Валер Булгакаў – гісторык, філёзаф і выдавец, выбітны папулярызатар беларускай гісторыі і культуры.

Ігар Случак – палітык і грамадзкі дзеяч, адзін з найбольш актыўных абаронцаў і папулярызатараў беларускай мовы ў наш час.

Доктар Аляксандар (Алесь) Смалянчук – выбітны беларускі гісторык, аўтар навуковых працаў па гісторыі Беларусі XIX і пачатку XX стагодзьдзяў.

***

У вераснi, падчас свайго вiзiта ў Беларусь, рэдакцыю «Моцных навін» наведаў наш зямляк, былы гамяльчук Вячаслаў Бортнiк, якi зараз з’яўляецца сакратаром Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.

Спадар Бортнiк нарадзiўся ў Гомелi, дзе жыў да 2013 года. Скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны. Мае дыпломы магістра палітычных навук і дзяржаўнага кіравання ЕГУ і Амерыканскага ўніверсітэта (Вашынгтон). Вучыўся ў Акадэміі паслядыпломнай адукацыі ў Мінску. Скончыў шэраг мiжнародных праграм па правах чалавека ў Манрэалі, Жэневе, Сан-Паўлу i Варшаве. У Беларусі працаваў настаўнікам сярэдняй школы ў вёсцы Насовічы (Добрушскі раён), дзіцячым псіхолагам у Гомелi, выкладаў псіхалогію ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце, кансультаваў недзяржаўныя арганізацыі.

У беларускім праваабарончым руху з 1995 года. З 2002 па 2006 ўзначальваў Беларускі філіял Amnesty International. У эмiграцыi з 2013 года. З чэрвеня 2015 — сябра Галоўнай Управы Беларуска-амерыканскага Задзiночання, З 2015 па 2017 — намеснiк старшыні. З 2016 па 2017 працаваў адным з кіраўнікоў Беларускага інстытута Амерыкі. У сакавiку 2016 года абраны Сакратаром Рады БНР. У лiпенi 2017 года абраны ў склад Вялiкай Рады Задзiночання беларусаў свету «Бацькаўшчына».

Мы папрасiлi спадара Вячаслава расказаць пра дзейнасць Рады БНР сёння.

Рэспубліка Беларусь — агульнапрызнаная дзяржава з амбасадамі, гербам, сцягам, урадам, парламентам. Навошта нам урад у выгнанні? Рада БНР — самы стары ўрад у выгнанні, і ня факт, што гэта — нагода для гонару. Можа, пара скласці паўнамоцтвы?

Канечне ж, роля і функцыі Рады БНР змяніліся ў параўнанні з часамі савецкай акупацыі Беларусі (а мы расцэньваем перыяд уваходжання Беларусі ў СССР як акупацыю). Калісьці Рада выконвала функцыі папулярызацыі Беларусі ў свеце — цяпер гэтым сапраўды займаюцца перадусім амбасады Рэспублікі Беларусь, якія маюць штат супрацоўнікаў і шчодрае фінансаванне.

Таксама Рада была адзіным увасабленнем альтэрнатывы вобразу таталітарнай і русіфікаванай БССР — цяпер жа ёсць дэмакратычная апазіцыя ўнутры Беларусі, якая супрацьстаіць дыктатуры і прэтэндуе на ўладу.

Але Беларусь так і не перайшла на шлях дэмакратычнага развіцця, забуксавала на шляху ператварэння з савецкай правінцыі ў еўрапейскую дзяржаву. Больш за тое, яе незалежнасць застаецца пад пагрозай з-за таго, што ўлада непадкантрольная народу і займаецца небяспечнымі вонкавапалітычнымі аванцюрамі. Таму Рада БНР застаецца патрэбнаю і працягвае сваю працу.

Чым практычна займаецца Рада БНР сёння?

У Рады БНР ёсць некалькі сучасных іпастасяў, некалькі асноўных функцый, якія яна выконвае.

