну провокаторам войны, привыкшим загребать жар чужими руками”. Лицемерная, двойственная игра англо-французского блока была полностью разоблачена в ходе переговоров между Англией и Францией, с одной стороны, и СССР — с другой. Эти переговоры потерпели неудачу, ибо СССР стремился в осуществлению своих государственных задач в районах западных границ нашей страны и к укреплению мира, а англо-французская дипломатия — к игнорированию этих задач СССР, к организации войны и вовлечению в нее Советского Союза.

Маневры англо-французских империалистов потерпели крах и в Москве, и в Берлине. Уже хозяйственные переговоры, начавшиеся летом 1939 года между Германией и СССР и закончившиеся заключением 19 августа 1939 года торгово-кредитного соглашения, показали, что налицо все возможности для мирного и взаимно-выгодного экономического сотрудничества.

После заключения советско-германского торгово-кредитного соглашения встал непосредственно вопрос об улучшении политических отношений между Германией и СССР.

Для переговоров в Москву прибыл германский министр иностранных дел фон-Риббентроп, и 23 августа был подписан договор о ненападении между Германией и СССР. Сообщение о подписании советско-германского пакта было встречено с живейшим удовлетворением как народами СССР, так и германским народом. Они справедливо оценили этот исторический документ, заложивший основу для дружбы между народами Германии и СССР, как победу политики, направленной против разжигания войны.

И действительно, тот факт, что два крупнейших государства Европы договорились о мире и исключили возможность военного конфликта между ними, уже сам по себе ограничил сферу действия англо-французских организаторов войны, сузил плацдарм второй империалистической войны, которая вскоре разразилась. В результате подписания советско-германского пакта весь восток Европы был выведен из-под угрозы превращения в театр военных действий. Нет никакого сомнения и в том, что укрепление мира на востоке Европы способствовало в громадной степени и сохранению мира на Балканах.

Однако упрочение мира на востоке Европы, сужение возможного плацдарма войны менее всего входило в расчеты тех, кто подготовлял эту войну, кто рассчитывал вовлечь в нее как можно больше государств, кто до сего времени не оставил надежд на дальнейшее расширение войны, на превращение ее во всемирную. По-этому империалистическая пресса Англии, Франции и США встретила заключение советско-германского пакта в штыки, подняла злобный вой, развернула неистовую клеветническую кампанию против СССР.

Весть о советско-германском пакте прозвучала, как последнее предостережение организаторам и вдохновителям империалистической войны. Это предостережение, однако, не возымело действия. Война началась. Первой жертвой ее стало насквозь прогнившее Польское государство, бросившееся в военную авантюру в расчете на пресловутые “гарантии” Лондона и Парижа.

Панская Польша не выдержала удара и рассыпалась, развалилась, как карточный домик, не дождавшись какой-либо помощи от своих союзников. Несмотря на эту неудачу, англо-французский блок не отказался от своих планов. И надо сказать, что и тогда живы были в империалистических кругах Франции и Англии надежды на то, что удаться взорвать советско-германскую дружбу. Этим кругам пришлось пережить новое разочарование. Советско-германские отношения продолжали развиваться благотворно для обеих сторон. 28 сентября 1939 года было подписано новое советско-германское соглашение: германо-советский договор о дружбе и границе между СССР и Германией.

Этот договор, урегулировавший вопросы, связанные с распадом Польского государства, создал прочный фундамент для длительного мира в Восточной Европе, создал предпосылки для дальнейшего развития и укрепления дружественных отношений между Германией и СССР. 28 же сентября Председатель Совета Народных Комиссаров СССР и Народный Комиссар по иностранным делам товарищ В. М. Молотов обменялся с германским министром иностранных дел фол-Риббентропом письмами по вопросам дальнейшего развития хозяйственных отношений между обоими государствами.

После распада Польского государства Германия предложила Англии и Франции прекратить войну. Советское правительство поддержало инициативу Германии. Но ни германское предложение, ни выступление СССР не нашло отклика ни в Англии, ни во Франции. Война продолжалась, неся разорение, бедствия, и страдания всем тем народам, которых организаторы войны втянули в эту бойню.

Советско-германский пакт имел крупнейшее значение для развития мирной политики Советского Союза, для укрепления безопасности советских рубежей. Советский Союз, когда возникла война между Англией и Францией с одной стороны и Германией — с другой, занял позицию нейтралитета.

Нет сомнения, что советско-германский пакт облегчил Советскому Союзу сохранение позиции нейтралитета, облегчил Советскому Союзу осуществление мирной политики.

С другой стороны, наличие советско-германского пакта, равно как и договора о дружбе и государственной границе между Германией и СССР, обеспечило Германии спокойную уверенность на Востоке.

Развитие советско-германских дружественных отношений нашло свое выражение в укреплении и расширении хозяйственных связей между обоими государствами. В результате деятельности выезжавшей в Германию советской хозяйственной делегации и приезжавшей в СССР германской экономической делегации, были успешно завершены переговоры о хозяйственном соглашении, которое было подписано 11 февраля 1940 года. Это соглашение предусмотрело широкое и взаимно-выгодное развитие товарооборота между обоими государствами.

С момента подписания советско-германского пакта о ненападении прошел год. Построенные на новой основе советско-германские отношения с честью выдержали испытание, тем более показательное, что это испытание происходило в обстановке, исключительном по своей – напряженности, в обстановке развернувшейся в громадных масштабах войны, резкого обострения противоречий между крупнейшими государствами капиталистического мира, в обстановке зарождения новых конфликтов, в условиях неизменных и упорных попыток известных международных элементов вбить клин в советско-германские отношения.

Прочность нынешних советско-германских отношений об’ясняется тем, что “в основе сложившихся добрососедских и дружественных советско-германских отношений лежат не случайные соображения кон’юнктурного характера, а коренные государственные интересы как СССР, так и Германии” (Молотов).

Крыніца: https://histdoc.net/history/ru/godo1940.htm

І ўсё ж, бяз страху быць абвінавачаным у другім, хочацца падзяліцца сваімі суб’ектыўнымі эмоцыямі, выкліканымі аб’ектыўнай, зрэшты, рэччу.

