Архімандрыт Фабіян Абрантовіч

«Бацька – за парог,
дзеткі – за пірог».

Мушу тут найлепшым словам успомніць і расказаць аб двух галоўных дзеячох нашай харбінскай Місіі, якія былі зьліквідаваныя ў Савецкім Саюзе, аб Фабіяне Абрантовічу і аб Андрэю Цікоце.

Як людзі гінуць у Сав. Саюзе, мы нічога ня можам даведацца: яны там бясьсьледна нікнуць, як камень ў глыбокай вадзе! Гісторыя сьветчыць, што розныя рэжымы мелі свае спосабы нішчэньня праціўнікаў: рымскія цэзары крыжавалі, але аддавалі цела замучаных. Француская рэвалюцыя адсякала галаву (гілятына), але аддавала хоць пасечанага. Гітлер страляў, труціў, паліў… але заставаўся хоць попел. А Савецкі Саюз перавышыў усіх – «ліквідуе»… І ўжо ні аб жывым, ні аб памерлым не застаецца ні весткі, ні сьледу! Але да гэтага наш «вольны»-«культурны» сьвет прывык. Прапаў чалавек, як муха і ніякі «чырвоны крыж» яго ня знойдзе!

Так загінула маса нашых найлепшых, найбольш цэнных людзей-сьвятароў, навукоўцаў, пісьменьнікаў, дзеячоў і вялікія грамады народу. Але мы верым, што яны ўпісаныя ў рэестры Божага Провіду і ўвойдуць у вечную памяць нашчадкаў.

29-га красавіка 1939 году я, едучы паўторна ў Манджурыю, спаткаўся ў Шанхаі з Архім. Ф.Абрантовічам. Ён ехаў у Рым, каб даць Сьв. Айцу Пію ХІІ-му справаздачу з сваёй працы ў Харбіне, дзе выконваў абавязкі Апостальскага Адміністратара (Ордынарыя). Я ўжо працаваў пад рукой Айца Фабіяна ў Харбіне ў гадох 1932-1936, і быў тады кіраўніком Ліцэю сьв. Мікалая і заступнікам Ордынарыя. Абрантовіч з Рыму меўся вярнуцца пасьля 3-4 месяцаў. У гэтым часе меў намер адведаць сваіх прыяцеляў у Варшаве, у Вільні, у Львове, а такжа сваіх родных у Наваградку.

Я прачуваў небясьпеку і баяўся, што Абрантовіч ад’яжджае на такі доўгі час. Мы зь ім у Шанхаі прывіталіся і развіталіся, ня ведаючы, што болей ня ўбачымся. Ён вёз з сабой ў Рым на студыі двух клерыкаў з закону Марыянаў – Г.Бранчанінава і Андрэя Каткова. Пасьля 20-ці гадоў я сустрэў А.Каткова ў Рыме – ён быў маладьм біскупам (у «Руссікум»). А самога Абрантовіча я не дачакаўся ў Харбіне і не знайшоў яго ані ў Сібіры, ані ў Польшчы і нідзе, бо ён быў ужо ў Саветах «зьліквідаваны».

Пасьля вялікіх допытаў, я даведаўся аб ім толькі вось што: пад восень 1939-га году Ф.Абрантовіч з Рыму праз Варшаву і Вільню даехаў да Наваградка і там захапіла яго Польска-Нямецкая вайна. Фабіян яшчэ пасьпеў у паваротнай дарозе даехаць да Львова, дзе трапіў у рукі савецкага НКВД. У сьледчым пункце No.83 ён быў страшэнна мучаны і катаваны ў кастрычніку 1939 году. Далейшыя нашыя весткі аб Ф.А. ня былі ані пэўныя, ані згодныя. Гаварылі людзі, што Абрантовіч у Львове памёр замучаны; навет адзін польскі капітан цьвердзіў мне ў лягеры аб сьмерці Ф.А. і назваў дату 17.Х.1939; што хутка пасьля сьледзтва ў Львове ён быў растраляны, і, што ён памёр у цягніку, як везьлі яго з Масквы ў Сібір.

Калі мы былі перакананыя, што Ф.Абрантовіч зьгінуў у 1939 годзе і ад таго часу ня было аб ім «ні слуху, ні духу», дык знайшоўся ў 1959 годзе новы сьветка, сьвятар-салезіянін, Ян Капуста, супэрыёр законнага дому ў Лодзі. Ён мне расказаў наступнае:

– Я ў 1943-ім годзе сядзеў у камэры, у «паказной» турме Масква-Лубянка, з Фабіянам Абрантовічам. З намі сядзелі два сьвятары-езуіты, Віктар Новікаў і другі з Амэрыкі. Абрантовіч пачуваўся нядрэнна. Варункі тамашняй турмы, «паказной», у параўнаньні да турмаў звычайных савецкіх, і культурныя і дагодныя, але затое ў ёй я ня доўга папасываўся. У верасьні 1943 году мяне адтуль забралі ў этап. Болей я аб А.Фабіяне і аб другіх нічога ня чуў.

