Калі восем гадоў таму разам з Зянонам Пазьняком на сустрэчы ў прэзыдэнцкім палацы ў праскіх Градчанах мы гаварылі пра пагрозу дэмакратыі, якая ідзе ад Лукашэнкі – нас ветліва выслухалі, а потым сказалі, што Беларусь – гэта вельмі далёка ад Прагі, гэта па-першае, а па-другое – дэмакратычная Расея не дазволіць ўзмацніцца аўтарытарызму ў Менску. Потым былі дзесяткі размоваў з чэскімі палітыкамі, палітолягамі й журналістамі, на якіх давялося даказваць супрацьлеглае.

Сёньня ілюзіі наконт “дэмакратызму” Расеі – у мінулым, а тэма Беларусі зрабілася адною з найбольш актуальных. Гэта і пацьвердзілі сустрэчы Старшыні Рады БНР Івонкі Сурвіллы з кіраўнікамі Чэхіі, якія адбыліся ў сакавіцкія дні ў Празе.

“Беларусь – наша новая суседка” – такой была тэма міжнароднай канфэрэнцыі, якая прайшла днямі ў Сэнаце Чэскай Рэспублікі. Распачалі канфэрэнцыю былы прэзыдэнт Чэхіі Вацлаў Гавал і Старшыня Рады БНР Івонка Сурвілла. У сваім выступе Вацлаў Гавал сказаў, што ці быць Беларусі ў Эўропе – гэта павінен вырашаць сам беларускі народ. Але калі ён зробіць эўрапейскі выбар, абярэ шлях на Захад – дык абавязак эўрапейскіх краінаў будзе дапамагчы пасьпяхова прайсьці гэты шлях. “Мы павінны трымаць для Беларусі дзьверы адкрытымі” – сказаў ён.

Івонка Сурвілла адзначыла, што Беларусь была, ёсьць і будзе краінаю эўрапэйскаю, і рэзка скрытыкавала палітыку Масквы, якая ўжывае эканамічны, у тым ліку і газавы фактар, у мэтах анэксіі ўсходняй суседкі. Сярод першачарговых крокаў, якія маглі-б паспрыяць Беларусі, Старшыня Рады БНР называла зьмякчэньне, а ў пэрспэктыве і скасаваньне візавага рэжыму для грамадзянаў Беларусі з краінамі Эўрапэйскага Зьвязу.

У Празе Івонка Сурвілла мела сустрэчы з старшынём Сэнату Пітарам Пітгардам і ягоным намесьнікам Янам Румалам, старшынём ніжняй палаты парляманту Любамірам Зааралкам, віцэ-прэмьерам Петэрам Марашам, міністрам замежных справаў Кірылам Свобадам. Спн. Сурвілла расьпісалася ў Кнізе ганаровых наведнікаў Сэнату, дзе адзначаюцца толькі кіраўнікі дзяржаваў.

Пра такі ўзровень сустрэчаў, нягледзячы на ўсе высілкі менскай дыпляматыі, і марыць ня можа Аляксандар Лукашэнка, што і пацьвердзіла ягоная нядаўняя паездка ў Славенію.

27 сакавіка ў Люстраной залі праскага Кліменцінуму адбылася ўрачыстая акадэмія, прысьвечаная 86-м угодкам абвешчаньня Беларускай Народнай Рэспублікі. Выступілі спн. Івонка Сурвілла, кіраўнік суполкі беларусаў Чэхіі Ганна Сурмач, госьці зь Менску – пісьменьнік Уладзімер Арлоў і паэтка Валянціна Аксак, чэская перакладніца Францішка Сокалава, госьць з Аўстраліі Міхась Лужынскі, кіраўнік Таварыства Беларускай Культуры ў Вільні Хведар Нюнька, а таксама прадстаўнікі беларускіх асяродкаў іншых краінаў. Удзельнікі акадэміі ўсклалі кветкі на могілках, дзе пахаваныя Прэзыдэнты БНР Пётра Крэчэўскі й Васіль Захарка.

Сяргей НАВУМЧЫК, намесьнік Старшыні Рады БНР, Прага

Крыніца: Газэта “Беларус”, № 495, красавік 2004 г.

Васіль Захарка – старшыня Рады БНР у 1928-1943 гг., Ларыса Геніюш – Генэральны сакратар Ураду БНР ад 1943 г.

Зьміцер Дрозд піша:

“Дзякуючы самаахвярнаму поцьвігу членаў Камітэта, Вольфсоны атрымалі дакумэнт, які заяўляў, што яны праваслаўныя беларусы, хаця ўсім членам Камітэта было вядома, што яны габрэі. Выдаючы такі дакумэнт, усе члены Камітэта рызыкавалі сваім жыцьцём. Дзякуючы гэтым дакумэнтам, сям’я Вольфсон перажыла акупацыю і засталася ў жывых.”