Ці паспрачаецца хто з тым, што ніводная іншая нацыя ў сьвеце ня мае нагэтулькі ж выразнага, яскравага, энэргетычнага сьцягу, як беларускі нацыянальны бел-чырвона-белы?

Сьцягі бываюць прыгожыя, сымэтрычныя, гарманічныя. Бываюць сьцягі са старажытнаю гісторыяй, сьцягі, за якія людзі ахвяравалі жыцьцём, сьцягі, якія натхнялі людзей на выбітныя подзьвігі, сьцягі, што ўсталёўваліся першапраходцамі на далёкіх выспах і горных вяршынях. Ёсьць сьцягі са старажытнымі легендамі пра паходжаньне, як дацкі Danneborg, што ў 1219 годзе сыйшоў зь неба да дацкіх войнаў, каб яны перамаглі ў бітве. Ёсьць сьцягі, якія зрабіліся сымбалем і брэндам, культавым атрыбутам як брытанскі Union Jack. У свой зорна-паласаты сьцяг мільёны амэрыканцаў ўкладаюць столькі гонару, любові і энэргіі, што палотнішча сталася ў ЗША сапраўднай сьвятыняй – куды больш, чым проста сымбалем дзяржавы і краіны.

Але, напэўна, ніводзін сьцяг не нясе сам па сабе гэткай выразнай унутранай эмацыйнасьці, як спрадвечны гістарычны сьцяг Беларусі, які адной сваёй яскравай выявай прыцягвае вочы.

Белае поле, і чырвоная паласа працінае яе наскрозь. Чырвоны гарачы агонь, што топіць белы халодны сьнег. Мёртвы белы лёд – і чырвоная жывая, кіпячая кроў на ім. Белы ціхі спакой – і гучны чырвоны крык, поўны болю, сілы, прагі волі.

Гэтая выключная энэргетыка кантрасту – сьцяг, які гучыць; сьцяг, які пячэ і апальвае. Пакажыце мне другі такі ж!

Кляўстрафабічная таталітарная атмасфэра Менску ажыўляецца, як толькі гэтую душную “матрыцу” працінае бела-чырвона-белае палотнішча ў руках таго, хто асьмеліўся падняцца за сваю чалавечую годнасьць. Нацыянальны штандар над уваходам у сядзібу БНФ – як дзірка ў прасторы і часе, а дзьвер пад ім – бы партал у іншую рэальнасьць, у выспачку свабоды і надзеі пасярод апошняй эўрапейскай дыктатуры.

На мяжы містыкі – такое адчуваньне, быццам гэты сьцяг здольны адганяць зло.

Здавалася б, чаго варта было Лукашэнку пакінуць гэты сьцяг у 1995 г., каб захаваць ляяльнасьць нямалай колькасьці людзей, не згубіўшы даверу і свайго традыцыйнага электарату? Насельніцтва Беларусі збольшага дзялілася і дзеліцца на прыхільнікаў бел-чырвона-белага сьцягу і тых, каму абыякава, пад якім сьцягам жыць.

Але ж не: відаць, зь любым сьцягам гэта было б магчыма, толькі ня з гэтым. Любы сьцяг сьцярпеў бы пад сабою злачынствы, акрамя гэтага, і нейкім чуцьцём нават лукашысты ўсьведамілі гэта, і як быццам зьнішчылі гэтую сымбалічную перашкоду.

Супрацьстаяньне свабоды і дыктатуры ў Беларусі – гэта супрацьстаяньне і на сымбалічным узроўні.

Чырвоны і зялёны – гэта негарманічныя колеры, чыё спалучэньне выклікае ў чалавека стрэс и дэпрэсію. Вялізнае крывава-чырвонае поле, што навісла над зялёнай палоскай – увасабленьне нераўнапраўя, дамінацыі і дыктатуры. Само непрыгожае і безгустоўнае палотнічша ў якасьці дзяржаўнага сымбалю – гэта нібы зьдзек з усяе краіны, як нахабны выклік: “Якую яшчэ зьнявагу вы здольныя вытрымаць? Якую яшчэ гнюснасьць вы здольныя сьцярпець?”

За гады дыктатуры для нашага пакаленьня бел-чырвона-белы сьцяг зрабіўся сымбалем свабоды, сымбалем барацьбы за волю і за прагрэс. Ён выпакутоўвае сваю пачэснасьць, набывае асацыяцыі, ад якіх пры кожным позірку на яго сэрца стукае хутчэй. За яго людзі церпяць зьбіцьці, штрафы, доўгія суткі арыштаў.

Адно зьяўленьне гэтага сьцягу на вуліцы ўжо нясе вялікае сьвядомае і падсьвядомае пасланьне само па сабе – і таму, здавалася б, нявінны “незарэгістраваны” бел-чырвона-белы сьцяг зрабіўся асобнай, спэцыфічнай, сымбалічнай мэтай для рэпрэсіяў з боку дыктатуры. А раз рэжым яго баіцца, значыць сьцяг сапраўды нясе яму небясьпеку – усяляе іррацыянальны страх у душонкі дзяржаўных халуёў, запраданцаў, жандармаў і шпегаў. Патыхае для іх жарам пекла і справядлівай адплатаю, якой не пазьбегнуць ніводнаму злачынцу, ня гледзячы на часовыя тытулы, пагоны і рахункі ў замежных банках.

Пакуль бел-чырвона-белы сьцяг над нашымі галовамі і ў нашых сэрцах – значыць, “нас нядоля не здалела”. Насуперак гісторыі, насуперак злодзеям ва ўладзе і расейскамоўным нігілістам-плявунам у ЖЖ.

Магчыма, сапраўды Беларусь чакае асаблівы лёс, калі сымбаль яе – такі асаблівы сьцяг.

Альбо гэта проста добры знак надзеі для ўсіх нас, каго ён яднае – і вельмі магчыма, што толькі ў нас, у некаторай колькасьці беларусаў, бел-чырвона-белы штандар выклікае ўзьнёслыя пачуцьці. Але ці ня гэта галоўнае для нацыянальнага сьцягу – каб была нацыя, для якой ён быў бы каштоўным? Беларускі нацыянальны сьцяг дазваляе аддзяліць сутнасьць ад формы, ён яднае тых, хто зьяўляецца беларусам паводле стану душы і сьвядомасьці, а не паводле прыналежнасьці да адміністрыцыйнага бюракратычнага апарату, што мяшкае ў Менску і выдае пашпарты з савецкім гербам.

