Вітаю вас ад імя Рады Беларускай Народнай Рэспублікі з гэтай чарговай сустрэчай беларусаў Паўночнай Амэрыкі!

Ад 1952 году беларусы ЗША і Канады што два гады зьбіраюцца, каб разам выказаць сваю любоў да паняволенай Бацькаўшчыны ды паўтарыць яшчэ раз сваю вернасьць ідэалам 25 сакавіка. Кожны раз абавязкава выказвалі надзею, што вернемся ў Беларусь, бо-ж як і кожная імпэрыя, разваліцца і савецкая турма народаў, якая дзяржыць наш народ у няволі.

У пачатку 90-х гадоў з радасьцяй адзначалі адраджэньне незалежнай беларускай дзяржавы.

Пасьля стагодзьдзя змаганьня за волю мы кінуліся памагаць нашаму народу на Бацькаўшчыне стаць на ногі пасьля доўгіх гадоў няволі. Будучыня беларускага жыцьця ў замежжы сталася няістотнай як для старой хвалі эміграцыі, якой яшчэ ўсё сьніліся сны аб вяртаньні на Бацькаўшчыну, так і для новай, якая яшчэ ня ведала, што хутка і ёй прыйдзецца пераймаць абавязкі старэйшых.

З прыходам Лукашэнкі да ўлады пачалася новая хваля беларускай палітычнай эміграцыі. Найбольш актыўныя яе прадстаўнікі згуртаваліся вакол Рады БНР, імкнуліся пераняць традыцыю змаганьня, якое вялі ў дыяспары дзесяцігодзьдзямі іх папярэднікі.

Але былі і такія, хто, далучаючыся да беларускага жыцьця ў замежжы, пачалі рабіць гэта на савецкі лад, выключаючы з дасюлешняга здаровага грамадзкага жыцьця нават найменшыя намёкі на палітычную дзейнасьць у рамках нацыянальна-вызвольнага руху. Бо-ж, маўляў, палітыкай людзі, якія шануюць сябе, не займаюцца!

Безумоўна, новая хваля эміграцыі яшчэ не адчувала тады патрэбы тварыць нешта канкрэтнае з мэтай, каб заняць належнае месца ў шматкультурным грамадзтве ЗША і Канады, тым болей што яшчэ існавалі здабыткі старэйшых. Пакрысе нашая дыяспара апынулася адной з найменш заможных у Пауночнай Амэрыцы.

Тады, калі ўкраінцы, чэхі, палякі і іншыя нашыя суседзі бераглі здабытае і будавалі новыя музэі і ўстановы для захаваньня спадчыны, пакінутай ім папярэднімі хвалямі эміграцыі, мы не здабыліся на ніводзін доўгатрывалы дасьледчыцкі цэнтар беларусазнаўства, на ніводзін будынак для архіву, на ніводную салідную бібліятэку для захаваньня спадчыны, якую пакідаюць пасьля сябе адыходзячыя патрыёты. Стараньні адзінак стварыць нешта трывалае засталіся без падтрымкі грамадзтва. Пакаленьне, якое пераняло здабытую маёмасьць, дасюль не уцяміла, што яе абавязкам ёсьць ня толькі яе захаваць для будучых пакаленьняў, але і разьвіваць яе.

Kaлі б Беларусь была вольнай краінай, яна мела б, з пэўнай дапамогай беларусаў замежжа, свае культурныя прадстаўніцтвы на чужыне, падобныя да нямецкага Інстытуту Гётэ ці францускага Alliance Francaise. Нашая дзяржава дагледзела б, каб мы не прапалі з паверхні зямлі.

На жаль, у нас скралі нашую краіну, і бяз нашых высілкаў не застанецца пасьля нас і сьледу.

Каб пакінуць наступным пакаленьням нейкую спадчыну, каб яны не забыліся пра зямлю сваіх продкаў, нам трэба безадкладна брацца за працу. І гэта ёсьць мэтай майго сёньняшняга звароту да вас, мае дарагія сябры-беларусы, якія апынуліся на Паўночна-амэрыканскім кантынэнце.

Каб ня зьнікнуць у гэтыя асабліва цяжкія часы, якія перажывае сёньня беларускі народ, калі існаваньне ўсяго беларускага ёсьць пад пагрозай, патрэбныя ахвярныя людзі, якія не пашкадуюць прысьвяціць хоць адзін дзень у тыдзень свайго жыцьця, каб далучыцца да беларускае талакі.

Адначасна, сьпешна патрэбныя сродкі, каб захаваць беларускую прысутнасьць у Паўночнай Амэрыцы.

Некалькі гадоў пасьля Чарнобыльскай бяды 42 аддзелы нашага Канадыйскага фонду дапамогі ахвярам Чарнобылю ў Беларусі – а кожны зь іх налічваў ня болей дзесятка звычайных канадыйскіх сем’яў – зьбіралі мільён даляраў у год, каб прывесьці ў Канаду на адпачынак шэсьцьсот дзетак з пацярпеўшых раёнаў Беларусі. Дарагія сябры, тыя з вас, хто думае, што тады гэта было магчыма, а цяпер і уявіць гэтага ня можна – памыляецца! Нічога не зьмянілася. Толькі нашыя канадыйскія сябры ня ведалі, што нешта можа быць віламі па вадзе пісана! Кожная сям’я прысьвячала паўгоду свайго жыцьця, каб прывесьці ў Канаду на паўтара месяцы адпачынку беларускае дзіця.

Мы і цяпер можам такое асягнуць. Няўжо мы ўважаем, што беларушчына ня вартая такога высілку?

І вось я зьвяртаюся да вас сёньня, дарагія сябры, з вялікай просьбай. Далучайцеся да талакі з мэтай стварыць Беларускую Амэрыку і Беларускую Канаду, якія застануцца назаўсёды доказам, што мы сюды даехалі, што мы тут жылі і што адчуваем сябе дома ў Амэрыцы, так як адчуваюць сябе дома тут “our fellow Аmericans” i “our fellow Canadians”, з тымі самымі правамі і з тым самым голасам.

З пазыцыі сілы і самаўпэўненасьці мы зможам хутчэй памагчы і Беларусі вызваліцца з кіпцюроў драпежнага арла, які разьлічае на нашую бездапаможнасьць, каб зноў намагацца паняволіць нас у сваёй імпэрыі. І адначасна захаваем так важную нашую прысутнасьць на гэтым кантынэнце. Бо толькі так мы не загінем!

Жыве Беларусь!

Івонка Сурвілла
Старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі
Саўт-Рывэр, 3 верасьня 2022 г.

Склаўшуюся сытуацыю з COVID-19 у Беларусі, рэакцыю і дзеяньні Міністэрства аховы здароўя і яго падначаленых, як і мэтанакіраваную дэзынфармацыю Міністэрства інфармацыі РБ, заклікаю разглядаць як генацыд беларускай нацыі.

Мы, беларусы ў Беларусі і беларусы замежжа, зьвяртаем увагу паасобных краінаў на гэтую праблему і просім ААН падтрымкі і вырашэньня крызісу.

Рада БНР ячшэ год таму зьвярталася да Старшыні Сусьветнай арганізацыі аховы здароўя Др. Тэдраса Адганама з просьбай зьвярнуць увагу на выкарыстаньне COVID-19 у беларускіх турмах супраць затрыманых як на біялягічную зброю. Тады яшчэ не стаяла пытаньня пра вакцынацыю. Агульнага доступу да вакцынаў яшчэ не было ў і разьвітых краінах. Сёньня, калі Беларусі прапаноўваецца гуманітарная дапамога вакцынамі, напрыклад, польскім урадам, а Міністэрства аховы здароўя адмаўляецца яе прымаць, мы можам казаць пра масавае выкарыстанне COVID-19 як біялягічнай зброі для пашкоджаньня беларускай нацыі. Паводле пункту “C” Канвэнцыі пра генацыд ААН, генацыд – гэта “наўмыснае стварэньне жыцьцёвых умоваў для групы, каб мэтанакіравана фізычна зьнічыць яе цалкам ці часткова”.

Мэдыкі маюць больш канкрэтныя веды пра біялягічную частку пытаньня. У сваім выступе я спрабую растлумачыць асноўныя юрыдычныя моманты.

Генацыд – гэта перадусім парушэньне правоў чалавека. Канвэнцыя ААН па генацыдзе была прынятая за дзень да Сусьветнай дэклярацыі правоў чалавека. Канвэнцыю па генацыдзе трэба разглядаць як канкрэтнае прымяненьне Сусьветнай дэклярацыі правоў чалавека.

Генацыд – гэта цэнтральная, канчатковая праблема любога парушэньня правоў чалавека. Яго апошняя ступень. Таму парушэньні правоў чалавека, якія адбываюцца ў Беларусі — нелегальныя затрыманьні, катаваньні, зьдзекі, запалохваньне, а цяпер і абмежаваньне доступу да мэдычных сродкаў — можна аб’яднаць пад агульным паняцьцем “генацыд”. Паасобныя дзеяньні могуць не зьяўляцца дзеяньнямі генацыду, але іх сукупнасьць і мэтанакіраванасьць можна падсумаваць як генацыд.

Мэтанакіраванасьць – істотны момант, які адрозьнівае генацыд ад выпадковых масавых зьнічшэньняў. Напрыклад, выбух на Чарнобыльскай АЭС — гэта не генацыд. Гэта няшчасны выпадак. Але наўмыснае ўкрыцьцё інфармацыі пра выбух, адмова ў патрэбных леках і сродках абароны — калі накіраванае на зьнічшэньне групы людзей — можна разглядаць як генацыд.

Якія групы людзей знаходзяцца пад аховай? Нацыі, этнічныя групы, рэлігійныя групы. Трэба дакладна разумець, што ў Беларусі сёньня маем выпадак генацыду менавіта нацыянальнага, а не этнацыду. З пункту гледжаньня міжнароднага права, розьніца нацыі і этнагрупы ў тым, што ў этнагруп няма сваёй дзяржавы. У беларусаў яна пакуль ёсьць. Жыве Беларусь, і жыве вечна!Палітычныя групы не ахоўваюцца канвэнцыяй. Палітычныя праблемы лічацца ўнутраннакраёвымі. ААН прызваная займацца панадкраёвымі пытаньнямі. Мэтанакіраванае зьнішчэньне нацыянальнай групы — прыклад такога пытаньня. Калі б краіна мела абмежаваную колькасьць вакцынаў і іх выдавалі выключна адной палітычнай групе, гэта можна было б неяк зьвязаць з палітыкай. Наколькі разумею, нешта падобнае цяпер адбываецца з ложкамі ў шпіталях. Але адмова Міністэрства ад гуманітарнае дапамогі — гэта мэтанакіраваннае рашэньне дзяржаўнай адміністрацыі супраць свайго ж народу. Мэтанакіраванае стварэньне ўмоваў жыцьця, якія ставяць беларускую нацыю пад пагрозу зьнішчэньня, нават калі і частковую, — гэта генацыд, паводле канвэнцыі.