Гісторык грунтуе сваю заяву на дакумэнтах з Расейскага дзяржаўнага архіку (ГАРФ) і ўспамінах Ларысы Геніюш (Геніюш, Л. Збор твораў : у 2 т. / Ларыса Геніюш ; Мінск : Лімарыус, 2010. ISBN 978-985-6968-04-7 (у пер.). Т. 2 : Проза, лісты. — 469. ISBN 978- 985-6968-06-1):

«…Немцы са сваёй ведамай дакладнасьцю загадалі ўсім арганізавацца ў свае, імі дазволеныя арганізацыі, і тады мелі іх перагляд. Беларусам дазволілі Камітэт самапомачы, беларускі, безумоўна… Сакратаром выбралі Бакача, мяне скарбнікам, і выкруціцца мне было нельга, дый няма пашто. Ермачэнка ўступіў пад Камітэт адзін з пакояў сваіх апартаментаў, у Камітэт наплывалі людзі. Русак аднойчы прывёў Вольфсана, гэта быў яўрэй. Вельмі хацелася яго выратаваць. Узялі нарэшце яго, сына й дачку. Гэтых дваіх мы ніколі ня бачылі, але яны, як і мы, мелі легітымацыі Камітэту й так выжылі. Акрамя невялічкіх членскіх узносаў яны іншых выдаткаў ня мелі. Узяць іх было небясьпечна, але здрадніка сярод нас не знайшлося. Ніякай палітыкі ў Камітэце мы не праводзілі, дый не маглі праводзіць. Толькі дурань можа цьвердзіць, што немцы маглі дазволіць некаму нейкую палітыку. Усё зводзілася да цесных, акрэсьленых рамак Самапомачы. Камітэт ніякай дзейнасьці не праводзіў…». (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 42).

«У Празе гудзела, як у вульлі, быў страх і перапалох. Усюды гестапа ліквідавала ўсё, чаго раней яшчэ не пасьпела… Сабраліся ўсе, і толькі дачкі й сына Вольфсана не было з намі, як іх не было й ніколі, мы іх ня бачылі» (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 46).

Нягледзячы на рызыку для ўсіх, ніхто ня выдаў сям’ю Вольфсона:

«Нездарма мне сказалі на сьледстве, што іх паляваньне на мяне пачалося якраз з 43-га года. Я гэта адчувала, ведала, чаму мяне хочуць дастаць у Менск, і вельмі, вельмі баялася Ермачэнкі. Каб ён быў з аднымі немцамі, ён даўно выдаў бы Вольфсанаў – думалася мне». (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 63).

«…На фоне іх ціхі, абсалютна чужы нам яўрэй Вольфсан, які дасканала ведаў, што перажыць вайну і ўсе няшчасьці таго часу трэба і яму, і яго дзецям, і нам усім. Прыходзіў ён часам да нас, маўчаў…» (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 68).

Дзякуючы членству ў Беларускім камітэце самапомачы, габрэй Аркадзь Вольфсон перажыў вайну.

Ужо ў пасьляваенны час Ларыса Геніюш пісала:

«У нас яшчэ есьць добры чалавек пан Чада, ён чэх. Хочацца выратаваць хоць Янку. Звонім яму ад пана Дворжака, і Янка едзе да яго. На трамвай сядае ля сквэру, Я з жудасьцю бачу яўрэя Вольфсана, якога мы выратавалі ў часе вайны. Ён з-за дрэва сочыць за намі… Божа мой, а нас жа маглі з-за яго парасстрэльваць… Ну й сьвет, ну й людзі ў гэтым «сацыялістычным сьвеце»… (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 116).

«Я нічога не махлявала, бо віна мая датычыла толькі Камітэту самапомачы ў Празе, годзе я была скарбнікам… Мне прыпомніўся Вольфсан, стары яўрэй, які разам з сям’ею выратаваўся ў гэтым маленечкім Камітэце й таксама быў на тым сходзе, як кожны, бо ўсе атрымалі загад, што ён сказаў бы на гэта, каб бачыў сваю такую пад-робленую подпісь пад той тэлеграмай… (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 167).

У пацьверджаньне ўспамінаў Ларысы Геніюш, Зьміцер Дрозд праводзіць анкету сям’і Вольфсон пры ўступленьні ў Беларускі камітэт самапомачы ў Празе. Дакумэнт захоўваецца ў Дзяржаўным архіве Расейскае Фэдэрацыі (Государственный архив Российской Федерации, фонд ГАРФ_Ф_р-5875 оп 1 д 31. листы 5, 6 и 7)

Анкета Аркадзя Вольфсона – габрэя, выратаванага ад нацыстаў Беларускім камітэтам Самапомачы ў Празе ў 1941 годзе

У Адзел Бел. Каміт. Самапомачы у Празе
Заява

Я ніжэй подпісаны / -ая / Вольфсон Аркадзі прашу прыняць мяне ў лік сяброў Беларускага Нацыянальнага Аб’яднаньня / Weissruthenisches Selbsthilfekommites \ у Нямеччыне.