І ўжо далей ня маем ніякай весткі ні аб жыцьці, ні аб сьмерці а. Абрантовіча.

На допытах у Чыце я моцна дзівіўся, што мой сьледчы – маёр Іваноў – абмінаў асобу і прозьвішча а. Фабіяна і ў мае пратаколы яго ня ўпісываў. Я-ж сам ня мог і не павінен быў уцягваць Абрантовіча ў адказнасьць, хоць нашыя харбінскія справы ўсьцяж перапляталіся… Тымчасам, як мне добра ведама, савецкі суд заўсёды ў групавых працэсах, зводзіць на допыты ўсіх удзельнікаў і сьветкаў – патрэбных і непатрэбных, а так-жа экспэртаў, каб выявіць усякую дробязь і мацней засудзіць групу. Каб быў-бы Абрантовіч жывы, ён стаўся-б цэнтральнай фігурай нашага працэсу, як закладчык Харбінскай Місіі і школаў. Але аб ім ні Іваноў, галоўны сьледчы, ні іншыя ані слова! Значыць, у 1949 годзе а. Фабіян ня быў жывы.

Таксама на допыце архімандрыта Андрэя Цікоты і нашага сакратара Віктара Ўласава не ўспаміналі аб а. Фабіяне, хоць яны ў сваёй дзейнасьці сутыкаліся зь ім, а Цікота двойчы быў ягоным зьверхнікам. Дык з усяго выходзіць, што Ф.А. зьгінуў у Савецкім Саюзе нейкай загадкавай, трагічнай сьмерцяй: значыць, быў «зьліквідаваны» пасьля 1943 году. Бо, каб памёр сваёй сьмерцяй на вольным пасяленьні, ці ў лягеры, дык былі-б ягоныя пісьмы ў родных, або ў знаёмых, ці выявіліся-б нейкія іншыя сьветкі. А дасюль ніякія пошукі, што рабілі прыяцелі й вучні Абрантовіча, не далі ніякага выніку. (Калі-б хто ведаў, або хоць чуў штоколечы аб далейшых падзеях, месцы жыцьця і сьмерці а. Фабіяна Абрантовіча, няхай будзе ласкаў паведаміць нас аб гэтым паводля адрасу: Italia. Roma. Via Corsica Nr.I. Superiore Generale.) * * *

Нязьмерная страта для Беларускага Народу, што такі выдатны Чалавек-вучоны, філязоф, сьвятар, прамоўца, прафэсар, дзеяч – з прычыны рэвалюцыі і прасьледу ворагаў, ня мог нармальна працаваць у сваім краі, быў адарваны ў 1928 годзе і пасланы на працу між чужымі ў Манджурыю і нарэшце загінуў як мучанік у Савецкім Саюзе! І факт сьмерці затоены, і ягоная магіла – няведамая… Цяжкая доля а. Фабіяна, запраўды Божага Чалавека, ёсьць цяжкой доляй і вялікай стратай для ўсяго нашага народу.

Трэба старанна зьбіраць факты з жыцьця й сьмерці нашых слаўных, вялікіх людзей, правадыроў адраджэньня, каб не гасла аб іх памяць у Беларусі! Яны – патрыёты, дзеячы, сьвятары – сваёй ахвярнай працай добра заслужылі на трывалы помнік, а многія зь іх годныя свайго вянка мучанікаў, які атрымалі. * * *

Працаваў а. Фабіян для свайго народу шмат, ахвярна і карысна, як аб тым сьветчаць ягоныя вучні і супрацоўнікі. Да першай вайны і падчас яе жыў ён у Пецярбурзе, дзе скончыў духоўную сэмінарію і акадэмію. Прабыўшы 2 гады ў Бэльгіі на вышэйшых студыях у Лювэне, вярнуўся ў Пецярбург і стаўся прафэсарам у духоўнай сэмінарыі. Пасьля рэвалюцыі 1917 г. ён арганізуе духоўную сэмінарыю ў Менску і ён – ейны першы рэктар; пераносіцца зь ёй у Наваградак і працуе там памысна, покуль інтрыгі ворагаў ад гэтай працы яго не адсунулі. Прытым усюды Абрантовіч будзіў беларускую сьведамасьць і любоў да Бацькаўшчыны. Таксама церпяліва, ахвярна і вытрывала ён працаваў у беларускіх навуковых, рэлігійных і грамадзкіх арганізацыях і ў выдавецтве.