Безумоўна, сытуацыя ў Беларусі жудасная. Ёсьць перакананыя, што лічбы ахвяраў ня тыя, каб ужываць громкае слова “генацыд”. Масакру у Срэбраніцы 1995 г. у Босьніі і Герцагавіне, калі былі забітыя 8000 тысяч басьнійскіх мужчынаў, прызналі генацыдам. Праз COVID-19 у Беларусі загінула ўжо толькі афіцыйна 5000 чалавек. Кожны тыдзень цяпер нясе болей як 100 сьмерцяў. І гэтая лічба павялічваецца прагрэсійна. Нам ня трэба чакаць на сотні тысяч загінулых, каб пасьля заднім чыслом заявіць, што “аднак, гэта быў генацыд”. Не чакайма болей ахвяраў, каб спыніць масакру. Канвэнцыя ААН па генацыдзе перад усім створаная была, каб генацыд прадухіліць. Каб прадухіліць масавыя забойствы і зьнішчэньні.

Прашу зразумець, што я не за прымусовую вакцынацыю. Вакцынавацца ці не — індывідуальная справа і рашэньне кожнага. Але доступ да вакцыны, як і да актуальнай інфармацыі пра эпідэміялягічную сытуацыю у краіне, і да інфармацыі пра наяўнасьць вольных бальнічных ложкаў, пра наступствы захворваньня, каб на падставе гэтых ведаў кожны беларус змог зрабіць правільнае для сябе рашэньне, ацаніць свае рызыкі і рызыкі для блізкіх — гэта правы чалавека, якія не Міністэрству аховы здароўя ці Міністэрству інфармацыі вырашаць. Гэта глябальныя, унівэрсальныя правы чалавека на жыцьцё.

Генацыд часта аб’ядноўваюць з паняцьцем “ваенныя злачынствы”. Але ваеннае становішча ня ёсьць абавязковай умоваю. Генацыд можа мець месца і ў мірны час. Прыкладам сёньняшняя Беларусь і беларускі народ, які масава пакутуе ад рашэньняў і дзеяньняў — а менавіта бязьдзеяньняў — адміністрацыі ў час сусьветнае пандэміі.

Мыйце рукі, насіце маскі. Але лепш за ўсё заставайцеся дома. Як паказаў вопыт Францыі, Італіі і іншых заходнеэўрапейцаў – як бы гэта не шкодзіла эканоміцы краіны, але для спынення COVID-19 няма нічога лепшага, чым усеагульны карантын. А эканоміку, якая накіраваная на ўзбагачэньне выключна апаратчыкаў цаною дабрабыту, а цяпер і здароўя беларускай нацыі — шкадаваць ня варта.

Апарат сёньняшняй адміністрацыі баіцца агульнага карантыну, бо ўжо пахіснуўшаяся эканоміка гэтага ня вытрымае. Таму беларусам пускаюць пыл у вочы пра тое, што COVID-19 нястрашны, каб усе хадзілі на працу. Прымусовую працу. Думаю, усе зразумелі паралель. Здароўя усім!

Др. Паліна Прысмакова

Сакратар Рады БНР

Дацэнт Катэдры дзяржаўнага кіраваньня Флёрыдзкага Атлянтычнага ўнівэрсытэту

Мы прапануем вашай увазе зборнік артыкулаў, прысьвечаных памяці доктара Марыі Паўліны Сурвіллы (Maria Paula Survilla), прафэсара этнамузыкалёгіі і музыказнаўства Вартбурскага коледжа, Уэйвэрлі, штат Аёва, ЗША.

Паўліна Сурвілла памерла ўвечары 25 красавіка 2020 г. ва ўзросьце 56 гадоў. Прычынай яе сьмерці стала рэдкая хвароба, ад якой, паводле статыстыкі, у ЗША памірае адзін зь мільёна жыхароў. Яе муж, доктар музычных навук Эрык Вахман, і сыны Антон і Валік з дапамогай сяброў клапаціліся аб Паўліне да апошняй хвіліны яе жыцьця. Яна не пакутавала. Дзякуючы ім Паўліна спакойна пакінула наш сьвет, аточаная любоўю. Тым ня менш, гэтую жахлівую страту цяжка ўсьвядоміць. Анёлы зарана забралі яе ад нас.

Каханы бацька прафэсара Паўліны Сурвіллы, Янка Сурвілла, адышоў у лепшы сьвет значна раней. Акрамя мужа і сыноў у Паўліны засталіся маці, Івонка Сурвілла, сястра Ганна, маці мужа Брэнда, дзядзька Лявон і іншыя сваякі ў Канадзе, Францыі (Парыж і Тулюза), ЗША і Летуве (Вільня). Сотні калег, студэнтаў і сяброў былі ўзрушаныя горам. Сапраўды, немагчыма ўявіць жыцьцё безь фізічнай прысутнасьці Паўліны, бо, безумоўна, яе прафэсійныя і асабістыя якасьці былі ўнікальнымі. Паказальна, што на сьмерць прафэсара Сурвіллы аднымі зь першых пасьля сям’і адрэагавалі яе студэнты. Яны пісалі ўспаміны, песні, лісты і пасьмяротныя словы пра Паўліну да яе родных.

Уступ да кнігі артыкулаў у памяць выдатнага навукоўца можа падацца вам, паважаныя чытачы, крыху прыватным. Але ўсе мы ведаем, што кожны факт зь мінулага чалавека ўтрымлівае ў сабе індывідуальны погляд на жыцьцё і працу — у тым ліку нараджэньне, жыцьцёвы шлях і сьмерць. Таму такі падыход цалкам апраўданы пры напісаньні біяграфіі, што папярэднічае збору навуковых артыкулаў. Гэтыя артыкулы належаць выдатным навукоўцам, палітыкам і дзеячам культуры з Паўночнай Амэрыкі і Эўропы. З аднаго боку, тэмы большасьці артыкулаў і нарысаў непасярэдна не датычаць асноўнай спэцыялізацыі Паўліны — беларускай этнамузыкалёгіі. З іншага — шырокая тэматыка выданьня цесна зьвязвае надрукаваныя ў зборніку творы з разнастайнымі інтарэсамі праф. Сурвіллы: гісторыяй, адукацыяй, выкладаньнем, фальклёрам, палітыкай, архітэктурай, выяўленчым мастацтвам, палітычнымі і многімі іншымі навукамі. Як і практычна ўсе аўтары гэтага выданьня, яна мела цікавасьць да розных галінаў ведаў. Яшчэ б хацелася дадаць, што кожны артыкул напісаны на працоўнай мове ягонага аўтара: беларускай, ангельскай, францускай, гішпанскай і расейскай. Усе гэтыя мовы былі функцыянальнымі мовамі доктара і прафэсара Паўліны Сурвіллы.

Сапраўды, прамень сьвятла Паўліны Сурвіллы жывы і працягвае ўплываць на нас. Яна шчодра падаравала частку сябе кожнаму з нас, і мы будзем захоўваць яе падарунак, пакуль будзем жыць на гэтым сьвеце. Усе мы, хто захапляецца яе сьвятлом, адчуваем яе прысутнасьць у кожнай справе, да якой яна спрычынялася. Ніжэй будуць пададзеныя найгалоўнейшыя і найважнейшыя факты біяграфіі Паўліны Сурвіллы. Пры напісаньні біяграфіі мы абапіраліся на сьведчаньні родных, калег, сяброў, студэнтаў, на зьвесткі з асабістай старонкі на вэб-сайце Вартбурскага коледжа ды іншыя дакумэнты.

Як стыпэндыянт праграмы Фулбрайта, Паўліна Сурвілла пакінула значны сьлед у гуманітарных і сацыяльных навуках праз шматлікія публікацыі ды выступленьні на канфэрэнцыях і кангрэсах па ўсім сьвеце.

Праф. Сурвілла была выдатным пэдагогам. Яе інавацыйныя мэтады навучаньня плённа адукоўвалі студэнтаў, а таксама выхоўвалі іх, вучылі мужнасьці, цывілізаванасьці, падтрымцы людзей у складаных жыцьцёвых сытуацыях.

Паўліна была здольным адміністратарам і адыгрывала вядучую ролю ў розных прафэсійных арганізацыях і няўрадавых установах. Шчырая сяброўка для ўсіх, верная, разумная і добрая, сваёй дзейнасьцю яна стала сапраўдным узорам для шматлікіх студэнтаў, калег і сяброў.

А цяпер, шаноўныя чытачы, у прадбачаньні вашай цікавасьці да інфармацыі, якую вы атрымаеце з артыкулаў зборніка, дазвольце мне спачатку пазнаёміць вас з гісторыяй жыцьця Паўліны Сурвіллы.

Маладыя гады. Адукацыя

Марыя Паўліна нарадзілася 1 лютага 1964 года ў Мадрыдзе ў сям’і беларускіх эмігрантаў Івонкі Шыманец і Янкі Сурвіллы. Абое бацькоў актыўна ўдзельнічалі ў жыцьці беларускай дыяспары, якая пасьля вайны зьявілася ў Эўропе, Паўночнай Амэрыцы і Аўстраліі. Бацькі былі высокаадукаванымі людзьмі. Янка атрымаў магістарскую ступень у эканоміцы, а Івонка студыявала ў Вышэйшай школе мастацтва ў Парыжы і атрымала дыплём лінгвіста ў Сарбоне. Замест таго, каб шукаць добра аплочваную працу па спэцыяльнасьці, сям’я вяла беларускія радыёперадачы на Беларусь з Мадрыда (1958—1965). Беларуская грамада падтрымлівала праграмы да 1965 г. Штомесячны заробак мужа і жонкі складаў сто даляраў. Нягледзячы на фінансавыя цяжкасьці, сям’я Сурвіллаў лічыла сябе шчасьлівай, бо яны жылі разам і працавалі дзеля сваёй Радзімы, расказваючы беларусам праўду пра БССР, СССР і дэмакратычны Захад. Фінансавае становішча сям’і палепшылася пасьля таго, як Нацыянальнае радыё Гішпаніі ўзяло Івонку і Янку на пастаянную працу рэдактарамі і перакладчыкамі на гішпанскую мову: Янку з французскай, а Івонку — з ангельскай (1965—1969). Іх дачушкі Ганна і Паўліна з дзяцінства валодалі беларускай, французскай і гішпанскай мовамі.

Дзякуючы выхаваньню ў сям’і Паўліна з раньніх гадоў мела пачуцьцё спагады да абяздоленых, якое толькі расло і разьвівалася з часам. Яна стала асабліва чулай да несправядлівасьці, якую перажывалі ў сьвеце народы і асобы. Крытычнае мысьленьне Паўліны высьпела рана і зь цягам часу стала галоўным чыньнікам яе прафэсійнай і валянтэрскай дзейнасьці. Нярэдка гэтая дзейнасьць была скіраваная на абарону прыгнечаных нацыяў. Цалкам натуральна, што пералік паняволеных народаў для Паўліны пачынаўся з краіны, дзе нарадзіліся яе бацькі: Беларусь адной зь першых у сваім рэгіёне была захопленая саветамі.