Сьцяг наш мае сваю нацыю, хай складаецца яна не з усіх тых, хто сябе заве беларусам. Нацыю годную, нацыю, што мае будучыню; нацыю-матыля, пакуль што закутую ў кокане. І нацыя наша мае ганарыцца сымбалем нагэтулькі моцным, шляхотным і дзвонкім – нашым сьцягам, апетым у песьнях. Сьцягам, які натхняе, пад якім хочацца стаяць і змагацца – штандарам бел-чырвона-белым.

Алесь Чайчыц
maskva.net
чэрвень 2008 г.

Пераклад ягонага выступу з ангельскай мовы:

“Я хачу выказаць вялікую ўдзячнасьць арганізатарам, а таксама нашым брытанскім сябрам, такім як праф. Алан Флаўэрс, якія салідарызуюцца з намаганьнямі аднавіць дэмакратыю ў Беларусі напрацягу многіх гадоў [праф. Флаўэрс быў папярэднім выступоўцам].

Надзвычай прыемна бачыць на мітынгу столькі новых маладых беларусаў, якія мабыць упершыню прыйшлі да беларускага грамадзкага актывізму ў гэтым годзе.

Я прадстаўляю Згуртаваньне Беларусаў у Вялікай Брытані, арганізацыю, заснаваную ў 1946 годзе. Шматгадовы досьвед Згуртаваньня ў Вялікай Брытаніі, і дзейнасьць Рады Беларускай Народнай Рэспублікі, дае нам пэўныя ўзоры, мець якія на ўвазе будзе карысна і ўсім, хто бярэ ўдзел у беларускім грамадзкім жыцьці ўпершыню.

Важна бачыць сябе ня проста ўдзельнікам цяперашняй кампаніі, але носьбітам паходні, беларускага сьцягу, напрацягу доўгай гісторыі беларускай нацыянальнай і дэмакратычнай справы.

Згуртаваньне ў Вялікай Брытаніі, Рада БНР, несьлі гэты сьцяг нават праз самыя цёмныя для беларускай справы сталінскія, хрушчоўскія, брэжнеўскія часы, калі мара пра нейкую незалежную дэмакратычную Беларусь здаваля фантастычнай. У канцы 1980х нашых папяпэднікаў на Захадзе ўважалі “старымі дзівакамі” – але ў 1991 Беларусь сталася незалежнай.

Дзякуючы несупыннай працы дыяспары праз 40 гадоў на Захадзе дзяржаўныя службоўцы і зацікаўленыя палітыкі ведалі ў 1991 пра тое, што Беларусь – адметная краіна, а ня проста мэханічна адрэзаны кавалак рускамоўнага савецкага народу, і гэта толькі дапамагала прызнаньню на Захадзе незалежнасьці Беларусі і ўспрыняцья на Захадзе, як нартуральнага выбару, першапачатковаму намеру Рэспублікі Беларусь [у 1991-4 годзе] вярнуцца ў рэчышча агульна-эўрапэйскага жыцьця.

Таму важна быць гатовымі не спыніцца пасьля 9 жніўня. Не вярнуцца проста да прыватнага прафэсыйнага жыцьця і калі будуць вызваленыя ўсе палітычныя вязьні – праз меншы ці большы час пасьля 9 жніўня.

Мы не павінны сыйсьці з беларускага грамадзкага актывізму на Захадзе нават тады, калі Беларусь вернецца да дэмакратыі. Бо тады Беларусь будзе патрабаваць нашай падтрымкі і каб хутчэй атрымаць належнае ёй месца ў эўра-атлянтычнай супольнасьці дэмакратычных нацыяў – даганяючы час пасьля таго, як Лукашэнка стрымліваў яе ад руху да гэтага натуральна належнага ёй месца ў сьвеце напрацягу чвэрці стагоддзя.”

Нямецкія даследчыкі адзначаюць, што самыя першыя апублікаваныя нататкі пра Беларусь непасрэдна звязаны з падзеямі Першай сусветнай вайны. Вядома, што ў жніўні 1915 года пачалося нямецкае наступленне ў напрамку Коўна−Вільня, а ў верасні нямецкая армія прарвала фронт у раёне Свянцян і дайшла да Смалявічаў (Свянцянскі прарыў). Крыху пазней лінія фронту знаходзілася ў раёне гарадоў Дзвінск− Паставы−Баранавічы–Пінск і працяглы час далей не прасоўвалася. Нямецкія салдаты і афіцэры так або іначай мусілі цікавіцца жыццём мясцовага насельніцтва. І ў прыфрантавым друку, і ў газетах, што выдаваліся на тэрыторыі самой Германскай імперыі, усё часцей з’яўляліся артыкулы і нават фотаздымкі, з якіх можна было скласці пэўнае ўяўленне пра жыццё людзей на акупаваных тэрыторыях. Як пакрэсліваюць аўтары кнігі «Адносіны паміж Германіяй і Беларуссю ў 1916– 1925 гг.», акупанты-немцы часоў Першай сусветнай вайны не былі нацыстамі і не хварэлі на расавыя забабоны. Беларусы ім былі ў пэўнай меры цікавыя не толькі з палітычнага пункту гледжання, але і як малавядомы дагэтуль славянскі народ. 

Неабходна заўважыць, што на акупаванай тэрыторыі Заходняй Беларусі нямецкае камандаванне рабіла пэўныя крокі па падтрымцы беларускага нацыянальнага руху. Вядома, у гэтай палітыцы Германія зыходзіла не з памкненняў беларусаў як народа, а са сваіх геапалітычных інтарэсаў − нямецкі ўрад імкнуўся паменшыць польскі і расійскі ўплыў на гэтых тэрыторыях за кошт падтрымкі адукацыі і культуры іншых нацыянальнасцяў, у першую чаргу беларусаў. Так, у адпаведнасці з распараджэннем генерал- фельдмаршала Паўля фон Гіндэнбурга ад 16 студзеня 1916 года на акупаванай тэрыторыі абмяжоўвалася навучанне па-руску і ўводзілася абавязковае навучанне дзяцей на роднай мове. У выніку на тэрыторыі Заходняй Беларусі на працягу вельмі кароткага часу было адчынена каля 300 беларускіх школ, з’явіліся газеты і часопісы на беларускай мове, пачалі стварацца разнастайныя нацыянальныя арганізацыі, у першую чаргу культурніцкага напрамку. 