Неспакойнае, клапатлівае і небяспечнае жыцьцё ў Пецярбурзе, а пасьля ў Менску, падчас вайны і рэвалюцыі, а таксама эканамічныя труднасьці, як і нездароўе (рэўматызм) перашкодзілі нашаму філязофу аддацца працы прафэсарскай і навуковай. А ў гэтай галіне а. Фабіян мог і павінен быў унесьці паважны ўклад у нашую народную культуру. Ён моцна адчуваў сваё пакліканьне і патрэбу навукова-рэлігійнай працы і вельмі шкадаваў, што, як казаў, «галавой сьцяны не праб’еш!» Так яго адсунулі ад прафэсуры – аж і зусім не далі магчымасьці працаваць і жыць у роднай атмасфэры.

Абрантовіч – ведамы выдатны прамоўца: гаварыў словам жывым, вобразным, пабуджаючы думку й пачуцьце. Ягоная мова адразу ўцягвала слухачоў і моцна зацікаўляла: навет найбольшыя гультаі на ягоных лекцыях і навуках не маглі ні на хвілінку задрамаць. Ставіў ясную тэму, як сьв. Тамаш Аквінат, а пасьля разьвіваў яе так лягічна, што кажны слухач улучаўся ў ягоныя доказы і ня толькі чакаў, але сам згадваў наперад,… «што будзе далей», і чакаў, як прафэсар разблытае трудны вузёл. І дзівіліся вучоныя і студэнты, як наш прафэсар выясьняў проста, даступна і лёгка самыя важкія праблемы.

Мова Абрантовіча маляўнічая, сказы кароткія, крытыка вострая, а досьціп мэткі й глыбокі. Ягоныя дацінкі бывалі такія ўдалыя, што праціўнікі нямелі, або ня ведалі, куды схавацца, або гарэлі ад сораму, ці ад злосьці. Асабліва ён моцна бічаваў штучную вучонасьць, фарызэйства і фанабэрыю. Тады выклікаў на сябе буру нападаў, нянавісьці і інтрыгаў ворагаў; а прыяцелі радзілі яму, каб «не нарываўся». Ён бываў занадта адкрыты і шчыры, як Саванароля, але просты і пакорны як Сьв. Франьцішак. Сам, будучы «простага сэрца», ня мог сьцярпець крутні й хлусьні. Яму часта не ставала «зьмяінай растаропнасьці», укладнасьці й празорлівасьці.

У красамоўстве Абрантовіч напамінаў Адама Міцкевіча, свайго суродзіча з Наваградку. А.Фабіян знаў глыбока літаратуру польскую, расейскую й заходнюю; чытаў вельмі шмат. Аднак-жа ягоны стыль ня быў кніжным. Ён заўсёды гаварыў і пісаў мовай сваёй, параўнаньні, сказы, прыклады ён браў з жыцьця. Часта бывала, што трапныя звароты, дасьціпныя заўвагі і ўдалыя жарты Абрантовіча разыходзіліся далёка й шырока ды ставаліся народным багацьцем.

Людзі яго называлі: «наш Прафэсар», «наш Фабіян», «наш Абрантовіч»… Гэты дзіўны назоў «наш» давалі яму паўсюдна. Такі «голас народу» азначаў чалавека, што вырас з нашага грунту й рос ды красаваўся на сваёй зямлі – наш, родны й дарагі Сын Беларусі.

Бог яго абдарыў навет вонкавым багацьцем натуры: ён меў зычны, высокі першы тэнар, чуткае вуха; знаўся на музыцы й сам быў артыстым. Пацягваў людзей ня толькі думкай і словам, але таксама мімікай і жэстам. Навука, значэньне й павага Абрантовіча вызначалі яго так, што нерашучыя людзі ня важыліся да яго прыступіцца. Але ён, бачачы гэтае, сам падыходзіў да іх і загаварываў да кажнага проста й прыязна. А мог гаварыць пабеларуску, папольску, парасейску, пафранцуску, панямецку. Уладаў і пісаў мовай лацінскай; чытаў і разумеў мову італьянскую й ангельскую, старагрэцку й славянску. І ад усяго гэтага ў Фабіяна, як гэта кажуць, «ня ўскружылася галава», ня было «мухаў у носе»: чалавек быў заўсёды сам-сабою – бяз штучнай афарбоўкі.