Гаворачы пра Паўліну Сурвіллу, абавязкова трэба падкрэсьліць такія яе якасьці, як шырокае мысьленьне, арыгінальнасьць, незалежнасьць, а таксама поўную адсутнасьць эгаізму (Паўліна валодала ўнікальнай здольнасьцю ставіць агульныя інтарэсы наперад асабістых). Атрымаўшы добрую адукацыю, яна ўсё жыцьцё працягвала назапашваць новыя грунтоўныя веды. Як вынік, Паўліну Сурвіллу можна з поўным правам назваць чалавекам, які зрабіў сябе сам. Чалавекам, галоўнымі характарыстыкамі якога былі ня толькі шырокая эрудыцыя, але найперш сьціпласьць. Дэвізам Марыі Паўліны заўсёды было: «Лепш даваць, чым браць». Пры ўсім гэтым яна мела харызматычны, сонечны характар і дасканалае пачуцьцё гумару.

Сям’я Сурвіллаў у складзе чатырох асобаў пераехала ў Канаду ў 1969 г. Паўліна адразу ўключылася ў жыцьцё сваёй новай краіны. У школе яна пачала вывучаць ангельскую мову, прымаючы актыўны ўдзел у моладзевых рухах Атавы з 1977 г. Яна стала адным з сяброў-заснавальнікаў, а потым старшынёй Канадскай моладзевай этнакультурнай рады. А яшчэ грала ў музычным аркестры моладзі, які існаваў пад патранажам генэрал-губэрнатара Канады. Пазьней Паўліна Сурвілла працавала сэртыфікаваным экскурсаводам у канадзкім Парлямэнце. Яна спрычынілася да выданьня школьнай газэты і стала галоўным рэдактарам штогодніка. У школе Паўліна карысталася папулярнасьцю сярод аднагодкаў і знайшла сяброў на ўсё сваё далейшае жыцьцё. Самае моцнае сяброўства, заснаванае на ўзаемнай любові да музыкі, склалася з Эрыкам Вахманам.

Эрык і Паўліна атрымалі ступень бакаляўраў музыкі ва Унівэрсытэце Атавы ў 1987 г., дзе Эрык займаўся інструмэнтальнай музыкай, а Паўліна вывучала этнамузыкалёгію і клярнет. Іхнае дзіцячае сяброўства перарасло ў сапраўднае каханьне, і яны пажаніліся ў год сканчэньня ўнівэрсытэта. Абое працягнулі адукацыю ва Ўнівэрсытэце штата Мічыган, Эн-Арбар, дзе Паўліна і Эрык атрымалі ступень магістраў. На гэтым яны не спыніліся і былі залічаныя на наступны, доктарскі ўзровень навучаньня па сваіх спэцыяльнасьцях. Эрык атрымаў ступень доктара ва ўнівэрсытэце штата Паўночная Караліна (г. Грынсбара), а Паўліна атрымала ступень доктара ў Мічыганскім унівэрсытэце. Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэта яна выкладала тэорыю музыкі ва Ўнівэрсытэце штата Паўночная Караліна і пазьней у Вартбурскім коледжы.

Праца Паўліны пастаянна прэміявалася самымі прэстыжнымі фондамі, пачынаючы са стыпэндыі Фулбрайта, якую яна атрымлівала падчас вучобы на атрыманьне ступені доктара. Яе творчыя працы па-сапраўднаму цікавыя — як для навукоўцаў, так і для звычайнага чытача. Напрыклад, кніга Сурвіллы «Пра русалак і рок-сьпевакоў: шуканьне сябе і вызначэньне нацыі праз сучасную беларускую музыку» стала наватарскім дасьледаваньнем у галіне этнамузыкалёгіі Беларусі, бо пытаньні, узьнятыя ў манаграфіі, па-ранейшаму застаюцца сучаснымі і актуальнымі ў беларускай і сусьветнай этнамузыкалёгіі. У дзевяці разьдзелах кнігі аўтар грунтоўна раскрывае дваццаць пяць тэмаў.

А вось як гэтая кніга нараджалася. Паўліна наведала Беларусь у 1993 г., падчас кароткачасовага пэрыяду палітычнага і культурнага адраджэньня (1991—1994). Cтаршынём Вярхоўнага Савета Беларусі быў тады вядомы беларускі фізік, член-карэспандэнт Акадэміі навук Беларусі, прафэсар Станіслаў Шушкевіч. Нягледзячы на пачатак лібэралізацыі ў Беларусі, Паўліна зазнала на сваім досьведзе, як цяжка было паразумецца зь некаторымі кіраўнікамі калгасаў, тыпу А. Лукашэнкі, якія працягвалі кіраваць паводле старых камуністычных традыцыяў. Аднак большая частка насельніцтва розных пакаленьняў, асабліва інтэлігенцыя Беларусі, а таксама маладыя музыкі, мастакі і пісьменьнікі спадзяваліся на дэмакратычную будучыню сваёй радзімы. Большасьць з гэтых маладых людзей былі нашчадкамі вяскоўцаў, і таму яны па-ранейшаму шанавалі сваю спадчыну. Хутка яны ўсім сэрцам прызналі Паўліну як свайго аднадумца. Гэтаксама прызналі яе за сваю жыхары беларускіх вёсак, якія дасьледчыца пасьпела тады наведаць. Праўда, спачатку вяскоўцы нясьмела давалі інтэрвію Паўліне. Яе абсталяваньне, магнітафоны і відэамагнітафоны былі навінкай для жыхароў вёсак. Тым ня менш гэтых людзей зацікавіла асоба і справа Паўліны Сурвіллы — у супрацьлегласьць рэакцыі прасавецкіх функцыянэраў, якім вельмі недаспадобы прыйшліся падарожжы дзяўчыны па беларускіх вёсках. Вяскоўцам жа спадабаліся адкрытасьць, ветлівасьць, натуральны гумар Паўліны, яе павага да старэйшых. Яны бачылі яе непадробную цікавасьць да іх жыцьцёвага досьведу, любоў да чароўных легендаў, гісторый, казак, прымавак, песень і танцаў. Сапраўды, тады Паўліна сабрала ўнікальны матэрыял для сваёй доктарскай дысэртацыі. Выдавецтва Rutledge зьвярнулася да дасьледчыцы адразу пасьля абароны дысэртацыі і апублікавала яе рукапіс у спэцыялізаванай сэрыі «Выбітныя дысэртацыі», а кніга і сёньня працягвае і будзе надалей заставацца ўзорам сапраўднага наватарскага дасьледаваньня.

Рознабаковая акадэмічная дзейнасьць

З 1989 г. Паўліна Сурвілла пачала актыўна выступаць на штогадовых канфэрэнцыях Канадскай асацыяцыі славістаў (Canadian Association of Slavists, CAS), якая падтрымліваецца Кангрэсам Канадскай фэдэрацыі навуковых і гуманітарных дасьледаваньняў. Нават пераехаўшы ў Злу- чаныя Штаты, Паўліна працягвала ўдзельнічаць у навуковым жыцці Канады да 2017 г. Першае фундаментальнае дасьледаваньне Сурвіллы — яе магістарская дысертацыя «Музыка і ідэнтычнасьць: беларусы ствараюць музыку ў Паўночнай Амэрыцы» — была апублікаваная ў 1990 г. Пасьля гэтага пачалі рэгулярна выходзіць новыя працы. Напрыклад, яна напісала ўступ да эсэ Вітаўта Мартыненкі і Анатоля Мяльгуя «Праз рок-прызму». Беларускай музыцы прысьвечаныя такія навуковыя артыкулы Паўліны Сурвіллы, як «Ад меркаваньня да эстэтыкі: Беларусь як суб’ект у паэтычных і музычных тэкстах», «Рок-музыка ў Беларусі», «Беларусь» і многія іншыя.

Сапраўды, 1989 і 1990 гг. сталі ключавымі ў адукацыі і навуковай дзейнасьці Паўліны Сурвіллы. Яна далучылася да асноўных навуковых таварыстваў Паўночнай Амэрыкі і Эўропы, дзе прадставіла дасьледаваньні аб Беларусі ў галіне літаратуры, этнамузыкалёгіі, выяўленчага мастацтва, паліталёгіі, перакладу, мовазнаўства, гісторыі і ў іншых сфэрах навукі. Яе выступленьні на канфэрэнцыях і кангрэсах здабылі ёй шмат пасьлядоўнікаў і дапамаглі ня толькі замацаваць беларусістыку ў Паўночнай Амэрыцы і Эўропе, але і заснаваць беларускую этнамузыкалёгію.

Д-р Паўліна Сурвілла ўдзельнічала (разам з дактарамі Вітаўтам Кіпелям, Янам Запруднікам, Куртам Вулхайзэрам, Дэвідам Марплсам, Зінай Гімпелевіч, магістрамі Зорай Кіпель, Галінай Русак і іншымі навукоўцамі) у стварэньні Паўночна-Амэрыканскай асацыяцыі беларусістаў (North American Association of Bielarusists (NAAB); 1999—2015). Яна займала пасаду прэзыдэнта гэтай арганізацыі ў 2005—2010 гг., а таксама рэдагавала газету NAAB, якая выходзіла два разы на год, і пісала артыкулы і нататкі для гэтага выданьня. Яе стыль кіраваньня, заснаваны на калегіяльнасьці ў прыняцьці рашэньняў, быў бездакорным.

Паўліна Сурвілла працягвала распрацоўваць сваю ўлюбёную тэму этнамузыкалёгіі і агульнай музыкалёгіі ў дасьледніцкай працы, выкладаньні, прэзэнтацыях на кангрэсах; музыка паводле жанраў перадавалася праз розныя, нават папулярныя сродкі інфармацыі. Адзначым хіба некаторыя з выступаў дасьледчыцы: адметныя ўчасткі для пасярэдніцтва беларускай музыкі, праграмы Радыё Свабодная Эўропа, інтэрнэт і сацыяльныя сеткі.

Таксама яна дасьледавала сувязі паміж музыкай, дыпляматыяй, міграцыяй і памяцьцю. Паўліна аддана верыла ў сілу адукацыі, а гуманітарныя навукі былі яе ўлюбёнай сфэрай дзейнасьці. З гэтага пункту гледжаньня Вартбурскі коледж, дзе мастацтва і гуманітарныя навукі знаходзіліся на вельмі добрым узроўні і карысталіся павагай і дзе арыгінальныя ідэі Паўліны былі добра ўспрынятыя, вельмі падыходзіў ёй і спрыяў яе далейшаму навуковаму разьвіцьцю.

Яе мэтодыка выкладаньня заахвочвала студэнтаў да арыгінальнага мысьленьня. Паглядзіце, калі ласка, на тэмы некаторых студэнцкіх прэзэнтацыяў толькі за 2016 г.:

«Лячэбныя вібрацыі жыцьця: музычны і гуманістычны падыход да лячэньня музыкай і да халістычнай мэдыцыны ў тыбэцкім будызме», «Набліжэньне да музыкі: як танцавальная музыка можа выклікаць зьмены», «Ад ізгояў да канцэртных музыкантаў: зьмяненьне ролі ансамбляў мэталёвых барабанаў на працягу апошняга стагодзьдзя», «Гаіты: музыка і ліквідацыя наступстваў стыхійных бедзтваў», «Бясплатнае піва, пакуль ёсьць запасы: аналіз баварскага Актобэрфэста і яго трансфармацыя», «Лясны пажар: вывучэньне ідэнтычнасьці і сілы праз флямэнка», «Жанчыны і музыка: апэратыўныя дэканструкцыі полу і розуму», «Мазарабскі сьпеў і музычныя і духоўныя ідэнтычнасьці ў сярэднявечнай Эўропе», «Ірляндзкая арфа і нацыяналізм», «Страчанае ў перакладзе: што мы губляем у крос-лінгвістычнай этнаграфіі».

