Нарадзіўся ў шляхецкай сям’і. У 1902 годзе скончыў Менскую гімназію. Вучыўся на фізыка-матэматычным факультэце Пэтэрбурскага ўнівэрсытэту, юрыдычным факультэце Дэрпцкага ўнівэрсытэту.

У 1903 годзе Луцкевіч стаў адным з заснавальнікаў Беларускай рэвалюцыйнай грамады (пазьней — Беларуская сацыялістычная грамада). У 1904 годзе ён арыштаваны ў Менску за распаўсюджваньне партыйнай літаратуры, пасьля арышту выпушчаны з пазбаўленьнем права пакідаць горад.

У лютым 1906 году Луцкевіч перайшоў на нелегальнае становішча, пераехаў у Вільню, дзе ўваходзіў у склад рэдакцый газэтаў “Наша доля” й “Наша ніва”. Пачаў выступаць у беларускай прэсе як аўтар. З 1911 году — суўладальнік Віленскай бібліятэкі-чытальні “Веды” Б. Даніловіча, з 1914 году — яе ўладальнік.

Пасьля таго, як Вільню ў 1915 годзе занялі нямецкія войскі, Луцкевіч узначаліў Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны і быў адным з выдаўцоў газэты “Гоман”. У тым жа 1915 годзе разам з братам Іванам Луцкевічам, паэтэсай Алаізай Пашкевіч і іншымі ён заснаваў Беларускую сацыял-дэмакратычную работніцкую групу (БСДРГ), узначаліў Беларускі народны камітэт (БНК).

Адзін з ініцыятараў Канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага. У 1916 годзе БНК ухваліў яго канцэпцыю Злучаных Штатаў ад Балтыйскага да Чорнага мора.

У час БНР

Пасьля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году Луцкевіч выказваўся за ўключэньне ў склад будучай беларуска-літоўскай дзяржавы ўсіх беларускіх зямель, за наданьне дзяржаўнага статусу ўсім мясцовым мовам, школьнае навучаньне на роднай мове.

На Беларускай канфэрэнцыі 1918 ён абраны старшынём Віленскай беларускай рады (ВБР). 18 сакавіка 1918 году Луцкевіч кааптаваны ад ВБР у склад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. Ён быў ініцыятарам абвяшчэньня незалежнасьці БНР. Пасьля расколу БСГ ён – адзін са стваральнікаў Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (БСДП).

У верасьні 1918 году Луцкевіч прызначаны Радай БНР Старшынём Народнага сакратарыяту й народным сакратаром замежных справаў (з кастрычніка 1918 году — Старшыня Рады Народных Міністраў і міністар замежных справаў БНР).

У верасьні — пачатку кастрычніка 1918 году ён узначальваў беларускую надзвычайную дэлегацыю, якая наведала Ўкраіну, сустракалася з гетманам П. Скарападзкім.

3 сьнежня 1918 Рада і ўрад БНР на чале з А. Луцкевічам пераехалі ў Вільню, 27 сьнежня — у Гародню.

14 сьнежня 1918, 2 і 3 студзеня 1919 году Луцкевіч накіраваў ноты пратэсту польскаму ўраду супраць далучэньня да Польшчы Беластоцкага, Бельскага й Аўгустоўскага паветаў.

У канцы сакавіка 1919 году перад пагрозай польскай акупацыі Гарадзеншчыны й Віленшчыны ён і некаторыя чальцы ўраду БНР выехалі ў Бэрлін. Дамагаўся таго, каб прадстаўнікі БНР прынялі ўдзел у Парыскай мірнай канфэрэнцыі. У Бэрліне склаў мэмарандум, які быў уручаны старшыні канфэрэнцыі.

Па запрашэньні міністра-прэзыдэнта Польшчы І. Падарэўскага выехаў з Парыжу ў Варшаву, дзе ў пачатку верасьня 1919 году быў інтэрнаваны. 1 сьнежня 1919 году вярнуўся ў Менск.

З 13 сьнежня 1919 году — Старшыня Рады Міністраў “Найвышэйшай Рады БНР”. Не знайшоўшы паразуменьня з Польшчай, 28 лютага 1920 году падаў у адстаўку і выехаў у Вільню.