У нас калісьці бывала, што чалавек, які крышачку падвучыўся, дык часта – ці то ў хаце, ці на эміграцыі – сароміўся сваёй мовы, як мовы «простай». А наш вялікі вучоны, доктар філязофіі, Фабіян Абрантовіч, простай мовы ніколі ня чураўся, бо сам ён быў так «Просты» і ня ўмеў крывіць душы. Ён бязь ніякай цырымоніі зьвяртаўся пабеларуску да паноў, пралатаў і біскупаў. Гэтак званыя «вялікія гэтага сьвету» ня любілі Абрантовіча, бо ня прызнавалі беларусаў, як асобны народ, – ажно крытыкавалі а. Фабіяна ў газэтах. Але ён адважна бараніў справу, паводля патрэбы, толькі-ж самога сябе не бараніў ніколі.

Беларускае перакананьне было Абрантовічу вялікай перашкодай у кар’еры. Каб ён назваў сябе палякам, дык меўбы найлепшае становішча й тытул. Аднак яго нельга было ні ашукаць, ні запалохаць, ні падкупіць. Здаралася ў нас нямала здольных людзей, што за тытулы, за фіалеты і гонары, або дзеля якой карысьці, ці із страху адракаліся свайго народу. Але людзі з характарам, сумленныя і разумныя, на такую спакусу не пайшлі і свайго народу не пакінулі. Да такіх бяссумлеўна належаў наш змагар за веру і за народ а. Фабіян.

Гітлер і Сталін, як-бы згаварыўшыся, ужывалі да беларусаў аднолькавую сыстэму перасьледу: бязбожнасьць фашыстых і камуністых прыводзіла да перасьледу каталіцкай рэлігіі. Прагавітасьць зь іхнага боку на нашую зямлю прыводзіла да перасьледу і «ліквідацыі» беларусаў.

Гітлер прынамсі не хаваў, што пасьля памыснай вайны загорне ўсю Беларусь, выкіне жыхароў, а зямлю аддасьць сваім. А бальшавікі, хоць гавораць іншае, робяць тое самае: беларусаў вывозяць, касуюць раёны й вобласьці, у школах і ўрадах уводзяць расейшчыну, – адным словам, у самай сярэдзіне Эўропы твораць «Вялікую Беларускую Пустыню», якую засяляюць маскалямі, бо Гітлеру гэта не ўдалося!

Расказваў мне ў лягеры 0,20 (група «Ангар-Лаг») капітан польскай арміі Л., які ў 1939 г. сядзеў з Абрантовічам у турме ў Львове. На сьледзтве бальшавікі ўжывалі да айца найвышэйшы нумар сваёй інквізыцыі – аж да іголак пад пазногці і ўліваньне вады ў лёгкія, каб прызнаўся да закідаў, якія ім былі патрэбныя. Аднак а. Фабіян Абрантовіч не паддаўся – яго зламалі толькі фізычна, а пасьля зьліквідавалі як запраўднага Мучаніка за веру й за Бацькаўшчыну.

а. Язэп Германовіч. Кітай – Сібір – Масква. Успаміны

Пераклад ягонага выступу з ангельскай мовы:

“Я хачу выказаць вялікую ўдзячнасьць арганізатарам, а таксама нашым брытанскім сябрам, такім як праф. Алан Флаўэрс, якія салідарызуюцца з намаганьнямі аднавіць дэмакратыю ў Беларусі напрацягу многіх гадоў [праф. Флаўэрс быў папярэднім выступоўцам].

Надзвычай прыемна бачыць на мітынгу столькі новых маладых беларусаў, якія мабыць упершыню прыйшлі да беларускага грамадзкага актывізму ў гэтым годзе.

Я прадстаўляю Згуртаваньне Беларусаў у Вялікай Брытані, арганізацыю, заснаваную ў 1946 годзе. Шматгадовы досьвед Згуртаваньня ў Вялікай Брытаніі, і дзейнасьць Рады Беларускай Народнай Рэспублікі, дае нам пэўныя ўзоры, мець якія на ўвазе будзе карысна і ўсім, хто бярэ ўдзел у беларускім грамадзкім жыцьці ўпершыню.

Важна бачыць сябе ня проста ўдзельнікам цяперашняй кампаніі, але носьбітам паходні, беларускага сьцягу, напрацягу доўгай гісторыі беларускай нацыянальнай і дэмакратычнай справы.

Згуртаваньне ў Вялікай Брытаніі, Рада БНР, несьлі гэты сьцяг нават праз самыя цёмныя для беларускай справы сталінскія, хрушчоўскія, брэжнеўскія часы, калі мара пра нейкую незалежную дэмакратычную Беларусь здаваля фантастычнай. У канцы 1980х нашых папяпэднікаў на Захадзе ўважалі “старымі дзівакамі” – але ў 1991 Беларусь сталася незалежнай.