Сапраўды, у дадатак да таго, што Паўліна сама была таленавітым дасьледчыкам і выдатным адміністратарам, яна яшчэ зрабілася цудоўным выкладчыкам.

Водгукі студэнтаў

Існуюць сотні прысьвечаных прафэсару Паўліне Сурвільле студэнцкіх водгукаў, якія і сёньня, пасьля яе сыходу, працягваюць зьяўляцца на яе старонцы ў Facebook. Мы прапануем вашай увазе толькі самыя першыя, узятыя з вэб-сайта Вартбурскага коледжа.

«Ідэя запісацца на курс этнамузыкалёгіі доктара Сурвіллы ў Вартбурскім коледжы стала адным з найлепшых рашэньняў у маім жыцьці. Курс насамрэч зрабіў мяне пасьпяховай студэнткай, фэміністкай, музыкантам, актывісткай, дасьледчыцай, лідарам, слухачом і чалавекам. Курс этнамузыкалёгіі ў Вартбургу дае добрыя веды ў тэорыі, гісторыі і практыцы заходняй клясычнай музыкі. Курс ня толькі знаёміць студэнтаў з музыкай розных культур за межамі заходняга клясычнага канону, але і вучыць разумець і цаніць усе жанры музыкі. Гэта вельмі істотна для ўсіх студэнтаў, але асабліва для тых, хто пажадае працягваць далейшае навучаньне, альбо для тых, хто хоча стаць выкладчыкам музыкі і такім чынам будзе перадаваць сваё этнаграфічнае і дэталёвае разуменьне музыкі наступнаму пакаленьню. Этнамузыкалёгія ў Вартбургу — выдатны прыклад высокага ўзроўню сапраўднай гуманітарнай адукацыі. Курс пашырыў межы майго разуменьня і маіх ведаў пра ўзаемадзеяньне розных культур, пра іх музыку і пра тое, як музыка выкарыстоўваецца і засвойваецца. Скончыўшы курс, я даведалася пра тое, як музыка, сацыяльная справядлівасьць і палітыка шчыльна ўзаемадзейнічаюць».

Кейт Хафман, магістр (ступень атрымана з найвышэйшай адзнакай) у галіне гуманітарных навук. Магістарская дысэртацыя «Адміністрацыя мастацтваў і культурная палітыка» абароненая ў Лёнданскім унівэрсытэце Вялікабрытаніі ў 2016 г.; ступень бакаляўра ў галіне музыкі атрыманая ў Вартбурскім коледжы ў 2015 г.

«Курс этнамузыкалёгіі зьмяніў мой погляд на дасьледаваньні, практыку выкананьня і музычную інтэрпрэтацыю кожнага вывучанага твора. Курс навучыў мяне таму, што музыка — гэта больш чым проста ноты на старонцы. Я ведаю, што большая частка музыкі, якая выконваецца па ўсім сьвеце, нідзе не запісаная — гэта народная музыка. Раней я лічыла, што вельмі дзіўна сустракаць народныя мэлёдыі ў творах кампазытараў, якіх заходнія музыказнаўцы лічаць вельмі значнымі для заходняй клясычнай музыкі, — напрыклад, у творах Шапэна, Глінкі, Рымскага-Корсакава, Дворжака, Коплянда і многіх іншых. Я даведалася, што існуе гіерархічны дысбалянс паміж заходняй клясычнай музыкай і ўсімі іншымі відамі музыкі. Найбольш важная рэч, якую я ўсьвядоміла пасьля заканчэньня курсу этнамузыкалёгіі, — што ўсе віды музыкі вельмі важныя, бо яны глыбока зьвязаныя з культурай. Музыка прысутнічае ў кожнай сфэры нашага жыцьця. Менавіта культурныя суадносіны розных стыляў музыкі надаюць кожнаму жанру пэўны сэнс і прызначэньне. Веды, якія я атрымала з этнамузыкалёгіі, выклікалі ў мяне найвялікшую павагу да іншых культур і іх музыкі. Калі я вывучаю новы музычны твор, я выкарыстоўваю свае веды і імкнуся да выкананьня, якое б адпавядала пэўнаму пэрыяду часу ці культуры. Этнамузыкалёгія дазволіла мне стаць ня толькі добрым музыкам, але і своеасаблівым амбасадарам у культурнай дзейнасьці».

Кэты Райс, студэнтка Тэхаскага ўнівэрсытэта; магістр гуманітарных навук, Унівэрсытэт Нэбраскі (Лінкальн), кляса клярнэта, 2016; бакаляўр музыкі па клясе клярнэта, Вартбурскі коледж, 2014.

«Палымянае служэньне ідэям мастацтва і гуманізму праяўляецца ўва ўсім, што б ні рабіла доктар Сурвілла. У Вартбурскім коледжы яна адпрацавала два тэрміны ў якасьці Slife Professor на катэдры гуманітарных навук (2010—2016). У гэты час прафэсар Сурвілла распрацавала і рэалізавала свой праект, які прапануе выкладчыкам і студэнтам унікальную магчымасьць злучыцца вакол віртуальнага «агменю ведаў». Праграма заахвочвае кантакты студэнтаў і выкладчыкаў па-за межамі фармальнай аўдыторыі і заснаваная на больш глыбокіх і асабістых сувязях паміж настаўнікамі і вучнямі, а таксама на эўрапейскім падыходзе да чытаньня і абмеркаваньня тэкстаў, вядомым пад назвай «мадэль кіраванага чытаньня». Праграма дазваляе студэнтам весьці працэс чытаньня разам з прафэсарам, пры гэтым засяроджваючыся на сувязях паміж уласнымі задачамі і практычнымі ды філязофскімі ідэямі, разьвіванымі аўтарам кожнага канкрэтнага твора. Тэксты, абраныя выкладчыкамі, падкрэсьліваюць ключавую ролю гуманітарных навук для сучаснай навуковай думкі».

Да шматлікіх новаўвядзеньняў прафэсар Сурвілла дадала рэгулярныя летнія вандроўкі студэнтаў уздоўж Шляху сьвятога Якуба (праз поўнач Гішпаніі і поўдзень Францыі). Зразумела, што такі ўнікальны праект патрабаваў велізарнай падрыхтоўкі і займаў значны час (каля некалькіх месяцаў). Падчас такіх пілігрымак Паўліна Сурвілла была кіроўцам, экскурсаводам, выкладчыкам, які глыбока абазнаны ў эўрапейскіх культурных ляндшафтах, а таксама перакладчыцай у стасунках паміж студэнтамі і мясцовымі жыхарамі. Ня менш адукацыйным было знаёмства студэнтаў з народнай культурай і мастацтвам тых мясьцін, якія яны наведвалі. Гэтыя падарожжы адкрывалі моладзі вочы на сьвет эўрапейскай культуры, натхнялі іх на далейшыя дасьледаваньні ў галіне этнаграфіі, узбагачалі іх дасьледчыцкія навыкі. З аднаго боку, гэты досьвед рыхтаваў студэнтаў да асьпірантуры (тых, хто быў здольны і гатовы ісьці гэтым шляхам), а з другога — навучаў іх гуманізму і грамадзянскім абавязкам у адносінах да менш прывілеяваных людзей.

Абарона інтарэсаў гуманітарных навук

«Доктар Сурвілла разам з калегамі з гуманітарнага аналітычнага цэнтру Вартбурскага коледжа нязьменна прасоўвае мастацтва і гуманітарныя навукі. Разам з студэнцкай супольнасьцю цэнтр праводзіць разнастайныя мерапрыемствы, у тым ліку з запрашэньнем замежных гасьцей і спэцыялістаў, здольных падкрэсьліць значнасьць праблемаў антрапалёгіі, сацыялогіі і нэўралёгіі».

Сапраўды, той, хто выкладае ў Паўночнай Амэрыцы на дзённай форме навучаньня, ведае: «дзённая праца» — гэта аксюмаран, бо праца ніколі не спыняецца. Аднак гэта не перашкодзіла прафэсару Паўліне Сурвіле, якая аднаасобна стварыла цэлую галіну навукі — этнамузыкалёгію Беларусі ў Паўночнай Амэрыцы, — быць адной з лідараў і ў іншых сфэрах навуковага і грамадзкага жыцьця Паўночнай Амэрыкі, Эўропы і Беларусі. Напрыклад, Паўліна Сурвілла стала выканаўчым дырэктарам Цэнтра беларускіх дасьледаваньняў (Center of Belarusian Studies (CBS)) — унікальнага адукацыйнага цэнтра, які быў заснаваны першым амбасадарам ЗША ў незалежнай Беларусі, спадаром Дэвідам Хейвудам Суорцам як філіял Паўднёва-Заходняга коледжа ў Канзасе. Быў сабраны багаты архіў і распрацавана праграма студэнцкага абмену, якая дазволіла прывезьці ў ЗША маладых навукоўцаў з Беларусі.

У 2019 г. Цэнтр беларускіх дасьледаваньняў трансфармаваўся ў Фундацыю для падтрымкі і прапаганды беларускіх дасьледаваньняў (Foundation for Belarusian Research and Advocacy (FBRA)), якая была зарэгістраваная як няўрадавая арганізацыя ў Вашынгтоне. Заснавальнікамі фундацыі былі Дэвід Суорц, прафэсары Эрык Вахман і Паўліна Сурвілла. Доктар Сурвілла стала выканаўчым дырэктарам FBRA. Паводле словаў амбасадара Суорца, архіў FBRA налічвае тысячы кніг і мае поўную калекцыю часопіса «Бе- ларускі агляд» («Belarusian Review»). Ня менш важна, што ў архіве FBRA захоўваецца мноства ўнікальных дакумэнтаў. Дазвольце мне прывесьці ўрывак з электроннага ліста Дэвіда Суорца да аўтара прадмовы.

«…Акрамя таго, Вам, магчыма, вядома, што я пэўны час таму зрабіў запыт і атрымаў ад Дзяржаўнага дэпартамэнта сотні дакумэнтаў, датаваных пачаткам 1992 года і пазьнейшымі датамі. У асноўным гэта тэлеграфныя паведамленьні, якія датычаць разьвіцьця новай незалежнай Беларусі, Амэрыканска-беларускіх дачыненьняў, адносінаў Беларусі з Расеяй, незалежнымі дзяржавамі, якія былі рэспублікамі былога СССР, іншымі краінамі і міжнароднымі арганізацыямі. Гэтыя ўнікальныя дакумэнты складаюць асноўную частку пісьмовых дакумэнтаў, якія знаходзяцца ў распараджэньні FBRA».