Мой цяперашні адрыс: Praha…

Месячная складка выпадае зь мяне ў суме 10 к.

Паручыцелі: 1/ Інж. Жук. 2/ П. Бакач.

Мой жыцьцепіс :

1/ Радзіўся: 2.ХII.1877 ў Коўно.

2 / Імёны і прозьвішчы бацькоў: Аляксей Вольфсон, Розэліна Лутц, Радзіліся: а/ бацька у Ліцьве б/ маці каля Штагольму (Швэдка) Цяпер жывуць ня жывуць.

3/ Імёны і прозьвішчы дзядоў \ па бацьку і матцы \ і дзе радзіліся:
Па бацьку: Ян Вольфсон (Joansen) – Швэцыя. Па матцы, Ганна з дому Макуш, радз. у Ліцьве

4/ Стан цывільны: жанаты, разведзены, Софія з Махлеўшчыны. Яе нацыянальнасцьць: беларуска

5/ Веравызнаньне: праваслаўны

6/ Асьвета: універсытэцкае…

7/ Маю маемасьць: –

8/ Маю дзяцей \ імёны і век іх: Сын Анатоль 1909, Ярына 1911…

Аднотацыя:

Вольфсон Арк. прыняты ў лік сяброў Бел. Нацыян. Аб’яднаньня…

13.7.41. Старшыня Л. Гэніюш. Сакратар П. Бакач.

***

Такія ж дакумэнты на дзяцей Аркадзя Вольфсона Анатоля і Ярыну.

Зьміцер Дрозд зьвяртае ўвагу на тое, што пасьля вайны Ларыса і Янка Геніюшы, Васіль Русак і Пятро Бокач былі рэпрэсаваныя савецкім рэжымам.

Паводле існуючай інфармацыі, Васіль Русак, актыўны дзеяч беларускай дыяспары ў міжваеннай Чэхаславаччыне, агулам выратаваў дзьве габрэйскія сям’і ад расправы з боку нацыстаў тым, што дапамог ім атрымаць пасьведчаньні аб беларускім паходжаньні.

Зьміцер Дрозд робіць выснову:

“Усе члены Беларускага камітэту самапомачы ў Празе рызыкавалі жыцьцём, ведалі пра гэтую небясьпеку т выратавалі габрэйскую сям’ю, што цалкам адпавядае патрабаваньням прысуджэньня ім тытулу Праведнікаў народаў сьвету.”

Як вядома, да выратаваньня габрэяў ад нацыстаў у часе вайны таксама спрычыніўся былы міністар адукацыі БНР Вацлаў Іваноўскі.

Ягоная сям’я выратавала дзьвюх жанчынаў, якім дапамагла выбрацца з акупаванай нацыстамі Вільні і дала прытулак у сваёй сядзібе ў вёсцы Рагачоўшчына. Жонка і дачка Іваноўскага ў 2001 годзе атрымалі тытул Праведнікаў народаў сьвету.

Таксама, паводле ўспамінаў Антона Шукелойця, Вацлаў Іваноўскі, якога нямецкія акупанты прызначылі бурмістрам Менска, таемна ад нацыстаў браў на працу габрэяў і польскіх падпольшчыкаў, прадстаўляючы ім дакумэнты нямецкіх дзяржаўных службоўцаў.

Янка Запруднік. Фота Вадзіма Васільева

Зянон Пазьняк. Фота Сержа Трыгубовіча

Вячка Станкевіч. Фота Вадзіма Васільева

амбасадар Дэвід Сўортц. Фота Сержа Трыгубовіча

Ала Орса-Рамана. Фота Сержа Трыгубовіча

Валянціна Трыгубовіч. Фота Сержа Трыгубовіча

Сярод узнагароджаных у гэты дзень:

Томас Бёрд (Thomas E. Bird) – шматгадовы амэрыканскі дасьледчык і папулятар Беларусі ў сьвеце, аўтар і суаўтар некалькіх навуковых працаў пра Беларусь.

Вячаслаў Бортнік – беларуска-амэрыканскі грамадзкі дзеяч і праваабаронца, у мінулым старшыня беларускай філіі Amnesty International, старшыня аддзела Беларуска-амэрыканскага задзіночаньня ў Вашынгтоне, сябра Вялікай рады ЗБС “Бацькаўшчына”, старшыня каардынацыйнай групы Amnesty International па Эўразіі, Сакратар Рады БНР.