Дзякуючы несупыннай працы дыяспары праз 40 гадоў на Захадзе дзяржаўныя службоўцы і зацікаўленыя палітыкі ведалі ў 1991 пра тое, што Беларусь – адметная краіна, а ня проста мэханічна адрэзаны кавалак рускамоўнага савецкага народу, і гэта толькі дапамагала прызнаньню на Захадзе незалежнасьці Беларусі і ўспрыняцья на Захадзе, як нартуральнага выбару, першапачатковаму намеру Рэспублікі Беларусь [у 1991-4 годзе] вярнуцца ў рэчышча агульна-эўрапэйскага жыцьця.

Таму важна быць гатовымі не спыніцца пасьля 9 жніўня. Не вярнуцца проста да прыватнага прафэсыйнага жыцьця і калі будуць вызваленыя ўсе палітычныя вязьні – праз меншы ці большы час пасьля 9 жніўня.

Мы не павінны сыйсьці з беларускага грамадзкага актывізму на Захадзе нават тады, калі Беларусь вернецца да дэмакратыі. Бо тады Беларусь будзе патрабаваць нашай падтрымкі і каб хутчэй атрымаць належнае ёй месца ў эўра-атлянтычнай супольнасьці дэмакратычных нацыяў – даганяючы час пасьля таго, як Лукашэнка стрымліваў яе ад руху да гэтага натуральна належнага ёй месца ў сьвеце напрацягу чвэрці стагоддзя.”

Мэдаль уручыў Заступнік Старшыні Рады БНР Мікалай Пачкаеў падчас канцэрта З. Вайцюшкевіча на сьвяткаваньні Купальля, арганізаванага Англа-беларускім таварыствам пры Беларускім доме (Згуртаваньня беларусаў у Вялікай Брытаніі).

Таронта

На ўрачыстасьці ў Таронта мэдаль з рук Старшыні Рады БНР Івонкі Сурвіллы атрымалі дзеячы беларускае дыяспары ў гэтай краіне Ірына Варабей, Зінаіда Гімпелевіч, Віялета Кавалёва, Ірына Тоўсьцік, пісьменьніца Вольга Іпатава, паэт Сяргей Панізьнік.

Ірына Варабей – міжнародна вядомая дызайнэр і мастак, папулярызатар беларускага народнага мастацтва ў Канадзе і ў сьвеце, заснавальнік і кіраўнік дызайнерскае кампаніі Spirit of Belarus.

Ірына Варабей

Прафэсар Зінаіда Гімпелевіч – выбітная беларуска-канадзкая літаратуразнаўца і актыўная дзяячка беларускае грамады ў Канадзе, сузаснавальніца Канадзкага фонду дапамогі дзецям Чарнобыля, на працягу многіх гадоў старшыня Беларускага інстытуту культуры і мастацтва ў Канадзе.

Зінаіда Гімпелевіч

Вольга Іпатава – выбітная беларуская літаратар і грамадзкі дзеяч, ляўрэят шматлікіх літаратурных прэміяў, у мінулым старшыня Саюза беларускіх пісьменьнікаў, чые творы перакладзеныя на некалькі моваў.

Вольга Іпатава

Віялета Кавалёва – музыказнаўца, заснавальнік і кіраўнік знакамітага канадзка-беларускага фальклёрнага ансамблю “Яваровы людзі”, які робіць значную працу па рэпрэзэнтацыі беларускай дыяспары ў канадзкім грамадзтве, папулярызуе беларускую культуру як у Канадзе, так і за яе межамі.

Віялета Кавалёва

Сяргей Панізьнік – вядомы літаратар і журналіст, этнограф, перакладчык, шматгадовы заслужаны грамадзкі дзеяч у Беларусі і Канадзе.

Сяргей Панізьнік

Ірына Тоўсьцік – у мінулым праваабаронца ў Беларусі, у цяперашні час грамадзкі дзеяч у Канадзе, актыўны арганізатар адукацыйных заняткаў для маладога пакаленьня канадзкіх беларусаў.

Ірына Тоўсьцік

Лёндан

У Лёндане намесьнік Старшыні Рады БНР Мікола Пачкаеў уручыў мэдалі Джыму Дынглі, Арнольду Макміліну, Алене Міхалюк і айцу Сяргею Стасевічу.

Алена Міхалюк – адна з вэтэранаў беларускага руху ў Брытаніі. Шматгадовая старшыня Згуртаваньня Беларусаў у Вялікай Брытаніі і радная БНР, Алена Міхалюк – сярод тых людзей, хто стварыў адну з найбольш моцных арганізацыяў беларускае дыяспары.