Сапраўды цудоўны падарунак, спадар амбасадар! Дзякуй! Якая салідарнасьць трох людзей у абароне інтарэсаў краіны, дзе ніводзін зь іх не нарадзіўся. Які паказальны прыклад для навукоўцаў, палітычных, культурных дзеячаў і грамадзянаў усяго сьвету, асабліва ў наш «цікавы» цяперашні час.

Прафэсар Сурвілла, у дадатак да ўсяго сказанага вышэй, была адным з рэдактараў навуковага выданьня «Беларускі агляд» і працягвала сваю навуковую дзейнасьць, выступаючы на канфэрэнцыях, кангрэсах і сымпозіюмах Паўночнай Амэрыкі і Эўропы на працягу трыццаці аднаго года. Калегі адзначылі яе апошні ўдзел у кангрэсе ASN (Калюмбійскі ўнівэрсытэт, Нью-Ёрк) у 2019 г. Паўліна Сурвілла таксама арганізавала панэль «Новыя і традыцыйныя тэндэнцыі ў беларускай культуры: мова, літаратура, музыка і выяўленчае мастацтва» для Кангрэса ICCEES. Яе прэзентацыя мела назву «Трансфармацыі і бачаньне: аўдыё- і візуальная прысутнасьць беларускага року ў сацыяльных сетках і грамадскай сфэры».

Паўліна Сурвілла плянавала яшчэ тры прэзэнтацыі на канфэрэнцыях і кангрэсах у 2020—2021 гг. Спачатку на SEM (штогадовая канфэрэнцыя Таварыства этнамузыкалёгіі) у лістападзе 2020 г., затым на IASPM (Міжнародная асацыяцыя па вывучэньні папулярнай музыкі) у сакавіку 2021 г. і, нарэшце, на ASN (Асацыяцыя па вывучэньні нацый) у траўні 2021 г. Калегам будзе моцна не хапаць навуковых дакладаў Паўліны.

А мы будзем таксама сумаваць па Марыі Паўліне як мастачцы, бо яна працягнула дынастыю беларускіх мастакоў, якую пачаў яе дзед, а потым пераняла яе маці. Паўліна Сурвілла выстаўляла свае працы — жывапіс, акварэль, графіку, эстамп, фатаграфію — на пэрсанальных і калектыўных выставах. У дванаццаць гадоў яна прыняла ўдзел у мастацкай выставе беларускіх мастакоў, якую фінансаваў канадзкі Беларускі інстытут навукі і мастацтва (Канадскі БІНіМ). Яна экспанавала свае мастацкія творы ў Канадзе і ЗША падчас разнастайных грамадзкіх і адукацыйных імпрэзаў, ладжаных беларускай навуковай і грамадскай супольнасьцю. Напрыклад, у 2009 г. Паўліна Сурвілла прадставіла больш за дзесяць твораў на калектыўнай выставе канадскіх славянскіх мастакоў, што праходзіла падчас штогадовага кангрэсу, арганізаванага Канадзкай фэдэрацыяй гуманітарных і сацыяльных навук. У форуме ўдзельнічалі каля 9000 чалавек.

Паўліна Сурвілла была кніжным ілюстратарам і стварыла некалькі вокладак для кніг. Яна таксама працавала з рознымі матэрыяламі і ў розных сфэрах прыкладнога мастацтва: ад керамікі да вопраткі. Яе разнастайныя мастацкія зацікаўленьні прывялі ў 2011 г. да стварэньня фірмы Knitbaahpurl, якая займаецца вырабамі керамікі, вопраткай з натуральнага палатна, прыгожымі друкаванымі карцінкамі і паштоўкамі. Пад таленавітым кіраўніцтвам Паўліны Сурвіллы Knitbaahpurl заняла сваё месца ў лёгкай прамысловасьці і цяпер мае гандлёвыя кропкі ў ЗША і Эўропе.

І вядома, прафэсар Сурвілла працягвала разьвівацца як навуковец і шчодра дзяліцца сваімі ведамі і вынікамі дасьледаваньняў. Адной з апошніх яе публікацый стаў артыкул «Аналіз зьменаў культурнага клімату на палітычным ляндшафце ЗША за часоў кіраваньня Дональда Трампа і ўплыў гэтых зьменаў на мастацтва і гуманітарныя навукі». Другая публікацыя (надрукаваная пасьмяротна) называецца «Літаратурная крытыка і нармалізацыя прыналежнасьці ў кнізе З. Гімпелевіч „Вобразы яўрэяў у беларускай літаратуры“».

Д-р Сурвілла заўсёды плянавала сваю працу наперад. Так, яна атрымала акадэмічны адпачынак на год, які павінен быў пачацца ў чэрвені 2020 г. За гэты год яна плянавала напісаць дзьве кнігі. Працоўная назва першага рукапісу — «Прывітаньне з Беларусі: Пост-Х умовы і дасьледаваньні культурных і палітычных прастораў праз рок-музыку». Уступ і першы разьдзел гэтай кнігі меліся стаць асновай для будучага выступу на кангрэсе ICCEES. Менавіта гэтую прэзэнтацыю Марыя Паўліна Сурвілла назвала «Трансфармацыі і бачаньне: аўдыё- і візуальная прысутнасьць беларускага року ў сацыяльных сетках і грамадскай сфэры».

Наступныя тры разьдзелы будучай кнігі таксама ўжо мелі працоўныя назвы, і для іх быў складзены плян:

— Жанчыны, якія ствараюць музыку: пашырэньне эмансіпацыі на мясцовым і шырэйшым узроўні на прыкладзе музыкі групы Kriwi;

— «Радыё Свабода», «Радыё Рацыя» і «Белсат»: доступ да беларускай папулярнай музыкі і яе спажываньне праз мэдыя-праграмаваньне і журналістыку; — Музыка і сымбаль: беларуская культура ў публічнай сфэры і яе ўнёсак у нацыянальную ідэнтычнасьць.

Другая кніга, заплянаваная прафэсарам Марыяй Паўлінай Сурвіллай, абяцала быць ня менш захапляльнай. Працоўная назва яе — «Агучваньне паломніцтва: Скрыжаваньне цішыні і шуму на шляху ў Сант’яга-дэ-Кампастэля». У гэтым рукапісе павінна было быць тры вялікія часткі:

— Гістарычны шум і вялебнае маўчаньне ў сярэднявечнай Эўропе: дасьледаваньні па гісторыі гуку;

— Трыгеры трансцэндэнтнасьці і спадзяваньні ў праграмаваным і асабістым музычным досьведзе пілігрыма;

— Паломніцтва і запіс музыкі: мясцовыя жанры і незвычайны рэпэртуар на шляху ў Сант’яга-дэ-Кампастэля.

У дадатак да вышэйсказанага, у працах Сурвіллы знаходзілі адлюстраваньне і спалучаліся ранейшыя і сучасныя культурніцкія працэсы ў палітыцы, гісторыі, ідэнтычнасьці, філязофіі і каляніяльнай і посткаляніяльнай этнамузыкалёгіі. Для сваіх глыбокіх і разнастайных ведаў Марыя Паўліна знаходзіла практычнае прыкладаньне і ўкараняла свае тэорыі ў розных сфэрах дзейнасьці.

Нам будзе вельмі не хапаць заплянаваных кніг і многіх іншых праектаў прафэсара Паўліны Сурвіллы, якія засталіся нязьдзейсненымі. Але мы ўдзячныя ёй за яе багатую спадчыну. Сапраўды, разнастайнасьць і арыгінальнасьць Паўліны Сурвіллы ўнікальныя. Справядліва будзе сказаць, што за трыццаць адзін год выкладчыцкай і навуковай дзейнасьці дасьледчыцы ўдалося дасягнуць больш, чым іншым навукоўцам за ўсё жыцьцё. Яе спадчына дала плённае насеньне, зь якога вырастуць новыя парасткі ў лесе ведаў. Гэтыя парасткі ў свой час стануць дрэвамі, дадуць новы плён, і ўсё новыя і новыя пакаленьні будуць пераймаць эстафэту навукі і мастацтва.

Такім чынам, прамень яе сьвятла будзе саграваць нас заўсёды, а кніга, прысьвечаная вечнай памяці Паўліны Сурвіллы, толькі пацвярджае агульнае адчуваньне яе калегаў, студэнтаў і сяброў: «сьмерці няма».

Сапраўды, навукоўцы і дзеячы культуры, аўтары гэтага зборніка, шчодра падзяліліся з намі сваімі ідэямі, і калі яны вам спадабаюцца, мы можам разам несьці далей гэтую паходню ведаў і імкнуцца зрабіць наш сьвет значна лепшым. Усе разам мы будзем працягваць працу Марыі Паўліны Сурвіллы, якая цьвёрда верыла ў агульначалавечае дабро, адначасова прызнаючы, што нашае глябальнае грамадзтва далёкае ад ідэалу. І тым ня менш яна лічыла, што служэньне чалавецтву вартае любых намаганьняў і што адносна будучыні варта захоўваць аптымізм.

***

Прадмову пераклаў на беларускую мову беларуска-канадзкі паэт Юрась Шамецька. Рэдактар перакладу — Віялета Кавалёва, музыказнаўца, журналіст, перакладчык, прадусар канцэртаў і фільмаў; заснавальніца і кіраўнік ансамбля «Яваровы людзі», які робіць значную працу па рэпрэзэнтацыі беларускай культуры ў Канадзе і сьвеце.

Рада БНР, а таксама Ліга вызваленьня народаў СССР, старшынём якой быў Старшыня Рады БНР Мікола Абрамчык, накіравалі свае мэмарандумы лідарам вялікіх заходніх дэмакратый напярэдадні іхнага сумеснага саміта з кіраўніцтвам СССР. Саміт адбываўся ў Парыжы і павінен быў служыць інструмэнтам для пошуку базы для ўзаемапаразуменьня ва ўмовах Халоднай вайны. Насуперак гэтаму, саміт працягнуўся толькі два дні і прайшоў пад знакам скандалу вакол зьбіцьця саветамі амэрыканскага выведвальнага самалёту U-2.

У сваім мэмарандуме Рада БНР акцэнтавала на факце збройнай акупацыі Беларусі з боку Савецкай Расеі, а таксама пратэставала супраць савецкай дапамогі разьвіваючымся краінам за кошт Беларусі.

Мэмарандум Лігі вызваленьня народаў СССР папярэджваў супраць замірэньня з СССР ва ўмовах акупацыі і парушэньня правоў народаў, паняволеных савецкай Расеяй.

Мэмарандум

Высланы ад імя Рады БНР з нагоды канфэрэнцыі на высокім узроўне ў Парыжы, на імя Прэзыдэнта ЗША Айзэнгаўэра, Прэзыдэнта Францыі дэ Голя, Прам’ера Вялікай Брытаніі Макмілана і Віцэпрэзыдэнта ЗША Ніксана

Эксцэленцыя,

З нагоды заплянаванай канфэрэнцыі на найвышэйшым узроўні, маем гонар ад імя Рады Беларускай Народнай Рэспублікі на выгнаньні зьвярнуцца да Вас з просьбай прыняць на Вашую ўвагу наступнае:

1. Беларускі народ на працягу апошніх сарака гадоў знаходзіцца ў няспынным змаганьні за аднаўленьне свае дэмакратычнае Рэспублікі;

2. Беларускі народ заўсёды ўважаў і ўважае савецкую ўладу на Беларусі за рэжым, накінуты яму збройнай сілай звонку – Савецкай Расеяй. Дзеля гэтага ўсялякія забавязаньні спадара Хрушчова ад імя беларускага народу будуць ім (беларускім народам) уважацца за забавязаньні, пазбаўленыя ўсялякіх праўных падставаў.

