Да сярэдзіны снежня 1917 г. Румынскі фронт расейскага войска фактычна спыніў сваё існаваньне. Штабы фронту і армій, якія ўваходзілі ў яго склад, пераходзілі з рук у рукі паміж украінскім і бальшавісцкім камандаваньнем.

Прадстаўнікі нацыянальных партый сярод вайскоўцаў вялі моцную і пасьпяховую антыбальшавіцкую прапаганду. 30 кастрычніка (12 лістапада) 1917 г. франтавы камітэт пры падтрымцы ўкраінскіх атрадаў прыняў рашэньне аб непрызнаньні савецкай улады і адмове падпарадкоўвацца бальшавікам.

Пры падтрымцы румынскага вайсковага камандаваньня пачалася “нацыяналізацыя” расейскае арміі на Румынскім фронце: сфармаваныя па тэрытарыяльным прынцыпе беларускія адзінкі атрымлівалі статус беларускіх нацыянальных, зь іх звальняліся небеларусы, на месца якіх пераводзіліся жаўнеры-беларусы зь іншых частак.

У пачатку студзеня 1918 г. пры штабе Румынскага фронту была створаная “Нацыянальна-тэрытарыяльная дэмакратычная арганізацыя фронту”, у якую ўвайшлі камісары ад Беларусі (БНР), Украіны (УНР), армянаў, малдаўцаў, палякаў, мусульманаў, літоўцаў, эстонцаў, данскіх казакоў, грузінаў. Гэтая арганізацыя падрыхтавала загад аб нацыяналізацыі фронту, а камандуючы фронтам Шчарбачоў яго падпісаў.

Ніжэй падаем дакумэнты вайсковага камандаваньня фронту аб стварэньні беларускіх вайсковых аддзелаў (у перакладзе з расейскай мовы).

Загад расейскім войскам румынскага фронту

9 студзеня 1918 г., Нр. 1332

Гэтым апавяшчаю аб утварэньні Беларускай вайсковай камісіі для арганізацыі Беларускіх вайсковых злучэньняў на Румынскім фронце. У склад гэтай Камісіі ўвайшлі:

1. Старшыня – ген.-маёр Пажарскі
2. Сакратар – паручнік 117-га пяхотнага Яраслаўскага палка Ленчыоні
Сябры:
3. Падпалк. 4-га марскога палка Чуніхін
4. Штабс-капітан 481-га пяхотнага Мяшчэрскага палка Манцэвіч
5. Штабс-ротмістр 11-га Ізюмскага гусарскага палка Пажарскі
6. Паручнік 117-га пяхотнага Яраслаўскага палка Гаранскі
7. Старшыня франтавой Беларускай рады па назначэньню апошняй.

Вышэйменаваная Камісія разьмяшчаецца пры Штабе Фронту, куды ў выпадку патрэбы належыць зьвяртацца ўсім вайсковым чыном і ўстановам. Тэлеграфны адрас Камісіі, Штарум, Беларуская камісія.

Памочнік Аўгусьцейшага галоўнакамандуючага арміямі Румынскага фронту,
Генэрал ад інфантэрыі Шчарбачоў

***

Загад расейскім войскам Румынскага фронту

14 студзеня 1918 г. Нр. 1362

Згодна з пастановаю Камітэту нацыянальна-абласных камісараў пры штабе Румынскага фронту, загадваю: 6-ты Таўрогенскі пагранічны конны полк беларусізаваць, дзеля чаго загадам Штабу 6-й арміі сабраць усе, што ёсьць, аддзелы-эскадроны разам і расквартаваць іх у вёсках Баўгарцы і Табакі.

Прыгаданаму палку ад гэтае даты называцца: “Першым гусарскім беларускім нацыянальным палком”.

Абгрунтаваньне: Зносіны Старшыні Камітэту нацыянальна-абласных камісараў пры Штабе галоўнакамандуючага Румынскага фронту за нр. 228 і зносіны Старшыні Беларускай вайсковай камісіі для арганізацыі беларускіх вайсковых злучэньняў на Румынскім фронце за нр.1.

Памочнік Аўгусьцейшага галоўнакамандуючага арміямі Румынскага фронту,
Генэрал ад інфантэрыі Шчарбачоў

***

Загад расейскім войскам Румынскага фронту

21 студзеня 1918 г. Нр. 1399

Згодна з пастановаю Камітэту нацыянальна-абласных камісараў пры штабе Румынскага фронту, загадваю:

1. 4-ты Армейскі корпус у складзе 30-й і 40-й пяхотных дывізіяў з артылерыяй, штаб корпусу і ўсе дапаможныя адзінкі і ўстановы, 43-ю дывізію зь ейнай артылерыяй і прыдадзенымі ёй установамі і 26-ты аўтабранявы аддзел – беларусізаваць.