Алена Міхалюк

Джым Дынглі і Арнольд Макмілін – дасьледчыкі і папулярызатары Беларусі ў сьвеце, за чыімі плячамі шмат дзесяцігодзьдзяў навуковай і грамадзкай працы па тым, каб адчыніць Беларусь для міжнароднае супольнасьці.

Арнольд МакМілін

Джым Дынглі

Айцец Сяргей Стасевіч – кіраўнік беларускай каталіцкай місіі ў Вялікай Брытаніі, чыімі намаганьнямі быў адроджаны рэлігійна-культурны цэнтар у Marian House. Таксама а. Сяргей выступіў ініцыятарам і адыграў ключавую ролю у распрацоўцы праекта і будаўніцтве Царквы Сьвятога Кірылы Тураўскага, якая сталася важным знакам беларускай культурніцкай прысутнасьці ў Лёндане.

а. Сяргей Стасевіч

Вашынгтон

У Вашынгтоне на ўрачыстым прыёме ў гонар сто першых угодкаў незалежнасьці БНР мэдаль уручаны:

Узнагароджаньне мэдалямі да стагодзьдзя БНР у Вашынгтоне, 25 сакавіка 2019 г. Photo credits: Alexandra Milentey

Ірына Красоўская прысьвяціла сваю ўзнагароду Анатолю Красоўскаму, Віктару Ганчару, Юрыю Захаранку і Зьмітру Завадзкаму — «тым, хто аддаў жыцьцё, баронячы незалежнасьць Беларусі».

Алеся Кіпель і Алеся Сёмуха

Узнагароджаньне мэдалямі да стагодзьдзя БНР у Вашынгтоне, 25 сакавіка 2019 г.

Узнагароджаньне мэдалямі да стагодзьдзя БНР у Вашынгтоне. Мэдалі ўручаюць Заступнік старшыні Рады БНР Вячка Станкевіч і сябра Камісіі па ўзнагароджаньнях пры Радзе БНР Вячаслаў Бортнік

Узнагароджаньне мэдалямі да стагодзьдзя БНР у Вашынгтоне, 25 сакавіка 2019 г.

Арэст Дэйчакіўскі ня змог прысутнічаць на ўручэньні і перадаў пісьмовае вітаньне: «Я рады, што меў магчымасьць зрабіць унёсак у барацьбу за дэмакратычную, незалежную Беларусь. Гэта барацьба, якую варта весьці».

Злучаныя Штаты Амэрыкі традыцыйна займаюць найбольш пасьлядоўную пазыцыю ў абароне дэмакратыі і правоў чалавека ў Беларусі. У гэтым вялікая заслуга амбасадараў ЗША ў Беларусі, кангрэсмэнаў, экспэртаў і грамадзкіх дзеячоў сяброўскіх да беларусаў дыяспараў. У хуткім часе мэдаль таксама будзе ўручаны першаму амбасадару ЗША ў Беларусі Дэвіду Сўорцу.

Васіль Сёмуха – выбітны беларускі перакладчык, дзякуючы якому сусьветная беларускамоўная бібліятэка папоўнілася творамі Ґётэ, Шылера, Гайнэ, клясыкаў польскае і латыскае літаратуры, а таксама адным з найболь вядомых перакладаў Бібліі. Дэкрэт аб узнагароджаньні быў падпісаны 24 сьнежня 2018 г. Васіля Сёмухі ня стала 3 лютага 2019 г.

Васіль Сёмуха

Гаспадаром прыняцьця быў старшыня таварыства, дэпутат Брытанскага Парлямэнту Дэвід Ормсбі-Гор (David Ormsby-Gore), а галоўным госьцем – Старшыня Рады БНР у выгнаньні Мікола Абрамчык.

Акрамя Д. Ормсбі-Гора ў прыняцьці ўдзельнічалі яшчэ адзінаццаць дэпутатаў Брытанскага Парлямэнту ад розных палітычных партыяў, а таксама вядомыя грамадзкія й рэлігійныя дзеячы, прыдстаўнікі паняволеных СССР народаў, журналісты брытанскай і міжнароднай прэсы.

Беларускую дыяспару прадстаўлялі а. Чэслаў Сіповіч і кіраўнікі беларускіх арганізацыяў у Вялікай Брытаніі.

(“Беларус” №56 с. 3)

25 марта 2018 г. белорусы во всём мире, особенно на Западе, отмечают 100-летие события, ставшего первопричиной всех форм национальной государственности Беларуси в ХХ в. – и, в конечном итоге, существования Беларуси, как страны, в наше время: провозглашения независимости Белорусской Народной Республики 25 марта 1918 года.