Падзенне царскага рэжыму, а потым і Часовага ўраду ў Расіі, прыход да ўлады там бальшавікоў, як вядома, былі адзначаны прыняццем апошнімі Дэкрэта аб міры і Дэкларацыі правоў народаў Расіі. На гэтым фоне адбываліся перамовы ў беларускім Брэсце аб заключэнні міру на Усходнім фронце Германскай імперыі.

У сваёй кнізе Матыяс Дорнфельт і Энрыка Зеевальд цытуюць дакументы, якія выкрываюць двурушную палітыку ўрада Леніна–Троцкага ў гэтым пытанні. Справа дайшла да таго, што 12 студзеня 1918 года кіраўнік германскай дэлегацыі на брэсцкіх перамовах генерал-маёр Макс фон Гофман наўпрост абвінаваціў бальшавіцкае кіраўніцтва ў тым, што ім у канцы снежня 1917 года быў разагнаны кангрэс у Мінску, які збіраўся дамагчыся права самавызначэння для беларускага народа. «Вось як выглядае на практыцы ажыццяўленне права на самавызначэнне народаў [бальшавіцкім] урадам… Для нас відавочна, што народы акупаваных тэрыторый выразна і адназначна выказалі ўжо свае памкненні аддзяліцца ад Расіі». Кайзер Вільгельм ІІ у канцы тэлеграмы з пратаколам гэтага пасяджэння напісаў сваёй рукою: «Гофман выказаўся вельмі слушна і бліскуча! Так ёсць, і, у адпаведнасці з маімі загадамі, так яно і застанецца! Бальшавікі мусяць замірыцца з гэтым».

Тым не менш, як мы ведаем, у пачатку сакавіка 1918 года Брэсцкі мір быў заключаны на вельмі нявыгадных для беларусаў умовах, што, сярод іншага, вымусіла іх ужо напрыканцы таго самага месяца абвясціць незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі.

У дачыненні да БНР аўтары кнігі, пра якую ідзе гаворка, адзначаюць наступнае (цытаты мы падаём у нашым перакладзе):

«Дзяржаўнага ўтварэння, сфарміраванага ў Мінску ў лютым 1918 года, да акупацыі горада нямецкімі войскамі, Германія не прызнала, але ж паважала ягоныя ўстановы. Ні ў газетах імперскай адміністрацыі, ні ў іншых сродках масавай інфармацыі, ні ў пратаколах перамоў паміж ваеннай адміністрацыяй Мінска і мясцовымі палітыкамі няма пагардлівых або зняважлівых выразаў наконт Беларусі.

Адмова ў прызнанні мела ваенныя і палітычныя прычыны: акупаванай часткай тэрыторыі Германія разменьвацца не збіралася, а іншая частка Беларусі разглядалася нямецкім кіраўніцтвам як унутраная расійская праблема.

Беларускія прадстаўнікі занадта позна прыбылі на мірныя перамовы ў Брэст-Літоўск. Цэнтральныя дзяржавы і Савецкая Расія дамовіліся пра замацаванне ў мірнай дамове лініі размежавання інтарэсаў, што падзяляла Беларусь, беларускае кіраўніцтва выступіла супраць гэтых палажэнняў дамовы…»

І сапраўды, найбольш цікавымі матэрыяламі з гэтай кнігі з’яўляюцца невядомыя раней дакументы, якія датычацца гісторыі БНР, барацьбы за дзяржаўную незалежнасць Беларусі і ў шэрагу выпадкаў дазваляюць зусім інакш паглядзець на пэўныя падзеі і дзеянні тагачасных палітыкаў. Хто толькі дагэтуль не паленаваўся выказацца наконт тэлеграмы, нібыта атрыманай германскім кайзерам Вільгельмам ІІ ад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі ў красавіку 1918 года! Некаторыя аўтары нават пішуць, што частка дзеячаў БНР называла той дакумент «ганебным», а гэта прывяло да расколу ў шэрагах самой Рады. Больш за тое, сам факт быццам бы накіравання «тэлеграмы Рады кайзеру» ўжо сто гадоў як выкарыстоўваецца камуністычнымі і посткамуністычнымі палітыкамі ды гісторыкамі найперш у Маскве і Мінску, каб зганьбіць усю дзейнасць кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі. Дакументы і факты, якія выразна сведчаць пра шчыльнае супрацоўніцтва саміх расійскіх бальшавікоў з кайзераўскім урадам, пры гэтым, як правіла, сціпла замоўчваюцца…

Ніхто, аднак, і нідзе па-сур’ёзнаму не ставіў пытанне, а ці атрымліваў гэты дакумент сам германскі кайзер і, самае галоўнае, ці мела гэтая тэлеграма хоць нейкія рэальныя наступствы для ўзаемадачыненняў германскіх (на той час – акупацыйных) і беларускіх улад у той час і пазней?