2. Усіх афіцэраў і жаўнераў – беларусаў загадамі Штабоў Арміяў перадаць, адпаведна: з 4-й і 6-й Арміяў у 4-ты Армейскі корпус, а з 8-й і 9-й Арміяў – у 43-ю пяхотную дывізію.

Усіх жа чыноў-небеларусаў, якія знаходзяцца ў прыгаданых злучэньнях, у выпадку іхнага жаданьня, выдзеліць і перадаць загадам штабаў 6-й і 9-й Арміяў у іншыя, не нацыяналізаваныя часткі.

Абгрунтаваньне: Зносіны старшыні Камітэту нацыянальна-абласных камісараў (КНАК) за нр.нр. 281 і 280.

Памочнік Аўгусьцейшага галоўнакамандуючага арміямі Румынскага фронту,
Генэрал ад інфантэрыі Шчарбачоў

***

Загад расейскім войскам Румынскага фронту

23 студзеня 1918 г. Нр. 1407

Загадваю 357-ю Віцебскую і 410-ю Менскую дружыны беларусізаваць.

[Магчыма, памылка. Мова, верагодна, ідзе пра большыя, а не найменшыя вайсковыя аддзелы, якімі ёсьць дружыны – рэд. “Зважай”]

Абгрунтаваньне: Зносіны Камісара ў беларускіх справах Румынскага фронту г.г. за нр. 113.

Памочнік Аўгусьцейшага галоўнакамандуючага арміямі Румынскага фронту,
Генэрал ад інфантэрыі Шчарбачоў

***

Загад расейскім войскам Румынскага фронту

2 лютага 1918 г. Нр. 1436

У дапаўненьне да загаду Расейскім войскам Румынскага фронту нр. 1309.

Загадваю: Цяпер жа прыступіць да фармаваньня Беларускай дывізіі з войскаў 4-га Армейскага корпусу. На ўкамплектаваньне вышэйзгаданай Дывізіі з Румынскага фронту прызначыць усіх беларусаў – афіцэраў і жаўнераў, прычым апошніх, пачынаючы з прызыву 1913 году і пазьней. Афіцэры і жаўнеры іншых нацыянальнасьцяў, якія выкажуць ахвоту служыць у Беларускай дывізіі, падлягаюць залічэньню ў шэрагі прыгаданай Дывізіі.

Парадак фармаваньня Дывізіі будзе дадаткова паказаны асобнымі распараджэньнямі.

Памочнік Аўгусьцейшага галоўнакамандуючага арміямі Румынскага фронту,
Генэрал ад інфантэрыі Шчарбачоў

***

Загад расейскім войскам Румынскага фронту

3 лютага 1918 г. Нр. 1442

Насуперак загаду па фронту гэтага году за нр. 1332 падаю да ведама войскам фронту:

Старшыня Беларускай вайсковай камісіі ген.-маёр Пажарскі і сакратар Камінскі і паручнік Ленчыолі выбылі, пачынаючы ад 17.1. із складу прыгаданай Камісіі ў сувязі зь пераводам іх на службу ў 7-мы Армейскі корпус. У склад Беларускай вайсковай камісіі з 24.1. г.г. увайшлі: Старшыня Камісіі генэральнага штабу падпалкоўнік Біттэнбіндэр і сябрамі Камісіі – падпалкоўнік Загароўскі і штабскапітан Гартц.

Спраўка: Зносіны Беларускага камітэту Румфронту за нр. 20 ад 30 студзеня 1918 г.

Памочнік Аўгусьцейшага галоўнакамандуючага арміямі Румынскага фронту,
Генэрал ад інфантэрыі Шчарбачоў

***

Выпіска. Журнальнае пастанаўленьне Рады Міністраў Малдаўскай Рэспублікі ад 5 лютага 1918 г.

Слухалі: Даклад: 8) Захады прадстаўніка ген. Шчарбачова аб дазволе на фармаваньне бяз зброі Беларускіх вайсковых злучэньняў у межах Малдаўскай Рэспублікі.

Пастанавілі: Урад Малдаўскай Рэспублікі не сустракае прынцыповых перашкодаў на дазвол аб фармаваньні на тэрыторыі Малдаўскай Рэспублікі Беларускіх вайсковых злучэньняў бяз зброі і прапануе тым, што фармуюцца, у пытаньнях харчу зьвязацца з аддзелам харчаваньня пры Міністэрстве ўнутраных справаў і Міждзяржаўнай харчовай камісіяй. Месца і падрабязнасьці фармаваньня павінны быць выпрацаваныя ў згодзе з Вайсковым міністрам і румынскім камандаваньнем.