Можно спросить: что же праздновать, если несоветская Беларусь не смогла тогда себя защитить? В самом деле, приказ, изданный в день занятия Минска Красной Армией РСФСР от 10 декабря 1918, гласил: «Правительство белорусских помещиков и капиталистов — «Белорусская рада» — объявляется низложенной и распущенной». Однако оказалось, что провозглашение независимости БНР и деятельность её правительства повлекли необратимые последствия – новую белорусскую государственность, как таковую, оказалось уже политически невозможно «отменить. Согласно протоколу заседания Центрального бюро ЦК Компартии Беларуси от 22 января 1919 года с представителем ленинского правительства Иоффе из Москвы, один из министров (наркомов) заявлял присутствующим, как об общеизвестном им факте: «Существование Белорусской Рады заставило выдвинуть Белорусскую [советскую] Республику».

Рада БНР и её правительства стали государственными институциями в изгнании, сохраняя идеалы демократической, независимой Беларуси. Интересным эпизодом является письмо Патриарха Московского и Всея России Тихона председателю Совета министров БНР от 1/14 февраля 1922 г., которое заключалось словами: «Призываю благословеніе Божіе и на Ваши труды и на труды всего Правительства Бѣлорусской Народной Республики». Патриарх Тихон был прославлен в соборе новых мучеников и исповедников Русской Православной Церковью Заграницей в 1981 г., а в 1989 г. был прославлен Русской Православной Церковью Московского Патриархата.

Итак несмотря на краткость официального существования в Беларуси, республика 1918 года приобрела уникальную значимость в белорусской исторической памяти. На протяжении ХХ в., в представлении сторонников идей независимой и демократической Беларуси, включая основателей нашей организации в Великобритании в 1946 году, факты истории БНР порождали право для Беларуси считаться, в изначальной основе своей, независимой и демократической страной – наравне со всеми прочими новыми независимыми странами восточной Европы, независимость которых была провозглашена после І Мировой войны, и невзирая на позднейшее включение её в состав СССР в период с 1922 (1939) по 1991 год. Рада БНР в изгнании действует и поныне.

У 1917—1920 навучаўся ў Слуцкай беларускай гімназіі, сябра культурна-асьветніцкага гуртка «Папараць-кветка». У 1923 годзе скончыў Віленскую беларускую гімназію, у 1929-м — Вышэйшы політэхнічны інстытут у Подэбрадах (Чэхаславаччына).

Быў адным з самых маладых удзельнікаў Слуцкага збройнага чыну 1920 году і антысавецкага партызанскага руху на Палесьсі да 1921 году. Падчас навучаньня ў Чэхаславаччыне быў сябрам Аб’яднаньня беларускіх студэнцкіх арганізацыяў замежжа і Заходняй Беларусі. У 1929 разам зь Міколам Абрамчыкам выехаў у Францыю. Быў ініцыятарам стварэньня і адным з кіраўнікоў «Хаўруса беларускай працоўнай эміграцыі ў Францыі» ў Парыжы (1930—31).

На пачатку Другой Сусьветнай Вайны дамогся дазволу ваяваць беларусам у складзе францускага замежнага легіёну; падчас акупацыі Францыі ўдзельнічаў у францускім Супраціве.

У 1945-1947 выдваў газэту «Беларускія навіны».

У 1947 годзе абраны сакратаром Прэзыдыюму, пазьней — віцэ-прэзыдэнтам Рады БНР. У лістападзе 1948 на 1-м сусьветным зьезьдзе беларускай эміграцыі выбраны старшынём «Сусьветнага аб’яднаньня беларускай эміграцыі». Падтрымліваў цесныя сувязі зь Беларускай каталіцкай місіяй у Лёндане і іншымі рэлігійнымі арганізацыямі.

Лявон Рыдлеўскі памёр 24 кастрычніка 1953 году, быў пахаваны на могілках Гэмпстэд у Лёндане. 11 сьнежня 1955 году на ягонай магіле быў усталяваны помнік, які пазьней зьнік. 27 лістапада 2010 году помнік Лявону Рыдлеўскаму быў адноўлены.

Нататка ў часопісе “Божым Шляхам” №5 (110):

“Хваля абурэньня, выкліканая бандыцкім нападам Савецкага Саюзу на Чэха-Славаччыну, ахапіла ўвесь вольны сьвет і адбілася таксама моцным рэхам у Англіі.

Вонкавым выяўленьнем гэтага абурэньня быў цэлы рад антысавецкіх маніфэстацыяў.