Па-першае, ёсць фармальны, юрыдычны бок. Рада БНР — часовы найвышэйшы дзяржаўны орган Беларускай Народнай Рэспублікі, чыя задача забяспечыць фармаванне на тэрыторыі незалежнай Беларусі дэмакратычнага дзяржаўнага ладу. Першапачаткова задачай Рады БНР было правядзенне беларускага Ўстаноўчага Сойму, на якім бы прынялі Канстытуцыю, на базе якой потым прайшлі б дэмакратычныя выбары ў пастаянныя органы ўлады.

З таго часу, як вядома, нейкая Канстытуцыя была ўсё ж неяк прынятая, нейкія беларускія органы ўлады неяк былі сфармаваныя. Праблема толькі ў тым, што ўсе гэтыя Канстытуцыя і органы ўлады, увесь палітычны рэжым у Беларусі не носяць дэмакратычны характар. Фармальна дэмакратычная Канстытуцыя на самой справе не выконваецца, плюс аўтарытарны рэжым утварае непасярэднюю пагрозу незалежнасці Беларусі, бо разглядае суверэнітэт нашай краіны як аб’ект для гандлю з Расіяй. Адпаведна, місія Рады БНР застаецца не выкананая.

Па-другое,

Рада БНР — гэта самая старая дзеючая палітычная і ўвогуле арганізаваная структура Беларусі.

За дваццатае стагоддзе праз Беларусь прайшло некалькі войнаў і некалькі рэвалюцыяў. Загінулі сотні тысячаў людзей, цалкам знік цэлы пласт беларускага грамадства — габрэі, якія стагоддзямі займалі важнае месца ў беларускім жыцці. У Еўропе ці Амерыцы ёсць кампаніі і грамадскія арганізацыі, якім можа быць па дзвесце і трыста гадоў. Ёсць маёмасць — дамы, зямля — якія належаць той жа самай сям’і стагоддзямі. У Беларусі такога няма: не засталося ніякіх грамадскіх арганізацый, часцяком і прыватнай уласнасці, старэйшых за 100 гадоў. А Рада БНР засталася, і гэта само па сабе робіць яе важнай нематар’яльнай гістарычнай каштоўнасцю. Рада БНР — носьбіт традыцый беларускага незалежніцкага дэмакратычнага руху, увасабленне пераемнасці паміж беларускімі незалежнікамі пачатку XX стагоддзя і людзьмі, якія працягваюць барацьбу за дэмакратычную самастойную Беларусь сёння.

Па-трэцяе,

Рада БНР — гэта глабальнае аб’яднанне беларускіх актывістаў у замежжы і галоўная беларуская лабісцкая структура ў замежжы.

Раднымі звычайна робяцца людзі, якія праявілі сябе ў якасці арганізатараў беларускага грамадскага і палітычнага жыцця і якія пры гэтым застаюцца па-за сферай уплыву аўтарытарнага рэжыму, які пануе ў Менску. Сяброўства ў Радзе БНР — гэта з аднаго боку ганаровы тытул для такіх людзей, а з другога боку — магчымасць для скаардынаваных дзеянняў, абмена думкамі, дэкларавання пэўнай супольнай пазіцыі. Сябры Рады сустракаюцца з прадстаўнікамі ўрадаў краінаў, дзе жывуць, пішуць лісты, усяляк забяспечваюць, каб тэма Беларусі была на парадку дня.

Супраца з амерыканскімі спецслужбамі таксама ў гэта ўваходзіць? Пра гэта пішуць амерыканскія архівы, рассакрэчаныя нядаўна.

У нас гэткая інфармацыя звычайна інтэрпрэтуецца праз прызму савецкай прапаганды, маўляў, ёсць «советская Родіна», і ўсе, хто выступае ці тым болей змагаецца супраць камуністычнага рэжыму, — гэта нейкія фашысты, дэманы і здраднікі. Поўнае глупства і свядомая хлусня.

Рада БНР ні ад каго не залежыць і ніякага вонкавага фінансавання не атрымоўвае. Яна кіруецца ў сваёй дзейнасці выключна нацыянальнымі інтарэсамі Беларусі.