3. Дзеля таго мы энэргічна пратэстуем супраць намеру ангажаваньня спадара Хрушчова дзеля дапамогі гэтак званым эканамічна слабаразьвітым краінам коштам беларускага народу, таму што каляніяльная палітыка Крамля ў дачыненьні да Беларусі давяла наш народ да такога стану галечы, якую нельга параўнаць зь нястачамі якой-небудзь краіны былых каляніяльных народаў у вольным сьвеце.

Прыймеце, Эксцэленцыя, выражэньні нашых пачуцьцяў найглыбейшай да Вас пашаны.

Нью-Ёрк, 9 травеня 1960 году

А. Стагановіч
Намесьнік Старшыні Рады Беларускай Народнай Рэспублікі

Мэмарандум

высланы ад імя Лігі вызваленьня народаў СССР (Парыскага блёку) на імя Прэзыдэнта ЗША Айзэнгаўэра, Прэзыдэнта Францыі дэ Голя, Прам’ера Вялікай Брытаніі Макмілана і Віцэпрэзыдэнта ЗША Ніксана

Эксцэленцыя,

З нагоды заплянаванай канфэрэнцыі на найвышэйшым узроўні, якая мае пачацца ў Парыжы 16 траўня сёлета, маем гонар зьвярнуцца да Вас ад імя экзыльных урадаў і нацыянальна-палітычных цэнтраў:

Армэніі, Азэрбайджану, Беларусі, Грузіі, Казакіі, Крыму, Ідэль-Уралу, Туркестану і Ўкраіны, просячы Вас ветліва зьвярнуць Вашу ўвагу на наступнае:

1. Вышэйпазначаныя народы складаюць бальшыню насельніцтва Савецкага Саюзу;

2. Народы гэтыя абвесьцілі ў 1917 – 1918 гадох свае незалежныя дэмакратычныя дзяржавы, якія сталіся ахвярай нічым не справакаванай агрэсіі з боку Савецкай Расеі і былі ёй збройна заваяваныя;

3. Прыгаданыя народы няспынна працягваюць змаганьне за сваё вызваленьне ад накінутага ім Крамлём найбольш жорсткага ў гісторыі чалавецтва каляніяльнага рэжыму, і што рэжым гэты нашыя народы ўважаюць за рэжым, накінуты чужаземнай дзяржавай – Расеяй;

4. Нашы народы зьвяртаюць свае ўстрывожаныя позіркі на заплянаваную канфэрэнцыю на найвышэйшым узроўні і спадзяюцца на падтрымку Вялікіх дэмакратыяў Захаду ў сваім цяжкім змаганьні з крамлёўскай тыраніяй;

5. Эвэнтуальная дамоўленасьць Вялікіх дэмакратыяў з Крамлём на мірнае суіснаваньне пры ігнараваньні сувэрэнна-законных правоў нашых народаў была б толькі актам маральнай падтрымкі камуністычна-бальшавіцкіх агрэсараў і цяжкім ударам для нашых народаў у іхным вызвольным змаганьні;

6. Мірнае суіснаваньне вольнага сьвету з крамлёўскай тыраніяй у той час, як апошняя ня толькі адмаўляе мірнае суіснаваньне з нашымі запалоненымі народамі, але пагражае іхнаму фізычнаму існаваньню як народаў, адкрыта ўжываючы ў дачыненьні да іх мэтад генацыду, усклала б на вольны сьвет, а ў першу чаргу на Вялікія дэмакратыі, цяжкую маральную адказнасьць перад гісторыяй людзтва.

Шчыра жадаючы найлепшых удачаў у Вашых намаганьнях дасягнуць справядлівана й трывалага міру, застаемся ў надзеі, што Вы не забудзеце таксама і аб трагічным лёсе нашых народаў за зялезнай заслонай.

Прымеце, Эксцэленцыя, выражэньні найглыбейшае да Вас пашаны.

Нью-Ёрк, 9 травеня 1960 году.

Мікола Абрамчык
Старшыня Лігі вызваленьня народаў СССР

Паводле: Бацькаўшчына № 21 (505), 1960

Узнагароду кожны год уручае прэзыдэнт ЗША асобам, якія актыўна праявілі сябе на грамадзкай добраахвотніцкай працы. Сп. Бортнік адзначаны перадусім як актывіст і адзін зь лідараў беларускае дыяспары ў ЗША.

Вячаслаў Бортнік пракамэнтаваў:

“Для мяне валянтэрства заўсёды было ладам жыцьця. Шмат займаўся дабраахвотніцтвам і ў Беларусі, і калі пераехаў у ЗША. Дзяржаўная атэстацыйная камісія, разглядаючы маю кандыдатуру на ўзнагароду, перадусім улічыла маю працу ў Беларуска-Амэрыканскім Задзіночаньні (БАЗА)”.

Прэзыдэнцкая ўзнагарода за добраахвотніцкую працу была заснаваная ў 2003 годзе і адмініструецца Прэзыдэнцкай радай па службе й грамадзянскаму ўдзелу (President’s Council on Service and Civic Participation). Узнагарода ўручаецца прыватным асобам, сем’ям і арганізацыям, якія знаходзяцца па тэрыторыі ЗША, і мае бронзавую, срэбную і залатую ступені, а таксама найвышэйшую ступень – Прэзыдэнцкую прэмію “Заклік да службы” (за валянтэрскую службу цягам жыцьця).

Беларускі дзень незалежнасьці абвесьціў губэрнатар Джэргард Мэнэн Вільямс, прадстаўнік дэмакратычнай партыі, які ў будучыні таксама служыў амбасадарам ЗША на Філіпінах.

Штат Мічыган, Выканаўчы офіс. Лансінг

Абвяшчэньне

Беларускі дзень незалежнасьці

Дваццаць пятае сакавіка – традыцыйны дзень беларускай незалежнасьці. Трыццаць дзевяць гадоў таму ў гэты дзень была абвешчаная вольная і незалежная Беларуская Народная Рэспубліка. Народ Беларусі, якая ляжыць на поўнач ад Украіны, заўсёды былі прыхільнікамі прынцыпа самакіраваньня і жадалі дапамагаць іншым у спробах скідаць ярмо замежнага панаваньня. У 1812 г., 1863 г. і ў іншыя разы беларусы рашуча дэманстравалі сваю нязьменную прагу быць свабоднымі.

У 1918 годзе гэты сьмелы народ, нарэшце, дасягнуў посьпеху ў спробах стварыць сваю дзяржаву. Але гэтай свабодзе не было наканавана пратрываць доўга. Маладая рэспубліка стала аб’ектам ціску з боку савецкай Чырвонай арміі і ў 1921 г. была падзеленая між Савецкім Саюзам і Польшчай, нягледзячы на адважны і актыўны супраціў.

Хоць тая свабода была нядоўгай, памяць пра яе захоўваецца ў сэрцах беларусаў, іх нашчадкаў і сяброў у Амэрыцы. Належнае адзначэньне гэтых угодкаў дасьць сапраўдную маральную падтрымку беларусам, якія за Жалезнай заслонай працягваюць змагацца за вызваленьне сваёй краіны ад камуністычнага рабства і абараняць свабоду, волю і годнасьць усіх паняволеных народаў.

Таму я, Дж. Мэннэн Вільямс, губэрнатар Штату Мічыган, абвяшчаю гэтым панядзелак, 25 сакавіка 1957 года, Беларускім днём незалежнасьці ў Мічыгане, і заклікаю ўсіх нашых грамадзянаў ушанаваць адважных людзей у Амэрыцы і на сваёй радзіме, якія працягваюць працаваць дзеля аднаўленьня свабоды ў гэтай прыгнечанай краіне.

Падпісана маёй рукой і зацьверджана Вялікай пячаткай Штату Мічыган, дваццатага дня сакавіка году тысяча дзевяцьсот пяцьдзясят сёмага ад Нараджэньня Хрыстова.

(подпіс) Дж. Мэнэн Вільямс, Губэрнатар

(подпіс) Джэймс М. Гэр, Дзяржаўны сакратар

State of Michigan, Executive Office. Lansing

Proclamation

Byelorussian Independence Day

The twenty-fifth of March is the traditional day of Byelorussian Independence. Thirty-nine years ago, on this day, a free and independent Byelorussian National Republic was proclaimed. The people of Byelorussia – or White Russia – north of Ukraine, have always adhered to the principle of self-rule and have desired to assist others in attempts to throw off the yoke of foreign rule. In 1812, in 1863, and on other occasions the Byelorussians gave forceful proof of this constant yearning to be free.

In 1918, these brave people were finally successful in establishing a new nation. But this freedom was not to live long. The young republic fell subject to the pressures of the Soviet Red Army and it was divided between the Soviet Union and Poland in 1921, despite gallant and courageous resistance.

Short-lived as this freedom was, its memory lingers on the hearts and minds of the Byelorussian people and their descendants and friends in America. The proper observance of this anniversary will give genuine moral support to the Byelorussians fighting behind the Iron Curtain to liberate their country from  the enslavement of the Communists and to defend the liberty, freedom and dignity of all oppressed peoples.

Therefore, I, G. Mennen Williams, Governor of the State of Michigan, do hereby proclaim Monday, March 25, 1957, as Byelorussian Independence Day in Michigan, and urge all our citizens to pay homage to the brave people both in America and in the mother country who continue to work for the restoration of freedom in this enslaved land.

Given under my hand and Great Seal of the State of Michigan, this Twentieth Day of March, in the Year of Our Lord, One Thousand Nine Hundred Fifty-Seven, and one of the Commonwealth the One Hundred Twenty-First.

(-) G. Mennen Williams, Governor

(-) James M. Hare, Secretary of State

Прыкладам, у 1957 годзе Дзень незалежнасьці Беларусі быў адзначаны на паседжаньні Кангрэсу ЗША. У беларускіх сьвяточных мерапрыемствах у розных гарадах бралі ўдзел прадстаўнікі гарадзкіх і рэгіянальных уладаў, кангрэсмэны і сэнатары, прадстаўнікі нацыянальных дыяспараў. Былі атрыманыя віншаваньні ад губэрнатара і мэра Нью-Ёрка, мэра Дэтройта, некалькіх сэнатараў і кангрэсмэнаў. Дзень незалежнасьці Беларусі быў афіцыйна абвешчаны ў штатах Нью-Джэрсі, Мічыган, Ілінойс.

Ніжэй падаем артыкул з газэты “Беларус” ад чэрвеня 1957 г.

Сьвята 25 сакавіка 1957 г.