Звернемся да кнігі Матыяса Дорнфельта і Энрыка Зеевальда. Вось што мы можам там прачытаць:

«26 красавіка 1918 года Раман Скірмунт, Язэп Варонка і Антон Аўсянік перадалі Галоўнаму камандаванню 3-га рэзервовага корпусу [германскай арміі] тэлеграму, адрасаваную Вільгельму ІІ. Перадаючы дакумент, Скірмунт адзначыў: «Здаўна памкненнем беларусаў было абараніць сябе ад польскіх злоўжыванняў і расійскага дамінавання. Толькі цяпер падзеі разгортваюцца так, што нарэшце ўзнікае магчымасць свабоднага развіцця Беларусі. Маючы недастаткова сіл, каб перад абліччам двух варожых суседзяў – Польшчы і Расіі – свабодна развівацца палітычна і эканамічна, Беларусь шукае падтрымкі і абароны ў Германіі. Гэтае рашэнне, якое ўвасоблена ў тэксце тэлеграмы, паўстала ў выніку агульнага паразумення ўсіх беларускіх палітычных напрамкаў – ад памяркоўных да сацыялістычных. Такім чынам, яно ўяўляе сабою агульнае рашэнне без адрознення партыйных адценняў. Кожнай групоўцы ўнутры беларускай Рады было дадзена багата часу, каб самым грунтоўным чынам абмеркаваць гэтае рашэнне. Таму гэтую тэлеграму трэба разглядаць як волевыяўленне ўсяго беларускага боку, які абапіраецца на масу гарадскога і вясковага насельніцтва…»

Беларускай дэлегацыі падчас перадачы тэлеграмы быў дадзены адказ, што дакумент будзе перададзены службовым шляхам. Адначасова ёй было ўказана на патрабаванні цэнзуры – з мэтай не дапусціць публікацыі дакумента. Генерал Эрых Людэндорф [на той час намеснік начальніка Палявога генеральнага штаба германскіх войскаў. – В.Г., Л.Б.] тэлеграфаваў пра тое, што адбылося, у імперскае Міністэрства замежных спраў, зрабіўшы заўвагу, што беларускі рух не збіраецца прызнаваць мяжу, вызначаную Брэсцкай дамовай. Таму, на думку Людэндорфа, яго дзейнасць на захад ад вызначанай лініі «не можа дапускацца», а што да тэрыторыі на ўсход ад вышэйзгаданай лініі, то гэтая дзейнасць, маўляў, з’яўляецца ўнутранай справай Расіі, хоць і там яна «можа толькі памножыць існуючы хаос». «У сувязі з гэтым, – працягваў Людэндорф, – лічу мэтазгодным адхіліць спробы далейшых перамоў і не прадпрымаць захадаў наконт перадачы дакумента Яго імператарскай вялікасці кайзеру».

У гэтай справе ён прасіў бы Міністэрства замежных спраў выказаць сваю пазіцыю. Там гэтую справу ацэньвалі падобным чынам. Брэсцкая мірная дамова, маўляў, перашкаджае нямецкаму ўраду прыхільна паставіцца да жаданняў беларусаў. «Яны мусілі б спачатку звярнуцца да расійскага ўрада і дамагчыся ад яго сваёй незалежнасці і аддзялення ад Расіі».

З прыведзенай цытаты вынікае, па-першае, тое, што кайзер Германскай імперыі Вільгельм ІІ тэлеграмы ад Рады БНР ніколі не атрымліваў; па-другое, што нямецкае знешнепалітычнае ведамства мела на той час занадта шчыльныя кантакты з савецкім урадам у Маскве, каб пайсці насуперак жаданням хітрых бальшавіцкіх лідараў, найперш Леніна і Троцкага.

Але сітуацыя на фронце ў 1918 годзе, як і агульная палітычная сітуацыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ў першай палове 1918 года, імкліва развівалася. З часам пазіцыя будучага прагітлераўскага путчыста, генерала пяхоты Людэндорфа па розных палітычных пытаннях пачынала ўсё больш разыходзіцца з пазіцыяй яго непасрэднага шэфа, начальніка Палявога генеральнага штаба фельдмаршала Гіндэнбурга. На баку апошняга быў генерал пяхоты Эрых фон Фалькенгайн, камандуючы 10-й германскай арміяй, якая тады і акупавала большую частку Беларусі і Літвы. 13 мая 1918 года ён разам з галоўнакамандуючым усімі нямецкімі сіламі на ўсходзе прынцам Людвігам прымаў парад нямецкіх войскаў на Пляцы Волі (былой Саборнай плошчы) у Мінску, а потым прысутнічаў на набажэнстве ў рымска-каталіцкім кафедральным саборы.

А ўжо 27 мая таго самага года Фалькенгайн у сваёй мінскай рэзідэнцыі прыняў дэлегацыю Народнага сакратарыята БНР у складзе яго старшыні і сакратара замежных спраў Язэпа Варонкі, сакратара народнай гаспадаркі Івана Серады, намесніка народнага сакратара ўнутраных спраў Антона Аўсяніка і дэлегата Рады Паўла Алексюка.

Прыкметна, што захаваны ў архіве германскага знешнепалітычнага ведамства дакумент пра гэтую сустрэчу мае назву «Пратакол аб прыёме беларускага Народнага сакратарыята генералам фон Фалькенгайнам», а сам змест дакумента сведчыць, што нямецкі генерал і кіраўнікі Беларускай Народнай Рэспублікі абмяркоўвалі самыя надзённыя пытанні ажыццяўлення ўлады на той частцы тэрыторыі Беларусі, што не была акупавана бальшавікамі.

Цытуем далей вытрымкі з названага пратакола:

«Генерал фон Фалькенгайн выступіў перад запрошанымі прадстаўнікамі беларускага найвышэйшага органа з прамовай, у якой ён адзначыў прыхільнае стаўленне германскага ўрада да адраджэння Беларусі. Ён заўважыў, што тыя непаразуменні, якія ўзніклі, былі вынікам таго, што дагэтуль не існавала сяброўскіх узаемаадносінаў паміж германскімі вайсковымі ўладамі і беларускімі арганізацыямі [вылучана намі. – В.Г., Л.Б.], і выказаў жаданне як найхутчэй усталяваць шчыльны кантакт з беларускімі найвышэйшымі ўладамі, мэтай якога павінны стаць культурны рост і прагрэс поспехаў Народнага сакратарыята і Рады. Германскі ўрад возьме пад увагу волю Народнага сакратарыята і Рады, якая прынясе Беларусі жаданыя пазітыўныя змены ў блізкай будучыні.