Валер Дворнік – актыўны дзяяч беларускае дыяспары ў Нью-Ёрку.

Доктар Янка Запруднік – гісторык, публіцыст, дзяяч беларускае дыяспары ў ЗША, аўтар некалькіх навуковых працаў па беларускай гісторыі.

Доктар Вітаўт Кіпель – дзяяч беларускае дыяспары ў ЗША, публіцыст, дасьледчык, аўтар некалькіх кнігаў па гісторыі Беларусі і беларускае дыяспары ў ЗША.

Доктар Ала Орса-Рамана – дзяяч беларускае дыяспары ў ЗША, дабрачынца, якая шмат адзначылася на ніве папулярызацыі Беларусі і беларускае культуры ў ЗША.

Зянон Пазьняк – выбітны палітык і дзяржаўны дзеяч, лідар Беларускага Народнага Фронту і Апазыцыі БНФ у Вярхоўным Савеце Беларусі ў канцы 80-х і пачатку 90-х. Зянон Пазьняк стаяў на чале шырокага ўсенароднага беларускага руху ў падтрымку незалежнасьці і дэмакратычных рэформаў. Беларускі Народны Фронт дабіўся аднаўленьня дзяржаўнае незалежнасьці Беларусі пасьля больш як 70 гадоў савецкае акупацыі, дэпутаты БНФ у парлямэнце Беларусі заклалі законадаўчы падмурак функцыянаваньня Беларусі як сувэрэннай дзяржавы. Зянон Пазьняк як бліскучы прамоўца і арганізатар адыграў у гэтым асаблівую ролю.

Вячка Станкевіч – журналіст і дзяяч беларускае дыяспары ў ЗША, у мінулым дырэктар беларускае службы “Радыё Свабода” і Старшыня Галоўнай управы Беларуска-Амэрыканскага Задзіночаньня.

Ганна Сурмач – журналіст і грамадзкі дзеяч, у 1993 годзе старшыня Згуртаваньня Беларусаў Сьвету “Бацькаўшчына” і арганізатар першага Зьезду беларусаў сьвету.

Дэвід Сўортц (David H. Swartz) – першы амбасадар ЗША ў Беларусі.

Валянціна Трыгубовіч – мастацтвазнаўца, палітычны актывіст і грамадзкі дзяяч, дасьледчыца творчасьці беларускіх мастакоў, у тым ліку прадстаўнікоў беларускае дыяспары ў ЗША.

Паседжаньне Прэзыдыюма Рады БНР

Таксама 22 чэрвеня ў Нью-Брансьвіку адбылося вочнае паседжаньне Прэзыдыюма Рады БНР. Былі абмеркаваныя бягучыя пытаньні дзейнасьці Рады, актуальныя праекты, а таксама актуальная міжнародна-палітычная сытуацыя вакол Беларусі.

Мэдаль атрымалі супрацоўнікі “Радыё Свабода” Багдан Андрусышын, Аляксандар Лукашук і Сяргей Шупa, а таксама былы міністар замежных справаў Чэхіі Карэл Шварцэнбэрг.

Багдан Андрусышын (Данчык) – намесьнік дырэктара беларускае службы “Радыё Свабода”, у канцы 80-х і пачатку 90-х праславіўся як выбітны беларускі сьпявак.

Аляксандар Лукашук – шматгадовы кіраўнік беларускае службы “Радыё Свабода”, дзякуючы каму радыё замацавала сваю пазыцыю як аднаго з найбольш якасных і ўплывовых СМІ Беларусі.

Сяргей Шупa – рэдактар “Радыё Свабода”, складальнік зборніку архіўных дакумэнтаў Беларускай Народнай Рэспублікі.

Карэл Шварцэнбэрг – сэнатар, у мінулым міністар замежных справаў і намесьнік прам’ер-міністра Чэхіі, які адзначыўся актыўнай пазыцыяй у барацьбе за дэмакратыю і правы чалавека ў Беларусі

Пячаткі былі створаныя перад Другой Сусьветнай Вайною, а самая старая – у 1918 годзе ў Беларусі.

З таго часу яны захоўваюцца Старшынёй Рады БНР і перадаюцца разам з паўнамоцтвамі новаабранаму Старшыні пры заступленьні на пасаду.

1. Старая Пячатка

Створаная ў 1918 годзе ў Беларусі, зьмяшчае “Пагоню” і надпіс “Рада Беларускай Народнай Рэспублікі”

2. Новая Пячатка

Створаная ў час паўнамоцтваў III Старшыні Рады БНР Пётры Крэчэўскага, зьмяшчае “Пагоню” і надпіс “Рада Беларускай Народнай Рэспублікі” кірыліцай і лацінкай.