У міжваенны час

Антон Луцкевіч з жонкай і дзецьмі

У Вільні Луцкевіч аднавіў выданьне газэты «Наша ніва» (выйшла 9 нумароў), да канца 1920 году склаў і выдаў зборнікі “Наша ніва” і “Памяці Івана Луцкевіча”.

У ліпені — жніўні 1920 году Луцкевіч зьняволены бальшавікамі.

З 1921 году — старшыня Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні. Выкладаў у Віленскай беларускай гімназіі. У ліпені 1921 году заснаваў Беларускую школьную раду, якая пазьней зьлілася з Таварыствам беларускай школы (ТБШ).

Намаганьнямі Луцкевіча пры Беларускім навуковым таварыстве (БНТ) арганізаваны Беларускі музэй імя І. Луцкевіча.

У 1922 годзе Луцкевіч узначаліў у Вільні Беларускі цэнтральны выбарчы камітэт, распрацаваў тактыку й структуру Беларускага пасольскага клубу.

Пасьля ўтварэньня ў 1925 годзе Беларускай сялянска-работніцкай грамады (БСРГ) працаваў у яе рэдакцыйным камітэце, куды быў запрошаны С. Рак-Міхайлоўскім.

У кастрычніку 1927 году Луцкевіч арыштаваны польскімі ўладамі і абвінавачаны ў супрацоўніцтве зь нямецкай і савецкай разьведкамі. У пачатку 1928 году ён быў апраўданы судом. У 1928 годзе арыштоўваўся яшчэ раз і зноў апраўданы.

У сярэдзіне 1929 году А. Луцкевіч выключаны з ТБШ, дзе камуністы мелі моцныя пазыцыі. Адзін са стваральнікаў Цэнтральнага саюзу культурных і гаспадарчых арганізацыяў (Цэнтрасаюзу), які адмаўляў рэвалюцыйныя мэтады змаганьня з санацыйным рэжымам Ю. Пілсудзкага й выступаў за парлямэнцкія мэтады барацьбы.

А. Луцкевіч выступаў з крытыкай савецкай нацыянальнай і аграрнай палітыкі, якую кіраўніцтва СССР пачало ў 1929 годзе. У артыкуле “Цень Азефа” (1930) ён даў рэзка адмоўную характарыстыку Сталіну й яго акружэньню. Гэтая крытыка выклікала рэзкае незадавальненьне КПЗБ.

Таксама Антон Луцкевіч праяўляў вялікую актыўнасьць у галіне культурна-публіцыстычнай, між іншым быў старшынём Беларускага навуковага таварыства.

У 1930 годзе польскія ўлады забаранілі дзейнасьць Беларускага выдавецкага таварыства, якім кіраваў Антон Луцкевіч. У 1931 годзе ён звольнены з работы ў Віленскай беларускай гімназіі і стаў аб’ектам крытыкі, палітычных спэкуляцый і нападаў з боку розных фракцый беларускага руху. Ён адышоў ад палітычнай дзейнасьці, працаваў у БНТ і Беларускім музэі, выступаў зь лекцыямі й рэфэратамі.

Арышт і сьмерць

Пасьля акупацыі Заходняй Беларусі савецкімі войскамі Луцкевіча спачатку запрасілі на сход беларускай інтэлігенцыі, а празь некалькі дзён арыштавалі ў Вільні й перавезьлі ў Менск.

Асаблівай нарадай НКВД СССР Антон Луцкевіч быў прыгавораны да 8 гадоў канцлягераў.

У 1942 ці 1943 годзе ён памірае ў саратаўскай вязьніцы НКВД. Ён пахаваны ў спэцсэктары камунальных могілак Аткарску.

У 1989 годзе савецкія ўлады рэгабілітуюць Антона Луцкевіча.