Язэп Варонка падзякаваў генералу за прыхільнае стаўленне што да пабудовы беларускай дзяржаўнасці і дадаў: «У былой Расіі мы, беларусы, былі самай занядбанай, самай апошняй нацыяй. Ніводзін з расійскіх урадаў ніколі не прызнаваў права беларускага народа на самавызначэнне, і толькі звяржэнне старога рэжыму ў Расіі і ўсталяванне адносін паміж нямецкімі ўладамі і найвышэйшымі беларускімі органамі даюць беларускаму руху магчымасць завяршыць стварэнне канкрэтных формаў дзяржаўнасці… Час усталявання кантакту прамінае, мы ўваходзім у перыяд канструктыўнага супрацоўніцтва. Мы дзякуем вам і чакаем вашага спрыяння ў тым, каб прывесці ў жыццё ідэю нашай дзяржаўнасці».

Эрых фон Фалькенгайм таксама падзякаваў Язэпу Варонку і выказаў прыхільнасць да яго пажаданняў. Потым генерал распытаў дэлегацыю пра паходжанне прадстаўнікоў Народнага сакратарыята. Ён пацікавіўся складам Рады і лёсам удзельнікаў Усебеларускага з’езда… Заканчэнне сустрэчы адбывалася ў вельмі сяброўскай атмасферы: гаворка ішла аб прыгажосці Беларусі, барысаўскіх і бабруйскіх лясоў, падобных да якіх у Нямеччыне няма, а таксама пра магчымасці аднаўлення апусцелых тэрыторый. Прыём доўжыўся дзве гадзіны і закончыўся ў 13.00. У ім прыняў удзел таксама начальнік штаба галоўнакамандуючага [Макс Штапф. – В.Г., Л.Б.]. Ён запрасіў пасля гэтага прадстаўнікоў Народнага сакратарыята на службовую размову да сябе ў кабінет, каб абмеркаваць дэталі супрацоўніцтва, планы Народнага сакратарыята і Рады, стасункі паміж Народным сакратарыятам і Саветам народных камісараў у Маскве і інш. /…/.

21 чэрвеня 1918 года Макс Штапф і Язэп Варонка мелі двухгадзінную размову па актуальных тэмах. Першым пунктам стала арганізацыя выезду спецыяльнай місіі Народнага сакратарыята ў Маскву з мэтай паведаміць Савету народных камісараў Расіі пра незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі і яе аддзяленне ад Расіі ды перадаць Саўнаркаму адпаведнае абгрунтаванне».

Такім чынам, найвышэйшыя прадстаўнікі нямецкага ваеннага камандавання ў Мінску, па-першае, засведчылі, што прыязных і шчыльных кантактаў паміж гэтым камандаваннем і ўладамі БНР на той момант (27 мая 1918 года) не існавала, а па-другое, яны ўрэшце пачалі разглядаць Народны сакратарыят БНР як «найвышэйшы беларускі орган», а гэта значыць, дэ-факта прызналі эфектыўнасць і значнасць яго дзейнасці на тэрыторыі Беларусі, не занятай бальшавіцкімі войскамі. Па-трэцяе – і гэта, напэўна, самае важнае, нямецкае камандаванне, якое спасылалася на свой урад, адназначна прызнала як мінімум права Рады БНР і Народнага сакратарыята дамагацца ад Масквы прызнання незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі!

Сказанае пераканаўча сведчыць пра тое, што нямецкае камандаванне, ацаніўшы тагачасныя рэаліі, прызнала і даволі высока ацэньвала пазітыўную ролю кіраўніцтва БНР найперш у палітычным жыцці краіны. Акрамя таго, невядомыя раней дакументы з Палітычнага ведамства МЗС Германіі дазваляюць сцвярджаць пра больш значнае адзінства ў шэрагах кіраўніцтва БНР у разуменні польскай і расійскай пагрозы ў справе стварэння беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці і выяўляюць цвёрдую пазіцыю апошняга адносна дасягнення рэальнай незалежнасці Беларусі.

Чаму ж місія Народнага сакратарыята ў Маскве тады не адбылася? Адназначнага адказу на гэтае пытанне няма, хоць у кнізе Матыяса Дорнфельта і Энрыка Зеевальда мы можам знайсці пэўныя тлумачэнні. Найперш гэтаму выразна перашкаджала пазіцыя ключавой асобы ў Міністэрстве замежных спраў тагачаснай Германіі, статс-сакратара Рыхарда фон Кюльмана:

«…Кюльман хацеў умацоўваць зафіксаваныя дамоўныя адносіны з Расіяй. Таму ён выступаў супраць аслаблення бальшавіцкага рэжыму і не падтрымліваў ніякіх сепаратысцкіх памкненняў. Выступаючы ў рэйхстагу 24 чэрвеня 1918 года, ён сказаў літаральна наступнае: «Імперскі ўрад ад самага пачатку стаяў на той пазіцыі, што ў высокай ступені пажаданым ёсць тое, каб перад тым, як канчаткова прызнаць на дыпламатычным узроўні дзяржаўныя ўтварэнні, што адлучыліся ад цела былой Расійскай імперыі, дэталёва і падрабязна абмяркоўваць з савецкім урадам у Маскве, ці магло б быць, а калі магло б – то пры якіх акалічнасцях дапушчана прызнанне такіх дзяржаўных новаўтварэнняў».

А ўжо 3 ліпеня 1918 года паўнамоцны прадстаўнік Саветаў у Германіі Адольф Ёфэ тэлеграфаваў у Галоўную кватэру германскага галоўнакамандуючага з паведамленнем, што савецкі ўрад пагаджаецца на самастойнасць Эстляндыі і Ліфляндыі, але ў якасці кампенсацыі ён чакае саступак у Беларусі і Данбасе. На што Рыхард фон Кюльман у сваёй запісцы зазначыў: «Да Беларусі мы не маем неспасрэднага інтарэсу, як і …да Кубані ды земляў данскіх казакоў».