Ніхто, ані ЗША, ані хто яшчэ, не дыктуе нам, што рабіць. Наадварот, гэта мы спрабуем дапамагчы дэмакратычным краінам мець аб’ектыўную карціну таго, што адбываецца ў Беларусі і як трэба дзейнічаць у дачыненні да яе.

Недобразычліўцы абвінавачваюць Раду ў супрацоўніцтве з фашыстамі ў час Другой Сусветнай вайны, і кажуць, што некаторыя радныя сапраўды былі калабарацыяністамі. Што скажаце на гэта?

Рада БНР ніколі не мела ніякіх стасункаў і ніякага супрацоўніцтва з нацыстоўскай Германіяй. Гэта неаспрэчны гістарычны факт. Нацысты спрабавалі схіліць Раду да супрацы, пасля акупацыі Прагі, дзе яна тады базавалася, але ў іх нічога не атрымалася.

Такія будучыя дзеячы Рады БНР, як Вінцэнт Жук-Грышкевіч, Лявон Рыдлеўскі, айцец Аляксандар Надсан і іншыя, ваявалі супраць нацыстаў на Заходнім фронце.

Так, нямала беларускіх палітыкаў у той час пагадзіліся на супрацу з Гітлерам, пабачыўшы савецкі тэрор і думаючы, што Гітлер — меншае зло ў параўнанні з Сталіным. Гэта, ў любым выпадку, была іхная жахлівая памылка. Але да Рады БНР як да інстытуту прэтэнзій быць не можа. Рада БНР у сваіх заявах адназначна асуджае і гітлерызм, і савецкі камунізм.

Як наконт тэлеграмы Кайзеру Вільгельму? Раду БНР абвінавачваюць у гэтым.

Гэта стары прапагандысцкі прыём: зваліць у адну купу Гітлера і Кайзера, пасля чаго раздзмюваць нейкія ілжывыя беспадстаўныя эмоцыі на гэтым фоне.

Рада БНР тады спрабавала ўсталяваць кантакт з усімі сіламі, каб дамагчыся прызнання Беларусі як сувярэннай дзяржавы. Прапаганда не любіць згадваць, што Рада БНР мела асабістыя перамовы з кіраўніцтвам Савецкай Расіі, з Пілсудскім, з Украінай. Не, яны згадваюць толькі гэтую тэлеграму.

Германія ў той час дала афіцыйнае прызнанне Польшчы, краінам Балтыі і Ўкраіне, і нашым папярэднікам было цалкам лагічна паспрабаваць дабіцца прызнання і Беларусі. Тагачасныя нямецкія акупанты — гэта не тое ж, што нацысты трыццацю гадамі пазней. Ніякіх маштабовых вайсковых злачынстваў немцы падчас той акупацыі не здзейснялі, у той час, як расейскае царскае войска бегла з Беларусі, пакідаючы за сабой руіны і пажарышчы. Таму ў кантактах з тагачаснымі немцамі нічога дрэннага няма.

Увогуле, крытыкі разважаюць з пазіцый таго, што Беларусь — частка Расіі і таму не мусіла мець уласную пазіцыю, а павінна была слухацца і праліваць кроў ці то за расійскіх бальшавікоў, якія яе аддалі немцам паводле Брэсцкага міру, ці то за расійскіх «белых», якіх на Беларусі не было ўвогуле ніколі. Гэта глупства. Рада БНР рабіла ўсё слушна.

Добра, але лічыцца, што Рада БНР перадала паўнамоцтвы БССР у 20-я гады. Як быць з гэтым?

У 1924 годзе паўнамоцтвы склала не Рада БНР, а сфармаваны ёй Урад БНР, які ёй падпарадкаваўся. У многіх беларускіх дзеячоў тады стварылася ілюзія, што ў БССР можна пабудаваць сапраўдную беларускую дзяржаву, многія вярнуліся ў Менск, каб развіваць там навуку, адукацыю, эканоміку. Усіх гэтых людзей савецкія акупанты знішчылі ў трыццатыя гады. Але Рада БНР засталася.