Праўдзіва. За кіраўніка справамі Рады міністраў (подпіс)

***

Загад расейскім войскам Румынскага фронту

11 лютага 1918 г. Нр. 1475

Для фармаваньня з часьцей войскаў 4-га Армейскага корпусу Беларускай пяхотнай дывізіі, загадваю адразу ж прыступіць да расфармаваньня штабу гэтага корпусу, яго ўпраўленьняў, установаў і майстэрняў і ўсіх злучэньняў, што знаходзяцца пры прыгаданым корпусе, а таксама 30-ю і 40-ю пяхотныя дывізіі з іхнымі штабамі, установамі, артылерыяй і прыдаткамі да гэных часьцей.

Пры расфармаваньні кіравацца дадзенымі ўжо ў гэтак справе паказаньнямі. Расфармаваньне скончыць да 25.2.1918 г., спыняючы ад гэтае даты выдаваньне ўсякага гатунку надобы.

Аб расфармаваньні паведаміць мне.

Спраўка: Загады расейскім войскам Румынскага фронту ад 21 студзеня нр: 1399 і ад 2.2.1918 г. за нр. 1436.

Памочнік Аўгусьцейшага галоўнакамандуючага арміямі Румынскага фронту,
Генэрал ад інфантэрыі Шчарбачоў

(Публікуецца паводле “Зважай”, Нр. 3 (55), верасень 1989 г. )

Адукацыю атрымаў у Смаленскай рэальнай вучэльні. У канцы 1888 г. паступіў на вайсковую службу. У 1891 г. скончыў Казанскую пяхотную юнкерскую вучэльню ў рангу падпаручніка, служыў у Клязьмінскім рэзэрвовым батальёне.

Да 1910 года даслужыўся да чына падпалкоўніка, служыў у 176-м пяхотным Перавалачэнскім палку. У 1914 г. атрымаў чын палкоўніка і быў прызначаны камандзірам свайго Перавалачэнскага палка.

У пачатку Першай сусьветнай вайны ўзнагароджаны ордэнам Сьвятога Георгія 4-й ступені за абвагу ў баях паблізу горада Рава-Руска ў заходняй Украіне, а пазьней быў узнагароджаны Георгіеўскай зброяй за баі на рацэ Сан ва ўсходняй Польшчы.

З-за хваробы у траўні 1917 г. адлічаны ў рэзэрв чыноў пры штабе Петраградскай вайсковай акругі.

У 1916 г. прызначаны камандзірам Георгіеўскага батальёна – асобнага батальёна для аховы Стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага. У кастрычніку таго ж году атрымаў чын генэрал-маёра.

Падчас лютаўскай рэвалюцыі Георгіеўскі батальён Пажарскага быў прыдадзены атраду генэрал-ад’ютанта Нікалая Іванова, якому цар Мікалай II загадаў падавіць рэвалюцыю ў Петраградзе. Місія генэрала Іванова правалілася па многіх прычынах, у тым ліку з-за адмовы генэрала Пажарскага даць загад страляць у народ.

Пры Часовым урадзе Пажарскі камандаваў Марской дывізіяй Чарнаморскага флота а з жніўня 1917 г. – 30-й пяхотнай дывізіяй.

На чале Беларускае вайсковае камісіі пры штабе Румынскага фронту

З 1 верасьня 1917 г. па 24 лютага 1918 г. Пажарскі займаў пасаду старшыні Беларускай вайсковай Камісіі пры штабе Румынскага фронту.

Да сярэдзіны снежня 1917 г. Румынскі фронт расейскага войска фактычна спыніў сваё існаваньне. Штабы фронту і армій, якія ўваходзілі ў яго склад, пераходзілі з рук у рукі паміж украінскім і бальшавісцкім камандаваньнем.

Прадстаўнікі нацыянальных партый сярод вайскоўцаў вялі моцную і пасьпяховую антыбальшавіцкую прапаганду. 30 кастрычніка (12 лістапада) 1917 г. франтавы камітэт пры падтрымцы ўкраінскіх атрадаў прыняў рашэньне аб непрызнаньні савецкай улады і адмове падпарадкоўвацца бальшавікам.

Пры падтрымцы румынскага вайсковага камандаваньня пачалася “нацыяналізацыя” расейскае арміі на Румынскім фронце: сфармаваныя па тэрытарыяльным прынцыпе беларускія адзінкі атрымлівалі статус беларускіх нацыянальных, зь іх звальняліся небеларусы, на месца якіх пераводзіліся жаўнеры-беларусы зь іншых частак.