Ад колькі ўжо гадоў у Амэрыканскім Кангрэсе адзначаецца штогоду дзень незалежнасьці Беларусі. Сёлета гэты дзень быў асабліва ўрачыста адцемлены адмысловаю малітваю Ўладыкі Беларускае аўтакефальнае праваслаўнае царквы, архіепіскапа Васіля, малітваю за Беларусь, за Амэрыку, за волю ўсім народам сьвету. Малітваю гэтаю Ўладыка Васіль адкрыў паседжаньне Амэрыканскага Кангрэсу ў Вашынгтоне 21 сакавіка.

З амэрыканцаў сваё асьветчаньне склаў сёлета ў Кангрэсе ЗША з нагоды дня незалежнасьці Беларусі кангрэсмэн зь Мічыгану Дж. Д. Дынгел (J. D. Dingell). Асьветчаньне гэтае надрукаванае ў Кангрэсавым рэкордзе І сэсіі 85. Кангрэсу ЗША пад загалоўкам “Угодкі незалежнасьці Беларусі” (Vol. 103, No 54, бал. А 2540).

Адзначыўшы напачатку, што “геаграфічнае палажэньне Беларусі наканавала гісторыю яе”, кангрэсмэн Дынгел каротка прадставіў змаганьне беларускага народу ў 1917 – 1920 гадах за волю й сваю дзяржаўнасьць, абвешчаньне незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка 1918 году ў Менску й пазьнейшае зьнішчэньне гэтае незалежнасьці перавагаю расейска-бальшавіцкае сілы.

У канцы свайго асьветчаньня кангрэсэн Дынгел сказаў: “Памеры савецкага народагубства ў Беларусі нечуваныя. Аблічана, што ад пачатку савецкай акупацыі зьнішчана больш за 4,5 мільёны беларусаў. Крэмль добра ўсьведамляў, што хоць беларускі народ і быў стагодзьдзямі паняволены, ён усё ж здолеў захаваць сваю нацыянальную самабытнасьць. І дзеля гэтага, каб забясьпечыць сваё панаваньне над гэтым гераічным народам, камуністы наважыліся дашчэнту вынішчыць беларускае нацыянальнае пачуцьцё дый падмяніць яго савецкаю культурай.

Цягам апошніх 39 гадоў беларускі народ цярпеў пад нялюдзкім савецкім тэрорам. І тым ня меней, камунізма ён добраахвотна ніколі не ўспрыняў. Нясупынным пасіўным супрацівам ды актамі сабатажу гэты гераічны народ выказаў сваё сапраўднае пачуцьцё да чырвонага рэжыму. Прага волі ў яго ніколі ня згасла. Пакуль ёсьць надзея, дух свабоды не замрэ ў беларускіх сэрцах.

Дзеля гэтага трэба, каб ва ўгодкі незалежнасьці Беларусі вольны сьвет падмацаваў гэтую надзею сваёю зарукаю таго, што няўгаснае імкненьне да свабоды абавякова зьнішчыць чужое панаваньне.

І будзе добра, калі з гэтай нагоды і амэрыканскі народ пацьвердзіць народу беларускаму, што мы не забыліся на яго дый што нашае сумленьне не супакоіцца да таго часу, пакуль беларусы ня стануцца вольнымі”.

Сьвяткаваньне ў Нью-Ёрку

39-я ўгодкі абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі сьвяткаваліся ў Нью-Ёрку асабліва ўрачыста й прадстаўніча.

На адным зь нью-ёрцкіх радыё прагучала адмысловая перадача пра Беларусь і яе барацьбу за незалежнасьць. Архіепіскап БАПЦ Васіль адслужыў сьвяточнае набажэнства з удзелам беларусаў з Саўт-Рывэру, Нью-Брансьвіку, Стэмфарду, Спрынгвілду.

На ўрачыстай імпрэзе, якую вёў старшыня аддзелу БАЗА Кастусь Мерляк, выступілі з прывітаньнямі і прамовамі:

Старшыня Рады гораду Нью-Ёрку Джон П. Морысэй,

Кангрэсмэн Фрэнсыс Э. Дорн зь Нью-Ёрку,

Судзьдзя Арманд А. Ротман, прадстаўнік амэрыканскіх вэтэранаў замежных войнаў,

Амбасадар Джэймс Генры Робэрт Кромвэл, актыўны сябра групы амэрыканцаў, якія выступаюць за палітыку актыўнага вызваленьня народаў, паняволеных Савецкай Расеяй.

Выступаў таксама з прамовай сталы прадстаўнік Кітайскай Рэспублікі ў ААН і сябра Рады бясьпекі ААН доктар Тынг-фу Ф. Тсянг. Ягоная прамова адзначалася трапнаю ацэнкай бальшавіцкае палітыкі, якая выкарыстоўвае перабольшаны страх на Захадзе перад бальшавіцкай сілай.

Ад Лігі вызваленьня народаў СССР (“Парыскі блёк”) з прывітаньнем выступіў сп. Глазкоў.

Ад іншых нацыянальнасьцяў на акадэміі былі:

Прафэсар І. Палівода, прадстаўнік Украінскай нацыянальнай рады,

Палкоўнік В. Рыбак, прадстаўнік Украінскага кангрэсавага камітэту,

Сп. Ерэменка, старшыня Казацкага саюзу ў Амэрыцы,

Сп. Балько ад Каталіцкай фэдэрацыі славакаў у Амэрыцы,

Сп. Д. Тагібэрлі, прадстаўнік ад туркестанцаў,

Сп. Р. Райхтэрцэр ад Амэрыканска-харвацкага задзіночаьня,

Сп. Гарутунян ад Амэрыканскага камітэту вызваленьня Армэніі,

Сп. Р. Марыновіч, кіраўнік украінскіх радыёперадачаў,

Сп. Ф. Дуруты, генэральны сакратар Дэмакратычнага саюзу Цэнтральна-ўсходняе Эўропы.

На жаль, прадстаўнікам іншых нацыянальнасьцяў не было часу на выступленьні.

Сёлетні дзень 25 сакавіка быў прагалошаны Днём беларускае незалежнасьці і губэрнатарам штату Нью-Ёрк сп. Гарыманам і мэрам гораду Нью-Ёрка сп. Робэртам Вагнэрам. Апрача таго, Дзень незалежнасьці Беларусі быў прагалошаны ў штатах Нью-Джэрсі, Мічыган, Ілінойс.

Пасьля прачытаньня праклямацыяў Дня беларускай незалежнасьці й прывітаньняў ад некаторых кангрэсмэнаў і сэнатараў, а таксама прадстаўнікоў іншых народаў – у тым ліку й ахвяры нядаўняй страшнай трагедыі вугорскага народу – і розных беларускіх арганізацыяў у Амэрыцы і іншых частках сьвету, акадэмія скончылася сьпяваньнем беларускага нацыянальнага гімну.

Пра сьвяткаваньне выйшлі паведамленьні ў амэрыканскіх і нацыянальных СМІ.

Сьвяткаваньне ў Дэтройце

На мерапрыемстве зачытаная праклямацыя губэрнатара штату Г. Мэнэн Вільямса (G. Mennen Williams), які абвесьціў дзень 25 сакавіка Днём Беларускай Народнай Рэспублікі ў штаце Мічыган і заклікаў усіх грамадзянаў штату аказаць маральную падтрымку беларусам, якія ў няроўнай барацьбе змагаюцца супраць камуністычнай дыктатуры.

З прамоваю выступіў кангрэсмэн Джон Лесінскі. Ён падкрэсьліў значэньне барацьбы паняволеных чырвонай Масквою народаў і адзначыў, што апошнія падзеі на Вугоршчыне ёсьць ясным довадам, што канцэпцыя суіснаваньня дэмакратычных дзяржаваў з камуністычным таталітарызмам – гэта наскрозь фальшывая дактрына, якая вядзе заходні сьвет на вельмі небясьпечны шлях.

Былі зачытаныя прывітаньні ад сэнатараў Патрыка МакНамары (Patric McNamara) і Чарльза Потэра (Charles E. Potter), кангрэсмэнаў Тадэуса Махровіча (Thaddeus M. Machrowicz), Джона Дынгела (John D. Dingell), Алвіна М. Бэнтлі (Alvin M. Bentley) і мэра гораду Дэтройта Албэрта Э. Кобо (Albert E. Cobo).

Ад беларускіх арганізацый віталі Аддзел БАЗА ў Дэтройце Галоўная ўправа БАЗА ў Нью-Ёрку і сп. Янка Чарапук, былы Міністар надзвычайных справаў Міністэрства замежных справаў Беларускай Народнай Рэспублікі.

Акадэмію таксама наведалі прадстаўнікі грамадаў вугорцаў, армянаў, харватаў, эстонцаў, латышоў і ўкраінцаў.

Крыніца: “Беларус”, 30 чэрвеня 1957 г., Год VIII, №60

Джон Дынгел (1926 – 2019) прабыў на пасадзе да 2015 года, стаўшы сябрам Палаты прадстаўніком, які займаў сваю пасаду самы доўгі час у гісторыі ЗША.

Прыводзім ягоную прамову пра Беларусь у перакладзе і ў арыгінале.

***

Пане сьпікер, мы сьвяткуем угодкі Дня беларускай незалежнасьці 25 сакавіка 1918 г., і для нас вялікая радасьць зноў нагадаць самім сабе пра важнасьць ідэяў у сьвеце, дзе, здавалася б, граюць ролю перадусім факты і дзеяньні.

Мы ўшаноўваем вельмі важны факт зьяўленьня Беларусі як незалежнай дэмакратычнай рэспублікі. Але гэты факт і нават самое існаваньне Беларускай Народнай Рэспублікі ў яе сапраўды незалежнай форме былі вельмі непрацяглымі. Ідэя за гэтым фактам, аднак, мае сотні гадоў гісторыі, і яна захавалася, нягледзячы ні на якія спробы зьнішчыць яе.

Непрацягласьць існаваньня гэтай незалежнай рэспублікі падкрэсьлівае сілу ідэі, якая прывяла да яе зьяўленьня і якая захавала рэспубліку жывой у розумах беларусаў, хоць прайшло ўжо амаль паўстагодзьдзя з таго моманту, як яна гвалтоўным чынам была зробленая часткай Савецкага Саюза.

Нібыта сувэрэнітэт Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі як члена Арганізацыі Аб’яднаных Нацый – гэта пустышка. Гэта ўсяго толькі спосаб саветаў атрымаць яшчэ адзін прыхільны голас у ААН, але ўва ўсім астатнім гэты сувэрэнітэт парушаецца ўва ўсіх магчымых аспэктах.

Нягледзячы на ранейшае расейскае, а пазьней савецкае панаваньне, на жорсткі ўціск любых прызнакаў нацыяналістычных тэндэнцый у Беларускай ССР, ідэя сапраўднай незалежнасьці Беларусі працягвала віраваць стагодзьдзямі. Незалежнасьць Беларускай Народнай Рэспублікі, якеую мы сьвяткуем сёньня, была кульмінацыяй надзеяў і высілкаў народа гэтай краіны, які стагодзьдзямі марыў пра свабоду. Нягледзячы на пастаянны гвалтоўны пераход пад кантроль то аднаго, то іншага суседа – Расеі, Польшчы, Нямеччыны, потым зноў Расеі – беларускі народ захаваў свой намер зрабіцца свабодным, сваю веру ў будучае здабыцьцё свабоды, а таксама цэласнасьць сваіх культуры і абычаяў. Нягледзячы на ўвесь вонкавы ціск, беларусы дабіліся посьпеху ў рэалізацыі сваёй ідэі, і на нядоўгі час атрымалі сапраўдную незалежнасьць.