Цікавыя факты пра першага прам’ер-міністра БНР: відэа тэлеканала “Белсат”

https://www.youtube.com/watch?v=G8s5Myty_X8

У гісторыі пасляваеннага антысавецкага супраціву ва Усходняй Еўропе на месцы Беларусі — белая пляма. Добра вядома пра дзейнасць «лясных братоў» у балтыйскіх краінах, польскую Армію Краёвую і УПА ва Украіне. Між іншым, у Польшчы і Балтыі іх дзейнасць гісторыкі могуць ацэньваць па-рознаму, але ацалелым партызанам надалі ранг ветэранаў і льготы. Тое самае пытанне цяпер дыскутуецца ва Украіне. Бо тыя партызаны, пры ўсіх сваіх слабасцях ці памылках, змагаліся за незалежнасць сваіх краін.

Цяперашнія ўлады РБ ідэнтыфікуюць сябе з савецкім рэжымам, а не з яго праціўнікамі. Ідэалогія працягвае грунтавацца на міфе пра «вялікую перамогу». Таму архівы КДБ застаюцца фактычна засакрэчанымі.

У 1940-50-я ў Беларусі дзейнічалі і партызаны Арміі Краёвай (чые аддзелы ў Беларусі як мінімум на 40% складаліся з беларусаў), і Украінская паўстанцкая армія. Хаваліся ў лясах і банды звыклых крымінальнікаў. Але былі і беларускія незалежніцкія партызаны. Адносна іх бытуюць розныя легенды, а вось грунтоўная інфармацыя стала з’яўляцца ў адкрытым доступе толькі ў 1990-х.

Таму, напэўна, адна з найбольш каштоўных крыніцаў па тэме — сціплая вучэбная брашура «Белорусские буржуазные националисты» Вышэйшай школы КГБ СССР, выдадзеная ў Маскве ў 1957 годзе.

Брашура была рассакрэчаная Архівам Службы бяспекі Украіны некалькі гадоў таму. Але грунтоўнага аналізу яе зместу мне сустрэць чамусь так і не давялося.

У дакуменце распавядаецца — вачыма супрацоўніка імперскай спецслужбы — пра гісторыю беларускага нацыянальнага руху ад пачатку ХХ стагоддзя. Тэкст напісаны з пазіцыі варожасці да ўсяго беларускага, аднак аналіз часам вельмі дакладны.

Галоўная роля ў фармаванні «буржуазнага нацыяналізму» (чытай — нацыянальнага руху) адводзіцца Беларускай Сацыялістычнай Грамадзе, братам Луцкевічам, Іваноўскаму. Калі адкінуць ідэалагічныя штампы, з тае брашуркі можна досыць падрабязна даведацца пра тое, як разгортваліся падзеі ў Мінску ў 1917–18 г., напярэдадні абвяшчэння БНР.
Ніводзін адкрыты падручнік па гісторыі ў 1957 г. не мог змяшчаць такіх звестак.

Як і такога падрабязнага апісання арганізацый паваеннай беларускай эміграцыі. Як і пераліку «нацыяналістычных арганізацый» міжваеннай Заходняй Беларусі. (У ліку такіх апынуліся Інстытут гаспадаркі і культуры, Сялянскі і Студэнцкі саюзы — любая самаарганізацыя беларусаў без удзелу маскоўскай агентуры разглядалася КГБ як праява «буржуазнага нацыяналізму».)

Да метадычкі КГБ нельга ставіцца як да крыніцы зусім дакладнай інфармацыі. Недавер да выкладзеных у ёй фактаў з’яўляецца, калі чытаеш, як выдаюцца за сапраўдныя сфабрыкаваныя савецкімі спецслужбамі справы. Напрыклад, справа «Саюза вызвалення Беларусі» 1930 г. Гісторыкі схіляюцца да версіі, што ніякага Саюза вызвалення не існавала ні ва Украіне, ні ў Беларусі. А пад шыльдай раскрыцця такіх «саюзаў вызвалення» ГПУ вынішчала інтэлігенцыю ў нацыянальных рэспубліках СССР, якая патэнцыйна магла ўплываць на розумы. Савецкія спецслужбы дзейнічалі тут у тым самы ключы, што і нацысты на акупаваных тэрыторыях. На той ці іншай падставе, рэальнай ці надуманай, ліквідаваліся мясцовыя эліты.

Аўтары брашуры адзначаюць, што інфармацыя пра СВБ грунтуецца на звестках «агентурнай распрацоўкі і следства». Прызнанні ахвяраў сапраўды ёсць у матэрыялах следства, якім спосабам яны здабываліся — іншае пытанне.