3. Штамп Канцылярыі Старшыні Рады БНР

Выкарыстоўвалася для зацьверджаньня дакумэнтаў Канцылярыі. Яна была створаная ў 1930-я гады ў час знаходжаньня Рады БНР у Празе, пры IV Старшыні Рады Васілю Захарку. Зьмяшчае надпіс “Канцылярыя Старшыні Рады Беларускай Народнай Рэспублікі” на беларускай і францускай мовах.

Хартыя была абвешчаная па аналёгіі з Хартыяй’77, якую за 20 гадоў перад гэтым абвясьцілі ўдзельнікі дэмакратычнага руху ў Чэхаславаччыне, патрабуючы свабоды для свайго народу.

Грамадзянская ініцыятыва Хартыя’97 была накіраваная на аб’яднаньне дэмакратычных сіл Беларусі і актывізацыю дзеяньняў грамадзянскай супольнасьці па абароне правоў і свабодаў беларускіх грамадзянаў.

Першымі пад тэкстам Хартыі’97 паставілі подпісы 100 вядомых беларускіх палітыкаў, грамадзкіх і культурных дзеячаў, журналістаў. Пазьней дакумэнт падпісалі больш за 100.000 грамадзянаў Рэспублікі Беларусь.

Неўзабаве сайт Хартыі’97 стаў адным з найбольш уплывовых беларускіх незалежных СМІ.

ТЭКСТ ХАРТЫІ’97

Мы, грамадзяне Рэспублікі Беларусь, заяўляем, што дзеяньні цяперашніх уладаў скіраваныя на зьншчэньне неад’емных правоў і свабодаў чалавека. У краіне асноўны закон – Канстытуцыя. Беларускаму народу адмоўлена ў праве выбіраць сваіх прадстаўнікоў ва ўладныя структуры. Вядуцца сыстэматычныя наступы на свабоду слова, на права грамадзянаў ведаць сапраўдны стан справаў у краіне. Разбураецца нацыянальная культура і школа, выцясьняецца беларуская мова. Штодзённае павыцэньне цэнаў і галечны заробак ставяць на мяжу выжываньня сотні тысячаў семьяў. Напярэдадні ХХІ стагодзьдзя ў цэнтры Эўропы ўсталяваўся дыктатарскі рэжым. 10 мільёнаў чалавек аказаліся ва ўладзе самавольства.

Мы верым, што нашая Радзіма вартая свабоды і росквіту. Мы верым, што менавіта такой яе зробяць нашыя сумесныя намаганьні. Нас натхняе прыклад свабодных народаў, якія прайшлі гэты шлях раней за нас. Мы памятаем, як гурт мужных чэскіх і славацкіх праваабаронцаў падпісаў “Хартыю-77”, што абвесьціла барацьбу з таталітарызмам у сваёй краіне, і як празь некалькі год ад чырвонай дыктатуры ва Усходняй Эўропе не засталося й сьледу. Людзі ў гэтых краінах атрымалі магчымасьць свабодна будаваць сваё жыцьцё і дасягаць дабрабыту.

Мы ня можам мірыцца з самавольствам, зьневажаньнем законаў, злачынствамі супраць свайго народу й асобнага чалавека. Мы будзем салідарныя з кожным, хто змагаецца за свае правы, дамагаецца свабоды й дабрабыту для сябе і сваёй сям’і.

Мы прытрымліваемся розных палітычных поглядаў і рэлігійных веравызваньняў, але нас аб’ядноўвае любоў да свабоды й Бацькаўшчыны. Падмуркам нашай падрыхтаванасьці да сумесных дзеяньняў па вызваленьню беларускага народу стане павага да поглядаў і веры адзін аднога. Нашая салідарнасьць пераможа гвалт і бессаромны падман. Усе, хто стаў на шлях барацьбы за свае правы і чалавечую годнасьць, павінны быць упэўненыя ў агульнай падтрымцы.

Мы спадзяемся на разуменьне з боку сусьветнай грамадзкасьці і салідарнасьць усіх сілаў, якія бачаць небясьпеку фармаваньня новай карычневай імпэрыі на постсавецкай прасторы. Асколак таталітарызму павінен быць вырваны зь цела Эўропы.

Мы, грамадзяне Беларусі, заяўляем сёньня пра сваю адказнасьць за лёс краіны, за будучыню нашых дзяцей. Мы зробім Беларусь свабоднай, незалежнай, квітнеючай эўрапейскай краінай, дзе абароненыя правы чалавека, дзе няма палітзняволеных, дзе ўсе маюць вартыя ўмовы для жыцьця.