Адна такая маніфэстацыя была зладжаная ў суботу 24-га жніўня ў Лёндане прадстаўнікамі народаў паняволеных чырвонай Масквой. Пачалася яна мітынгам у Гайд Парк, пасьля якога калёна дэманстрантаў (больш тысячы) з нацыянальнымі сьцягамі і антысавецкімі плякатамі накіравалася да савецкай амбасады. Адтуль дэманстранты пайшлі па вуліцах Лёндану ў квартал Эрльс Корт, дзе ў тым часе адбывалася савецкая прамысловая выстаўка. Шматлікія студэнцкія пікеты заклікалі наведвальнікаў байкатаваць выстаўку, якая сапраўды была ў той дзень пустою.

Сярод дэманстрантаў была вялікая група беларусаў з нацыянальным сьцягам і плякатамі з дамаганьнямі свабоды для Беларусі і выражэньнямі падтрымкі народаў Чэха-Славаччыны.”

Нарадзіўся ў сям’і Антона Бочкі, удзельніка Слуцкага Збройнага Чыну.

Падчас нямецкай акупацыі вучыўся ў настаўніцкай сэмінарыі ў Нясьвіжы. Скончыў курсы кіраўнікоў Саюзу Беларускай Моладзі ў Альбэртыне, менскую афіцэрскую школу Беларускай Краёвай Абароны. У 1944 годзе пакінуў Беларусь, партызаніў ва Францыі, дзе далучыўся да Руху Супраціўленьня. Потым уступіў у войска генэрала Андэрса, служыў у 2-м Польскім корпусе, ваяваў у Паўночнай Італіі, дзе быў паранены.

З 1946 жыў у Вялікай Брытаніі. У 1953 скончыў матэматычны факультэт Лёнданскага ўнівэрсытэту. Стаў адным з заснавальнікаў Згуртаваньня Беларусаў у Вялікай Брытаніі, у 1951—1953 гг. быў ягоным старшынём.

Рэдактар часопісаў «Беларус на чужыне» й «На шляху», браў удзел у дзейнасьці беларускага хрысьціянскага акадэмічнага таварыства Рунь і Беларускага народнага незалежнага хрысьціянскага руху. Актыўна супрацоўнічаў з найбуйнейшым беларускім духоўным асяродкам на Захадзе — Беларускай каталіцкай місіяй у Вялікай Брытаніі — ад часу яе ўтварэньня ў 1947 годзе.

Ад восені 1953 навучаўся ў папскім Грэцкім калегіюме ў Рыме. Высьвечаны на сьвятара 23 лістапада 1958. У ліпені 1959 вярнуўся ў Лёндан, дзе зноў далучыўся да дзейнасьці сярод беларускае эміграцыі. З 1966 кіраваў школай-інтэрнатам імя Кірылы Тураўскага пры Беларускай каталіцкай місіі.

З 1971 — дырэктар бібліятэкі імя Ф. Скарыны ў Лёндане. Ад 1981 кіраўнік беларускае каталіцкае місіі ў Вялікабрытаніі, ад 1986 апостальскі візытатар для беларусаў-каталікоў у замежжы. Старшыня дабрачыннага Чарнобыльскага фонду, аўтар шэрагу кніг па гісторыі Беларусі.

Ганаровы доктар Эўрапейскага Гуманітарнага Ўнівэрсытэту (Вільня).

Цягам гадоў айцец Аляксандар Надсан працаваў над перакладамі бізантыйскіх літургічных тэкстаў на беларускую мову — праца, якая зазвычай робіцца вялікімі аўтарытэтнымі камісіямі і якая ўяўляецца непад’ёмнаю для аднаго чалавека. Айцец Надсан пераклаў частку велізарнага корпусу тэкстаў літургічнае традыцыі Ўсходняга Хрысьціянства, сам склаў службы некаторым беларускім сьвятым і на вялікія беларускія сьвяты ды іншыя нагоды (Служба аб памнажэньні любові, Службы да сьвятых Эўфрасіньні Полацкай і Кірылы Тураўскага ды іншыя).

Малітоўнік «Госпаду памолімся», выдадзены ў Менску ў 2002 годзе, стаўся афіцыйным тэкстам набажэнстваў Беларускае грэка-каталіцкае царквы.

Айцец Аляксандар Надсан памёр 15 красавіка 2015 году ў Лёндане.

Фота і дакумэнты з архіву а. Надсана ў Лёндане (алічбавана Натальляй Гардзіенкай)

а. Аляксандар Надсан. Літургія ў Менску, 2008 г.

Аляксандар Надсан. Рэпартаж тэлеканалу “Белсат”

Айцец Аляксандар Надсан. Фільм БГКЦ