Калі савецкія войскі зьнішчылі Беларускую Народную Рэспубліку як незалежную краіну і ўсталявалі над ёй свой суцэльны кантроль, ідэя незалежнасьці не памерла. Нягледзячы на ўсе савецкія спробы сьцерці яе, яна трывае.

Мы ў Злучаных Штатах, каму ідэя свабоды дарагая ад саміх нашых каранёў, сёньня ўшаноўваем гэтую ідэю, сьвяткуючы беларускія ўгодкі. Насуперак усім перашкодам, вольны дух Беларусі перамагае.

***

Mr Speaker as we again celebrate the anniversary of Byelorussian Independence Day March 25 1918 it is gratifying to be reminded of the importance of ideas in a world which seems to be impressed chiefly by facts and actions.

We are to be sure honoring a very important fact the emergence of Byelorussia as an independent democratic republic. Yet that fact and alas even the existence of the Byelorussian Democratic Republic in its truly independent form were of short duration in the annals of history. The idea behind that fact was however hundreds of years old and it had persisted and has since persisted in spite of all attempts to eradicate it

The very briefness of the actual existence of that independent Republic emphasizes the strength of the idea that brought it into existence and which has kept it alive in the minds of the Byelorussian people for the nearly half century since repressive Soviet measures turned it into a component part of the Soviet Union.

The alleged sovereignty of the Byelorussian Soviet Socialist Republic in the United Nations is a hollow mockery. It is merely a designation by the Soviets for the sole purpose of an additional sympathetic vote in that assembly and completely violated by them in all other respects.

Despite earlier Russian and later Soviet domination and cruel repression of all evidence of nationalistic tendencies in the Byelorussian SSR, however, the idea of true independence for Byelorussia has continued to flourish for centuries. For the independence of the Byelorussian Democratic Republic which we celebrate today was the culmination of the hopes and efforts of the people of that country who had sought to be free for hundreds of years. In spite of cruel buffeting from one to another by their covetous neighbors – Russia, Poland, Germany and Russia again – the Byelorussian people had nevertheless maintained their determination to be free, their faith in the eventual attainment of freedom and also their homogeneity of culture and custom. Despite all outward pressures they were to succeed in bringing their idea to fruition, and for a short time the Byelorussians enjoyed true independence.

When the Soviet armies crushed Byelorussian Democratic Republic as independent nation and took it completely, destroying all but its outward independence, the idea true independence did not die. Despite all Soviet efforts to eradicate it, it persists.

We in the United States, who cherished the idea of freedom from earliest beginnings, honor it today in the Byelorussian anniversary celebration. Against all odds, the free spirit of Byelorussia prevails.

Крыніца: Congressional Records

Праца на пасадзе Сакратара Рады БНР дала мне магчымасьць пазнаёміцца з многімі беларусамі замежжа: з кімсьці падчас асабістых сустрэчаў, зь іншымі ў працэсе ліставаньня ці размоваў па тэлефоне. Цікавая перапіска завязалася з доктаркай Марыяй Дзямковіч (Maria Demkowicz). Патрошку ў лістах яна распавяла мне гісторыю свайго жыцьця й дзейнасьці на карысьць роднай Беларусі.

Новае пакаленьне амэрыканскіх беларусаў амаль што нічога ня ведае пра тое, што рабілася 20-30, ня кажучы 70, гадоў таму. Нажаль, пераемнасьць пакаленьняў сёньня рэдкая зьява. Таму асабістыя гісторыі людзей як Марыя Дзямковіч маюць надзвычайную важнасьць для ўсіх нас. і прыпамінаць іх трэба ня толькі падчас юбілеяў. Дарэчы, 15 лютага спадарыня Дзямковіч сьвяткуе 90-годдзе.

Марыя пакінула родную вёску Моталь на Палесьсі маленькай дзяўчынкай, але любоў да Беларусі пранесла праз усё жыцьцё…

Дзядуля Марыі Пётра быў расстраляны партызанамі ў 1943 годзе. І ня толькі ён, але амаль уся сям’я. Гэта былі моцныя беларусы, якія цьвёрда стаялі на сваёй зямлі, умелі добра яе апрацоўваць, займаліся пчалярствам, мелі млын. Былі вясёлыя, прывязаныя да зямлі гаспадары…

Яе любімая 13-гадовая сяброўка Наста й брат Коля (якому споўнілася ўсяго 10 гадоў!) былі расстраляныя разам з бацькамі. “Віна” іхная складалася з таго, што дзядуля трохі ведаў нямецкую мову, і аднойчы немцы прымусілі яго нешта перакладаць. Марыі тады было 13 гадоў. Затым – выгнаньне з свайго дома, дзе жылі продкі, спроба ўладаў выкрэсьліць з народнай памяці тых, хто нешта ўмеў, нешта ведаў і меў мужнасьць супрацьстаяць гвалту.

Перада мною ліст з малай радзімы, дасланы спадарыні Марыі ў 1989-м годзе:

“Больш пяцідзесяці год мінула з тае пары, калі лёс разлучыў нас, маленькіх сябровак зь вёскі Моталь. Так здарылася, што Марыя Дзямковіч апынулся ў далёкай Амэрыцы, дзе жыве з сям’ёй і ў цяперашні час, але не забыла за столькі год жанчына сваіх аднавяскоўцаў.

Ведаючы, што на радзіме настаў не вельмі лёгкі час, яна прыехала да нас з дапамогай. Прывезла ў родную вёску Моталь шмат мэдыкамэнтаў, акуляраў, многа чаго іншага. Усё гэта яна падаравала Мотальскай участковай бальніцы, а таксама людзям, якія прыходзілі да яе па дапамогу. Ніводнага чалавека не пакінула жанчына без увагі, для кожнага знайшлося ў яе й цёплае слова падтрымкі, й карысная парада. Асабліва ўразілі нас яе цярплівасьць, ветлівасьць, працавітасьць”.

На пачатак 1992 года д-р Дзямковіч пераслала ў Беларусь мэдыкамэнтаў больш чым на 100 тысячаў даляраў.

А вось яшчэ адзін ліст падзякі зь вёскі Закальле, надрукаваны ў газэце “Чырвоная Зьвязда” 23 верасьня 1997 года:

“Спн. Дзямковіч увесь час аказвае матар’яльную дапамогу сваім землякам ня толькі з роднай вёскі, але й суседніх. …акрамя таго, што Марыя прывозіла асабіста, на адрас яе землякоў паступіла 13 пасылак зь лекамі, медыцынскімі прыладамі, абсталяваньнем. Прыйшла такая пасылка і ў маю вёску. Яе перадалі ў маю сям’ю, бо ў нас сямёра дзяцей, ёсьць немалыя матар’яльныя праблемы. Дзякуй за гэта!”

У красавіку 1993 года менская газэта “Набат” зьмясьціла артыкул пра наведваньне Беларусі амэрыканскай дэлегацыяй мэдыкаў на чале з прафесарам Пітсбургскага ўніверсытэту Томасам Фолі. Прафэсара Фолі зацікавіла чарнобыльскай праблемай менавіта Марыя Дзямковіч. Прафесар Фолі ўжо трэці раз быў у Беларусі. Дзякуючы ягоным захадам і пры актыўнай дапамозе доктара Дзямковіч, а таксама беларускае грамады ЗША, яму ўдалося атрымаць грант на 240 тысячаў даляраў дзеля супрацоўніцтва паміж амэрыканскімі й беларускімі лекарамі, што спэцыялізуюцца ў мэдычнай радыялёгіі.

Марыя Дзямковіч заваявала славу ў США як цудоўны доктар і грамадзкая дзяячка. Пра гэта гавораць найперш такія факты, што яна заўважана кіраўніцтвам ЗША. Была на сустрэчах з прэзыдэнтамі Бушам (старэйшым) і Клінтанам, а таксама сябруе з адной з самых слынных ва ўсім сьвеце нашых зямлячак, шматразовай алімпійскай чэмпіёнкай Вольгай Корбут.

Аднойчы, выступаючы на Кангрэсе Рэспубліканскай партыі ў Вашынгтоне, д-р Дзямковіч заявіла:

“…пытаньне, якое тычыцца маладых незалежных дзяржаваў новай Садружнасьці. Мы ня бачым занадта шмат энтузіязму з боку прэзыдэнта (Буша – В. Б.) ў аказаньні дапамогі новым незалежным рэспублікам былога СССР.

Прэзыдэнт Буш паказаў вялікую сілу падчас “халоднай вайны”, падчас зьменаў у былым Савецкім Саюзе. Ён не прызнаў “путч”. Амэрыканскія беларусы хацелі б бачыць больш увагі й матар’яльнай падтрымкі новай дэмакратыі, правядзеньні эканамічных рэформаў. Калі гэтага не зрабіць, то ізноў прыйдзе дыктатура й “халодная вайна”. А мы гэтага ня можам сабе дазволіць”.

Якія прарочыя словы!

У архіве спн. Дзямковіч шматлікія лісты падзякі ад амбасадараў й міністра замежных справаў Беларусі, Генэральнага сакратара ААН Бутраса Бутраса-Галі. Яна атрымала ўзнагароду Міністэрства аховы здароўя Польшчы і ейнае імя ўключана ў шматлікія біяграфічныя даведнікі ЗША. Спн. Дзямковіч многія гады падтрымлівала газэту “Беларус”, а таксама шматлікія дабрачынныя арганізацыі ў ЗША.

Марыі Барысаўне прысьвячалі вершы паэты. Некалькі вершаў напісаў Язэп Васілеўскі, праўда па-расейску. А яшчэ гісторыя ейнае сям’і лягла ў аснову манумэнтальнае трылёгіі Васіля Якавенкі пра лёс Беларусі ў 20-м стагоддзі “Пакутны век”. Вось, што піша пра яе ў гэтым кантэксьце філёляг Аляксей Рагуля:

“Тут мне ўяўляецца ўся сям’я Рамановічаў (дзявочае прозьвішча Марыі – В. Б.). Лёс іх моцна пакалечыў, пакруціў, яны праз вялікія “жорны” прайшлі, а ўцалела, па сутнасьці – хто? – можна сказаць, адна Марыя Раманавічанка. І мы бачым, засталася яна зусім неардынарнай асобай, вялікай жанчынай, чалавекам вялікага сэрца, з думкай пра сваіх блізкіх, пра родных, пра Бацькаўшчыну, пра яе будучыню. Нават ня думкай – у яе ж падсьвядомае адчуваньне свайго абавязку й сваёй нутранай патрэбы быць заўсёды зь людзьмі. Гэта яскравы беларускі нацыянальны характар”.

Лепей я не скажу. З днём народзінаў й моцнага здароўя на доўгія гады, спн. Марыя!

Вячаслаў Бортнік
Сакратар Рады БНР у 2016-2019 гг.