Мы заклікаем усіх грамадзянаў Беларусі далучыцца да нашай Хартыі, каб разам змагацца за свае правы й свабоды, за аднаўленьне дэмакратыі і законнасьці ў нашай краіне.

Жыве свабодная Беларусь!

Адамовіч Славамір

Андрэяў Віктар

Бяляцкі Алесь

Бабкоў Ігар

Багданкевіч Станіслаў

Бандарэнка Зьміцер

Барадач Уладзімір

Барадулін Рыгор

Баршчэўскі Лявон

Букчын Сямён

Бураўкін Генадзь

Бухвостаў Аляксандар

Быкаў Васіль

Быкаў Генадзь

Васількоў Віталь

Вашкевіч Аляксандар

Вільман Віктар

Волкаў Уладзімір

Вольскі Лявон

Вячорка Вінцук

Гавін Тадевуш

Гілевіч Ніл

Голубеў Валяньцін

Ганчар Віктар

Грыб Мечыслаў

Грыцкевіч Анатоль

Сіўчык Мічаслаў

Скочка Яўген

Статкевіч Мікалай

Сасноў Аляксандар

Тарас Валяньцін

Трыгубовіч Валяньціна

Трусаў Алег

Тычына Міхась

Грушавы Генадзь

Гразнова Людміла

Гусак Станіслаў

Данэйка Павал

Дашчук Віктар

Дабравольскі Аляксандар

Домаш Сямён

Дребязава Галіна

Дударава Надзея

Ялфімаў Віктар

Жаляпаў Хрыстафор

Жук Павал

Журакоўскі Валеры

Захаранка Юры

Знавец Павал

Івашкевіч Віктар

Іпатава Вольга

Камоцкая Кася

Каравайчык Іван

Карназыцкі Павал

Карпенка Генадзь

Кацора Уладзімір

Кобаса Міраслаў

Казлоўскі Павал

Карняенка Віктар

Кароль Аляксей

Фадзеяў Валеры

Фрыдлянд Міхась

Халезін Мікалай

Халіп Уладзімір

Хашчавацкі Юры

Хадыка Юры

Чарнао Віктар

Чыгірь Міхаіл

Шалкевіч Віктар

Караткевіч Вольга

Костка Валеры

Лаўроўская Ірына

Лябедзька Анатоль

Ліцьвіна Жанна

Марыніч Міхась

Маркевіч Мікалай

Марачкін Алесь

Марцэлеў Сяргей

Мацкевіч Уладзімір

Мілінкевіч Аляксандар

Міндлін Лявон

Міцкевіч Марыя

Нісьцюк Уладзімір

Агурцоў Яўген

Арлоў Уладзімір

Астроўскі Алесь

Пастухоў Міхась

Паганяйля Гары

Патупа Аляксандар

Процька Тацяна

Роўда Уладзімір

Саверчанка Ян

Саньнікаў Андрэй

Севярынец Павал

Сівуха Валеры

Шарэцкі Сямён

Шатернік Аляксандар

Шарамет Павал

Шэрман Карлас

Шлындзікаў Васіль

Шушкевіч Станіслаў

Шчукін Валеры

Юрына Галіна

Якаўлеўскі Раман

10 лістапада 1997 года

У 1917—1920 навучаўся ў Слуцкай беларускай гімназіі, сябра культурна-асьветніцкага гуртка «Папараць-кветка». У 1923 годзе скончыў Віленскую беларускую гімназію, у 1929-м — Вышэйшы політэхнічны інстытут у Подэбрадах (Чэхаславаччына).

Быў адным з самых маладых удзельнікаў Слуцкага збройнага чыну 1920 году і антысавецкага партызанскага руху на Палесьсі да 1921 году. Падчас навучаньня ў Чэхаславаччыне быў сябрам Аб’яднаньня беларускіх студэнцкіх арганізацыяў замежжа і Заходняй Беларусі. У 1929 разам зь Міколам Абрамчыкам выехаў у Францыю. Быў ініцыятарам стварэньня і адным з кіраўнікоў «Хаўруса беларускай працоўнай эміграцыі ў Францыі» ў Парыжы (1930—31).

На пачатку Другой Сусьветнай Вайны дамогся дазволу ваяваць беларусам у складзе францускага замежнага легіёну; падчас акупацыі Францыі ўдзельнічаў у францускім Супраціве.

У 1945-1947 выдваў газэту «Беларускія навіны».

У 1947 годзе абраны сакратаром Прэзыдыюму, пазьней — віцэ-прэзыдэнтам Рады БНР. У лістападзе 1948 на 1-м сусьветным зьезьдзе беларускай эміграцыі выбраны старшынём «Сусьветнага аб’яднаньня беларускай эміграцыі». Падтрымліваў цесныя сувязі зь Беларускай каталіцкай місіяй у Лёндане і іншымі рэлігійнымі арганізацыямі.