У пачатку студзеня 1918 г. пры штабе Румынскага фронту была створана «Нацыянальна-тэрытарыяльная дэмакратычная арганізацыя фронту», у якую ўвайшлі камісары ад Беларусі (БНР), Украіны (УНР), армянаў, малдаўцаў, палякаў, мусульманаў, літоўцаў, эстонцаў, данскіх казакоў, грузінаў. Гэтая арганізацыя падрыхтавала загад аб нацыяналізацыі фронту, а камандуючы фронтам Шчарбачоў яго падпісаў.

9 студзеня 1918 г. загадам № 1332 па фронце было абвешчана пра арганізацыю Беларускай Вайсковай Камісіі па стварэньні беларускіх вайсковых частак на Румынскім фронце. Камісію ўзначаліў генэрал-маёр Пажарскі.

Былі беларусізаваныя:

• 6-ты Таўрагенскі пагранічны конны полк (атрымаў назву Першы Гусарскі Беларускі Нацыянальны полк),
• 4-ты Армейскі корпус у складзе 30-й i 40-й пяхотных дывізій з артылерыяй, штаб корпуса i ўсе яго дапаможныя часткі i ўстановы,
• 43-я дывізія з артылерыяй i прыдадзенымі ёй часткамі разам з 26-м аўтабранявым аддзяленьне,
• 357-я Віцебская дружына i
• 401-я Менская дружына.

З гэтых вайсковых частак утварылася вайсковая сіла колькасьцю звыш за 100 000 чалавек. У распараджэньне Беларускага камісарыяту перайшло больш за палову ўсёй маёмасці Румынскага фронту. Мелася думка пераправіць усю гэту вайсковую сілу ў Беларусь, што зьмяніла бы сытуацыю ў краіне на карысьць беларускага руху, згуртаванага вакол Рады Ўсебеларускага зьезду і яе выканаўчага камітэту.

Зрабіць гэта стала немагчымым з-за Берасьцейскага міру, падпісанага 3 сакавіка між Нямеччынай і бальшавікамі, і непрызненьня Нямеччынай незалежнасьці Беларусі.

Пасьля падпісаньня Берасьцейскага міру Румынія перайшла на бок саюза цэнтральных дзяржаваў (Нямеччыны і Аўстра-Вугоршчыны), былыя расейскія войскі Румынскага фронту былі расфармаваныя. Румынія адпусьціла сфармаванымі толькі тыя нацыянальныя воінскія часткі былога Румынскага фронту, урады якіх прызнала Нямеччына, напрыклад, украінцаў. Вайсковыя часткі беларусаў, палякаў і іншых, каго Нямеччына афіцыйна не прызнавала, былі раззброеныя.

Беларуская армія ў Румыніі спыніла сваё існаваньне, яе шматмільённая маёмасьць (больш за коней 2 000, каля 800 грузавых i пасажырскіх аўтамабіляў, вялікая колькасьць баявых прыпасаў, уніформы, складаў, гармат, ручной зброі i іншага) была здадзеная ў дэпазыт румынскаму ўраду. У выніку ўрад БНР гэтую маёмасьць так і не атрымаў. Жаўнеры расфармаваных беларускіх войскаў паасобку вярталіся ў Беларусь, акупаваную нямецкім войскам.

Пасьля расфармаваньня беларускага войска ў Румыніі

Ужо ў красавіку 1918 г. шмат актыўных афіцэраў былога 4-га беларускага корпуса зьявілася ў Кіеве. Генэрал Пажарскі, які асабіста добра ведаў украінскага гетмана Скарападскага, паступіў на службу у войска Ўкраінскай дзяржавы, дзе праслужыў з красавіка па сьнежань 1918 г.

Пасьля гэтага Пажарскі знаходзіўся рэзэрве чыноў расейскай белай Добраахвотніцкай арміі, а потым Расейскай арміі барона Врангеля. У лістападзе 1919 г. Пажарскі быў прызначаны камэндантам Харкава, занятага белымі.

Пасля паразы расейскага антыбальшавіцкага руху Пажарскі разам з двума сынамі эвакуяваўся з Сэвастопаля ў Канстантынопаль на транспарце “Карнілаў”. З Турэччыны Пажарскі пазьней пераехаў ў Югаславію і пасяліўся ў горадзе Белая Царква блізу румынскай мяжы, дзе памёр у 1933 годзе.

Крыніца: Леанід Лаўрэш. Генералы БНР