Такім чынам, давяраць брашуры можна толькі ўмоўна. Яна праўдзівая настолькі, наколькі гэта адпавядала інтарэсам КГБ і Масквы.

Што датычыць пасляваеннага часу, метадычка малюе карціну даволі шырокага і ідэйнага, але дэцэнтралізаванага і нескаардынаванага антысавецкага супраціву.
Галоўную ролю ў ім, сцвярджаюць аўтары, ігралі былыя ўдзельнікі нацыяналістычных структур ваеннага часу — Беларускай незалежніцкай партыі, Беларускай народнай самапомачы, Беларускага саюза моладзі.

Цікава, што ў метадычцы ні словам не згадваецца смаргонска-мядзельскае антыкамуністычнае падполле пад кіраўніцтвам Расціслава Лапіцкага. Магчыма, пра патрыятычную групу Лапіцкага, расстралянага ў 1950-м, маўчалі таму, што яна ніяк не «вязалася» ні з паднямецкімі арганізацыямі, ні з замежнымі асяродкамі. Не ўпісвалася ў «зручную схему» КГБ. Можна дапусціць, што аўтары кнігі, падпалкоўнік Бойчанка і маёр Яромін, у тым ліку засцерагаліся, каб у курсантаў не ўзнікала «шкодных думак» пасля чытання пра такія прыклады чыстага патрыятычнага подзвігу.

Метадычка ўтрымлівае звесткі пра тое, як беларускія падпольшчыкі-незалежнікі праводзілі агітацыю сярод насельніцтва, праводзілі асобныя дыверсійныя аперацыі.

Падполле дзейнічала пераважна на тэрыторыі заходніх абласцей БССР, але згадваецца і партызанская група «Беларусь» у былой Полацкай вобласці. Шмат увагі надаецца апісанню чэкісцкіх аперацый па знішчэнні падпольных структураў, вярбоўкі агентаў, спосабаў ціску на арыштаваных падпольшчыкаў.

Мы бачым у брашуры апісаныя сухой «медыцынскай» мовай драмы і прыклады сапраўднага гераізму — як арыштаваныя незалежнікі цягнулі час на допытах, каб іхныя паплечнікі паспелі змяніць яўкі-паролі, або як завербаваныя чэкістамі падпольшчыкі адразу выкрывалі самі сябе перад таварышамі, як толькі вярталіся пасля арышту ў атрад.

За крупінкамі інфармацыі ў чэкісцкай вучэбнай брашурцы — слёзы і кроў, доўгія гады канцлагераў і страшныя смерці людзей, якія аддалі самі сябе ў ахвяру на алтар беларускай незалежнасці.

Паводле ацэнак КГБ, па стане на 1957 год, пішацца ў брашуры, беларускае падполле так і не было канчаткова знішчанае.

«У Беларусі маюцца буржуазныя нацыяналісты, якія пражываюць легальна і глыбока маскуюць сваю варожую дзейнасць. Гэтыя схаваныя ворагі савецкай дзяржавы вядуць актыўную нацыяналістычную працу сярод мясцовага насельніцтва».

Такім чынам, любы патрыёт Беларусі, які зычыў ёй незалежнасці, любы дзяяч нацыянальнай культуры быў у КГБ на падозранні як «падпольшчык».

І такое «падполле» сапраўды дзейнічала.

Шанец на рэальную незалежнасць для Беларусі паваенныя беларускія партызаны-незалежнікі звязвалі толькі з пачаткам новай вайны між СССР і Захадам, сцвярджае брашура.

КГБ памылілася ў ацэнцы. Беларусь урэшце атрымала суверэнітэт не коштам Трэцяе сусветнае вайны, а ў выніку павольнай, але, як аказалася, непазбежнай гістарычнай эвалюцыі.

Болей звестак пра гістарыю Беларусі ХХ стагоддзя мы даведаемся, калі, следам за украінскімі, пачнуць адчыняцца засакрэчаныя архівы КДБ Беларусі і ФСБ Расіі.