Лявон Рыдлеўскі памёр 24 кастрычніка 1953 году, быў пахаваны на могілках Гэмпстэд у Лёндане. 11 сьнежня 1955 году на ягонай магіле быў усталяваны помнік, які пазьней зьнік. 27 лістапада 2010 году помнік Лявону Рыдлеўскаму быў адноўлены.

Нататка ў часопісе “Божым Шляхам” №5 (110):

“Хваля абурэньня, выкліканая бандыцкім нападам Савецкага Саюзу на Чэха-Славаччыну, ахапіла ўвесь вольны сьвет і адбілася таксама моцным рэхам у Англіі.

Вонкавым выяўленьнем гэтага абурэньня быў цэлы рад антысавецкіх маніфэстацыяў.

Адна такая маніфэстацыя была зладжаная ў суботу 24-га жніўня ў Лёндане прадстаўнікамі народаў паняволеных чырвонай Масквой. Пачалася яна мітынгам у Гайд Парк, пасьля якога калёна дэманстрантаў (больш тысячы) з нацыянальнымі сьцягамі і антысавецкімі плякатамі накіравалася да савецкай амбасады. Адтуль дэманстранты пайшлі па вуліцах Лёндану ў квартал Эрльс Корт, дзе ў тым часе адбывалася савецкая прамысловая выстаўка. Шматлікія студэнцкія пікеты заклікалі наведвальнікаў байкатаваць выстаўку, якая сапраўды была ў той дзень пустою.

Сярод дэманстрантаў была вялікая група беларусаў з нацыянальным сьцягам і плякатамі з дамаганьнямі свабоды для Беларусі і выражэньнямі падтрымкі народаў Чэха-Славаччыны.”

Нарадзіўся ў вёсцы Бычкі Ўшацкага раёну Віцебскай вобласьці ў сялянскай сям’і. Пасьля заканчэньня 9 клясы ў Кублічах Быкаў паступіў на мастакоўскае аддзяленьне Віцебскай мастацкай вучэльні. Потым быў пераведзены на скульптурнае аддзяленьне. Аднак, доўга там не правучыўся, паколькі ў 1940 годзе былі адмененыя стыпэндыі. Васіль вярнуўся назад у Кублічы, дзе скончыў сярэднюю школу.

Калі Нямеччына напала на СССР у 1941 годзе, ён знаходзіўся ва Ўкраіне, зьбіраўся паступаць у індустрыяльны інстытут у горадзе Шостка (Сумская вобласьць). Спачатку сямнаццацігадовы Быкаў трапіў у інжынэрны батальён, капаў траншэі, пасьля пайшоў добраахвотнікам у Чырвоную Армію. Удзельнічаў у цяжкіх баях на Паўднёва-Заходнім фронце. Быў двойчы паранены. Потым вучыўся ў пяхотнай вучэльні ў Саратаве. Навучаньне ў вайсковай вучэльні звычайна цягнулася 2 гады, аднак, у сувязі з патрабаваньнямі ваеннага часу скарацілася да 1 году. У кастрычніку 1943 году Васіль Быкаў скончыў вучэльню, атрымаўшы званьне малодшага лейтэнанта, і працягнуў удзел у баях (Украіна, Румынія, Аўстрыя) да самай перамогі.

У Кіраваградзкай вобласьці Ўкраіны ёсьць брацкая магіла, у якой Быкаў значыўся пахаваным. Да бацькоў прыйшла пахавальная, у якой паведамлялася, што іх сын, камандзір стралковага ўзводу лейтэнант Быкаў Васіль Уладзімеравіч забіты 10 студзеня 1944 году, пахаваны на цэнтральных могілках вёскі Вялікая Севярынаўка Кіраваградзкай вобласьці.

Пасьля дэмабілізацыі ў 1947 годзе працаваў мастаком у гарадзенскіх мастацкіх майстэрнях. У 1949 годзе яго зноў прызвалі ў войска, дзе Быкаў праслужыў яшчэ 6 гадоў і ў 1955 годзе звольніўся ў запас і прыехаў у Горадню.

У 1956—1972 гадах — літсупрацоўнік, затым літкансультант газэты «Гродзенская праўда», у 1972—1978 гадах — сакратар Гарадзенскага абласнога аддзяленьня СП БССР. У 1974 годзе Васіль Быкаў узнагароджаны Дзяржаўнай прэміяй СССР за аповесьці «Абэліск» і «Дажыць да сьвітаньня».

У 1978 годзе пераехаў у Менск. Некалькі разоў абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савету БССР, з 1989 году — народны дэпутат СССР.