У выніку палажэнне пра тое, што «Германія не будзе ніякім чынам умешвацца ў справы ўзаемаадносін Расійскай імперыі [так стаіць у тэксце. – В.Г., Л.Б.] і яе часткамі-рэгіёнамі… і ніякім чынам не будзе падтрымліваць іх» было зафіксавана ў артыкуле 3 «Расійска-нямецкага дадатковага пагаднення да мірнай дамовы», сакрэтнага дадатку да Брэсцкага міру, які быў падпісаны прадстаўнікамі кайзераўскага і ленінскага ўрадаў 27 жніўня 1918 года ў Берліне. За гэтую згоду ахвяраваць нацыянальнымі інтарэсамі Беларусі і іншых цяпер суверэнных частак былой Расійскай імперыі нямецкі ўрад павінен быў атрымаць ад савецкага 6 мільярдаў марак «кампенсацыі». Як пішуць нямецкія даследчыкі ў сваёй кнізе, «першыя два вагоны з золатам былі перададзены немцам на станцыі Орша дакладна паводле вызначанага графіка» адразу ж пасля ратыфікацыі сакрэтнага пратакола 6 верасня 1918 года. Тады ж пачаўся адвод германскіх войскаў з вялікай часткі беларускіх тэрыторый.

Як сведчаць дакументы, нямецкія дыпламаты неабачліва разлічвалі, што бальшавіцкая ўлада ў Маскве сама рана ці позна пацярпіць крах…

Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі пра сакрэтны пратакол ад 27 жніўня 1918 года так нічога і не даведалася і яшчэ нейкі час лічыла, што ранейшыя дамоўленасці са штабам генерала фон Фалькенгайма застаюцца ў сіле…

Тым не менш, як сведчаць аўтары цытаванай кнігі, спасылаючыся на архіўныя дакументы, чуткі пра дамоўленасць паміж бальшавікамі і кайзерам аб адводзе нямецкіх войскаў неўзабаве дайшлі і да Мінска і «выклікалі там сапраўдную паніку».

Уплывовыя беларусы, у тым ліку кіраўнікі Дваранскага сходу і павятовыя маршалкі, пачалі пісаць, у тым ліку і самому кайзеру, пра сваю «надзвычайную занепакоенасць перад пагрозай бясконцых закалотаў і непазбежнай анархіі». Аднак на гэты момант пасля вырашальных параз Германіі на Заходнім фронце кайзер ужо фактычна страціў усякую рэальную ўладу. Пагадзіўшыся з утварэннем у Германіі парламенцкай формы кіравання, ён мусіў пагадзіцца і з ультыматумам амерыканскага прэзідэнта Вудра Вільсана, шосты пункт якога прадугледжваў «вызваленне расійскай тэрыторыі ад нямецкіх войскаў».

Нямецкія архівы захоўваюць шэраг зваротаў, у якіх самыя розныя асобы просяць амерыканскага прэзідэнта падчас перамоў з германскім урадам пагадзіцца на тое, каб нямецкія войскі пакінулі пад сваім кантролем усю тэрыторыю Беларусі з мэтай пазбегнуць там «жахлівага бальшавіцкага панавання». Адзін з такіх зваротаў быў падпісаны, сярод іншых, мінскім праваслаўным архіепіскапам Георгіем і прадстаўніком Рады БНР, вышэйзгаданым Паўлам Алексюком.

Сваю заклапочанасць з нагоды магчымага пераходу тэрыторыі Беларусі пад бальшавіцкі кантроль выказаў Папа Рымскі Бенедзікт XV, ад імя якога апостальскі нунцый у Мюнхене Эўджэніа Пачэлі пісаў у германскае Міністэрства замежных спраў: «Насельніцтва паміж Дзвіной і Дняпром… бачыць для сябе велізарную пагрозу з боку бальшавікоў, якія адразу займаюць вызваленыя германскімі войскамі тэрыторыі».

Вострая рэакцыя кіраўніцтва БНР таксама не прымусіла сябе чакаць. Надзвычайная місія Народнага сакратарыята ў Кіеве, якую тады ўзначальваў Антон Луцкевіч, перадала ноту рашучага пратэсту супраць перадачы Беларусі пад кантроль бальшавікоў у тамтэйшыя прадстаўніцтвы Германіі, Аўстрыі, Балгарыі, Турцыі, Фінляндыі і Грузіі. У пасланні на імя прэзідэнта германскага райхстага Канстанціна Ферэнбаха са спасылкай на Акт 25 сакавіка 1918 года ўтрымлівалася просьба да сярэднееўрапейскіх дзяржаў прызнаць незалежнасць беларускай дзяржавы і аказаць у гэтай справе неабходную ваенную дапамогу. Адзначалася, што, згодна з ультыматумам таго ж прэзідэнта Вільсана, ранейшыя дамовы Германіі, у тым ліку і Брэсцкая, губляюць сваю юрыдычную сілу і не могуць перашкаджаць прызнанню незалежнасці Беларусі. «Гэтага цяпер патрабуюць не толькі інтарэсы Беларусі, але і інтарэсы самой Германіі… Вырашэнне гэтай праблемы створыць у будучым трывалы падмурак для сяброўскіх адносін паміж абедзвюма краінамі».

У адказ на гэтае пасланне намеснік статс-сакратара нямецкага знешнепалітычнага ведамства Вільгельм фон Штум адказаў, што «ў цяперашняй сітуацыі мы не маем магчымасці падтрымаць вашы пажаданні і павінны прапанаваць Народнаму сакратарыяту звярнуцца да нейтральных дзяржаў, а праз іх пасрэдніцтва – да прэзідэнта Вільсана».

Становішча на той момант, аднак, яшчэ не выглядала безнадзейным. Пры пасрэдніцтве рэферэнта па ўсходніх справах у германскім знешнепалітычным ведамстве Рудольфа Надольнага было вырашана, што прадстаўнікі Рады БНР Іван Луцкевіч і Язэп Лёсік атрымаюць магчымасць (і дыпламатычныя пашпарты), для таго каб адправіцца ў Берн і Капенгаген і данесці сваю пазіцыю да ўрадаў нейтральных Швейцарыі і Даніі, а потым сустрэцца і з папскім нунцыем у Мюнхене.

У Кіеве германскі прадстаўнік граф Ёганэс фон Берхем прыняў дэлегацыю БНР і пераслаў пазней у Берлін іх просьбу, «каб Германія не выводзіла сваіх войскаў з Беларусі… да таго часу, пакуль не будзе сфарміравана беларуская вайсковая структура».