Вытрымкі з брашуры

«У 1950 годзе ў былой Баранавіцкай вобласці была выкрытая і ліквідаваная беларуская антысавецкая нацыяналістычная арганізацыя «Саюз барацьбы за вызваленне Беларусі» і яе тэрарыстычная банда на чале з Раманчуком. (…) У арыштаваных канфіскаваная вялікая колькасць зброі, баепрыпасаў і антысавецкіх дакументаў (…)

На следзтве Раманчук паказаў, што стварэнне нацыяналістычнай арганізацыі ён распачаў у 1945 г. (…) У жніўні 1946 года ўдзельнікі антысавецкага падполля прынялі праграму, якая ставіла перад арганізацыяй наступныя практычныя задачы: вярбоўка асобаў, варожа настроеных да савецкае ўлады, збор зброі і боепрыпасаў, вядзенне сярод насельніцтва антысавецкай агітацыі».

«У 1951 годзе ў Маладзечанскай вобласці органамі дзяржаўнай бяспекі была ліквідаваная падпольная беларуская нацыяналістычная арганізацыя «Саюз супольнай справы», створаная ў 1949 годзе для барацьбы супраць савецкай улады за стварэнне беларускай буржуазнай дзяржавы. Узначальвалася яна актыўным беларускім нацыяналістам Радзюкевічам. (…) Перад яе ўдзельнікамі ставіліся наступныя задачы: павелічэнне складу арганізацыі, вырабленне і распаўсюд сярод насельніцтва антысавецкіх улётак-заклікаў, скіраваных супраць мерапрыемстваў, што праводзяць Камуністычная партыя і савецкі ўрад у галіне сельскае гаспадаркі, набыццё зброі і боепрыпасаў, стварэнне банд для ўзброенай барацьбы ў тыле савецкай арміі ў выпадку нападзення на Савецкі Саюз».

«У сярэдзіне 1947 года органамі дзяржаўнай бяспекі ліквідаваная на тэрыторыі БССР антысавецкая арганізацыя «Саюз вызвалення Беларусі». (…) (Арганізацыя была) створана ў лістападзе 1946 года і ставіла сваёй мэтаю падрыхтоўку ўзброенага паўстання ў Беларусі, якое планавалася да моманту ўзброенага нападу ЗША і Англіі на Савецкі Саюз, і стварэнне на тэрыторыі БССР «незалежнай беларускай дзяржавы». У якасці найбліжэйшых задач арганізацыя планавала правядзенне антысавецкай агітацыі і здзейсненне тэрарыстычных актаў над работнікамі партыйных і савецкіх ворганаў, прыцягненне новых удзельнікаў (…)».

«Цягам следства па справе «Саюза вызвалення Беларусі» у гарадах Слоніме і Баранавічах была выкрытая і ліквідаваная яшчэ адна антысавецкая нацыяналістычная арганізацыя пад назваю «Чайка», якая фактычна была філіялам „Саюза вызвалення Беларусі» і мела такія самыя, як «Саюз», структуру, мэты і задачы. Па справе арганізацыі «Чайка» арыштавана звыш за 20 актыўных яе ўдзельнікаў, у тым ліку арганізатар і галава, актыўны беларускі нацыяналіст Супрун, які працаваў настаўнікам вясковае школы.

У склад «Саюза вызвалення Беларусі» і «Чайкі» ўваходзілі былыя ўдзельнікі «Саюза беларускай моладзі» і іншых нацыяналістычных арганізацый, (…) а таксама нацыяналістычныя элементы з ліку інтэлігенцыі, асабліва настаўнікаў вясковых школаў, навучэнцы тэхнікумаў, педагагічных вучэльняў, старэйшых класаў сярэдніх школ. (…) Былі распрацаваныя статут і праграма, а таксама тэкст прысягі. Пры ліквідацыі «Саюза вызвалення Беларусі» канфіскаваныя пратаколы антысавецкіх зборышч, праграма, статут, шэраг артыкулаў антысавецкага характара, а таксама зброя і боепрыпасы».

PDF усёй брашуры:

Белорусские буржуазные националисты (Учебный материал). Составили подполковник В. М. Бойченко, майор П. П. Еремин. Высшая школа КГБ при Совете министров СССР, Москва, 1957 г. Источник — ГДА СБ України

Алесь Чайчыц
Наша Ніва, 2013 г.