У 1990 годзе абраны прэзыдэнтам Згуртаваньня беларусаў сьвету «Бацькаўшчына». Сузаснавальнік Беларускага Народнага Фронту. Ганаровы грамадзянін Ушацкага раёну Віцебскай вобласьці. Сябра СП СССР з 1959 году. З 1980 году — народны пісьменьнік БССР. У 1993 падпісаў «Ліст 42-х» Барысу Ельцыну.

Яшчэ за савецкім часам яго творы былі перакладзеныя на розныя мовы, прычым большасьць перакладаў на расейскую мову была зробленая самім пісьменьнікам.

Нападкі на Васіля Быкава, якія пачаліся на радзіме ў сярэдзіне 1990-х гадоў, і стан здароўя сталі прычынай выезду за мяжу. На працягу некалькіх гадоў Васіль Быкаў жыў спачатку ў Фінляндыі, затым у Нямеччыне і Чэхіі. У Чэхіі перанёс апэрацыю, і вярнуўся на Беларусь толькі за месяц да сьмерці. Памёр 22 чэрвеня 2003 году. Пахаваны на Ўсходніх могілках Менску.

Васіль Быкаў. Вяртаньне. Дакумэнтальны фільм Віктара Корзуна

Васіль Быкаў. Апошнія дні. Фільм Галіны і Сяргея Навумчыкаў

Частка 1.

Частка 2.

https://www.youtube.com/watch?v=PYghCIhywRE

Васіль Быкаў. Настальгія. фільм Віктара Дашука

Сюжэт расейскага тэлеканалу “Культура” да 90-годзьдзя з нараджэньня Васіля Быкава

Нарадзіўся ў шляхецкай лютэранскай сям’і. Скончыў Кадэцкі корпус, Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча, Электра-Тэхнічныя Курсы (інстытут), Ваенна-аўтамабільную школу, Мікалаеўскую ваенную акадэмію з дадатковым курсам Генэральнага штаба.

Ад 1900 году зрабіў вайсковую кар’еру ў артылерыі, даслужыўшыся да палкоўніка генэральнага штаба расейскага імпэратарскага войска. Быў адзначаны шматлікімі расейскімі вайсковымі ўзнагародамі.

Падчас Грамадзянскай вайны ў Расеі — начальнік штаба Заходняй арміі, камандэр Крымскага коннага палка.

Пасля выдзяленьня, са згоды французаў, Урадам УНР сродкаў на фармаваньне беларускіх вайсковых частак, у Адэсе пачалося фармаваньне беларускае дывізіі, яе камандэрам быў прызначаны П. Вэнт, якому неўзабаве прысвоілі генэральскі чын.

Камандэр Асобнай беларускай дывізіі на поўдні Расеі і прадстаўнік БНР пры штабе войскаў Кааліцыі. Падчас эвакуацыі ў канцы сакавіка — пачатку красавіка 1919 г. французаў і «белых» з Адэсы, мусіла эвакуявацца і беларуская дывізія, аднак камандэр дывізіі П. Вэнт застаўся ў Адэсе.

Бальшавікі на базе дывізіі пачалі фармаваньне беларускай савецкай брыгады, якая хутка налічвала ўжо 10 тысяч байцоў, камандаваў брыгадай генэрал П. Вэнт.

Нацыянальна настроеныя беларускія афіцэры выступалі за перадысьлякацыю брыгады ў Менск, але гэта не было дазволена. У Адэсе пачалося паўстаньне М. Грыгор’ева, да якога далучыўся Павал Вэнт. Пасьля падаўленьня паўстаньня Вэнт зьехаў з Адэсы.

Пазьней Вэнт быў інструктарам Генэральнага штаба летувіскай арміі і вайсковым радцам пры Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР у Эстоніі і Латвіі, генэрал-маёрам БНР.

Быў асабіста ўпаўнаважаны Радай народных міністраў БНР весьці перамовы з урадам Эстоніі пра прызнаньне Эстоніяй незалежнасьці БНР і пра пасярэдніцтва Эстоніі ў перамовах з урадам Савецкай Расіі. У рамках сваёй працы Вэнт вёў ліставаньне з камандэрам Асобнага атрада БНР у Эстоніі — генэралам Станіславам Булак-Балаховічам па пытаньнях фармаваньня атрада.

У 1921 годзе Павал Вэнт застаўся жыць у Чэхаславаччыне і перайшоў на службу ў чэхаславацкае войска, дзе даслужыўся да падпалкоўніка артылерыі. Прыкладна ў 1935 годзе выйшаў на пэнсію.

Жывучы ў Чэхаславаччыне, Павал Вэнт удзельнічаў у дзейнасьці беларускіх арганізацыяў.