Лістападаўская рэвалюцыя ў Германіі істотным чынам змяніла расклады ў знешняй палітыцы: нават пасля скасавання Масквой Брэсцкага міру ўвага афіцыйнага Берліна да таго, што робіцца на ўсходзе, істотна аслабла. І хоць вышэйзгаданы Рудольф Надольны адстойваў палітыку як мага больш шырокай падтрымкі «памежных з Расіяй дзяржаў», прынцыпова гэта нічога не змяніла.

Падзеі наступных двух гадоў прывялі да ўзмацнення польскага чынніка ў нашай гісторыі. 5 лютага 1919 года ў Беластоку прадстаўнікі нямецкага і польскага ўрадаў падпісалі пагадненне, сутнасць якога палягала ў тым, што пасля адводу нямецкіх войскаў з беларускіх земляў функцыю «абароны іх ад бальшавізму» павінна была выканаць польская армія. Гэта выклікала рэзкі пратэст з боку Язэпа Варонкі, у той час міністра беларускіх спраў ва ўрадзе Літвы, які тэлеграфаваў у Міністэрства замежных спраў Германскай Рэспублікі Людвігу Цымерле, адзначаючы, сярод іншага, што адбываецца «нічым не абгрунтаванае замацаванне згубнага для нас польскага ўладарання ў межах Літвы».

У сваю чаргу статс-сакратар германскага знешнепалітычнага ведамства на запыт Міністэрства абароны па беларускай праблематыцы напісаў: «Беларускае пытанне настолькі расплывістае, што немагчыма даць яму колькі-небудзь выразную ацэнку».

Далейшыя зносіны Веймарскай Рэспублікі з Беларуссю паступова скіроўваліся ў бок змушанага фармальнага прызнання Германіяй Беларускай ССР, што была ў міжчассі, 31 жніўня 1920 года, паўторна абвешчана бальшавікамі.

Гэты працэс быў запачаткаваны ў расійска-нямецкім пакце, падпісаным 16 красавіка 1922 года ў італьянскім горадзе Рапала. Паколькі фармальна Савецкага Саюза яшчэ не існавала, гэты пакт фіксаваў неабходнасць усталявання паўнавартасных дыпламатычных зносін Веймарскай Рэспублікі і Савецкай Расіі.

Пасля таго як СССР у Маскве быў створаны, 15 лютага 1923 года старшыня ЦВК БССР Аляксандр Чарвякоў накіраваў праз расійскае паўнамоцнае прадстаўніцтва ў Берліне дакумент наступнага зместу, напісаны па-руску, а не выключана, калі меркаваць па яго стылістыцы, што і складзены ў нейкім маскоўскім кабінеце:

Пану прэзідэнту Нямецкай Рэспублікі

“Пане Прэзідэнт!

Выконваючы пагадненне пра распаўсюджанне Рапальскай дамовы, Цэнтральны Выканаўчы Камітэт Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі, імкнучыся да далейшага ўмацавання адносінаў сяброўства з Нямецкай Рэспублікай, палічыў за добрае прызначыць сваім паўнамоцным прадстаўніком пры Ўрадзе Нямецкай Рэспублікі грамадзяніна Мікалая Мікалаевіча КРАСЦІНСКАГА.

Акрэдытуючы яго гэтай граматай, Цэнтральны Выканаўчы Камітэт просіць Вас прыняць грамадзяніна Красцінскага з прыхільнасцю і верыць усяму таму, што ён будзе мець гонар выказваць Вам ад імя Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі.

Цэнтральны Выканаўчы Камітэт карыстаецца гэтай нагодаю, каб выказаць Вам, Пане Прэзыдэнт, і Нямецкаму народу пажаданні дабрабыту і росквіту.

Учынена ў горадзе Мінску 16 лютага 1923 г.”*

Варта дадаць, што Мікалай Красцінскі, хоць і нарадзіўся ў беларускім Магілёве, амаль усё сваё свядомае жыццё служыў расійскім бальшавікам, і сёння нам не вядомы факты наконт таго, каб ён хоць бы нейкім чынам адстойваў правы беларусаў у Веймарскай Рэспубліцы. У 1938 годзе, абвінавачаны сярод іншага ў «сувязях з Троцкім і германскай разведкай», ён быў расстраляны сталіністамі.

У кнізе, якую мы прэзентуем чытачам «Народнай Волі» (і якая, як мы спадзяёмся, неўзабаве ўбачыць свет і ў беларускім перакладзе), адзначаецца, што ніякага нямецкага консульства ці іншага дзяржаўнага прадстаўніцтва ў Мінску ў той час створана так і не было. У той жа час у берлінскім раёне Шонэберг з адрасам Моцштрасэ, 21, пад назвай «Беларускае прэс-бюро» дзейнічала неафіцыйная надзвычайная місія Беларускай Народнай Рэспублікі на чале з Леанардам Зайцам, і існаванне гэтага прадстаўніцтва было дазволена тагачаснымі нямецкімі ўладамі.

Валянцін ГОЛУБЕЎ, доктар гістарычных навук,

Лявон БАРШЧЭЎСКІ, кандыдат філалагічных навук.

Крыніца: Народная Воля, №25 (4483) ад 27.03.2020

Die Beziehungen zwischen Deutschland und Belarus 1916-1925. Matthias Dornfeldt, Enrico Seewald. Kopa, 2019

* Господину Президенту Германской Республики
Господин Президент!

Во исполнение соглашения о распространении Рапальского договора, Центральный Исполнительный Комитет Белорусской Социалистической Советской Республики, стремясь к дальнейшему укреплению отношений дружбы с Германской Республикой, счел за благо назначить своим полномочным представителем при Правительстве Германской Республики гражданина Николая Николаевича КРЕСТИНСКОГО.

Аккредитуя его настоящей грамотой, Центральный Исполнительный Комитет просит Вас принять гражданина Крестинского с благосклонностью и верить всему тому, что он будет иметь честь излагать Вам от имени Белорусской Социалистической Советской Республики.

Центральный Исполнительный Комитет пользуется сим случаем, чтобы выразить Вам, Господин Президент, и Германскому народу пожелания благоденствия и преуспеяния.

Учинено в гор.Минске 16 февраля 1923 года.

Председатель Центрального Исполнительного Комитета А.Червяков”