Пра Раду мала чуваць у СМІ. Чым канкрэтна яна займаецца зараз і будзе займацца ў будучыні? Як Рада БНР плануе ўзяць уладу ў Беларусі?

Рада БНР не прэтэндуе на ўладу ў Беларусі: для гэтага ёсць дэмакратычныя сілы ўнутры самой Беларусі. Рада застаецца носьбітам гістарычнага мандату, які яна перадасць дэмакратычна абраным уладам Беларусі, пасля таго, як яны з’явяцца. У выпадку ж, калі Беларусь раптам станецца акупаванай вонкавай сілай, верагоднасць чаго цяпер, на жаль, нельга выключаць, Рада будзе мабілізаваная і разгорнутая ў якасці каардынацыйнага цэнтру ў эміграцыі.

У цяперашні момант мы рыхтуем адзін важны святочны праект датычна 100-годдзя БНР. Пра яго мы абвесцім у хуткім часе. Таксама працягваюцца рэгулярныя кантакты з урадамі замежных краінаў.

Якой Рада БНР бачыць Беларусь?

Трэба разумець: Рада БНР — гэта не палітычная партыя. Таму

нашая праграма абмяжоўваецца толькі пазіцыяй па прынцыповых пытаннях: перадусім, па пытаннях дэмакратыі і незалежнасці.

Беларусь павінна быць самастойнай дзяржавай, якая развіваецца ў адпаведнасці з сваёй гістарычнай і культурнай спадчынай і якая мае добрыя і ўзаемапаважлівыя адносіны з усімі сваімі суседзямі. Беларусь павінна быць дэмакратычнай еўрапейскай дзяржавай, дзе людзям гарантуюцца ўсе правы. Усё астатняе — дэталі, якія мае вызначаць і вырашаць дэмакратычны беларускі ўрад.

Як вы пракаментуеце стаўленне ўладаў да тэмы БНР і да Рады БНР? Чаму ўлады не хочуць усталёўваць шыльду на будынку ў Менску, дзе была абвешчаная незалежнасць БНР?

Мне здаецца, што ўлады разрываюцца паміж аб’ектыўнай неабходнасцю прызнаць вырашальную ролю абвешчання БНР для гісторыі Беларусі XX стагоддзя і страхам запярэчыць сваім расійскім «старэйшым братам». Але мы бачым, як са зменай пакаленняў пашыраецца і ўсведамленне Беларусі як паўнавартаснай незалежнай дзяржавы, і, адпаведна, здаровы погляд на беларускую гісторыю, без аглядкі на Расію. Час працуе на нас, гэта бясспрэчна. Шыльда на тым доме будзе, як і будзе перадача Радай сваіх паўнамоцтваў дэмакратычна абранаму парламенту Беларусі.

Кастрычнік 2018 г.

https://gomel.today/rus/article/politics-542/

На гэтыя і іншыя пытанні адказвае гісторык Валянціна Лебедзева.

Відэа створанае ў рамках гомельскага адукацыйна-асьветніцкага праекту “Krajavid”.

Цімох Вострыкаў нарадзіўся ў вёсцы Баршчоўка Добрускага раёну Гомельшчыны ў заможнай сялянскай сям’і. У 1939 г. ягоны бацька Якім Вострыкаў за адмову ўступаць у калгас быў асуджаны на 3 гады турмы.

У 1940 г. Цімох скончыў двухмесячныя настаўніція курсы і працаваў як настаўнік у Маларыцкім раёне Берасьцейскай вобласьці. Пасьля пачатку савецка-нацыстоўскай вайны ў 1941 г. ён быў мабілізаваны ў Савецкую армію і патрапіў у нямецкі палон. Ён апынуўся ў лягеры для ваннапалонных, аднак адтуль уцёк у Гомель. У 1942 г. Вострыкаў тры месяцы адпрацаваў у якасьці “остарбайтэра” электразваршчыкам у Нямеччыне, аднак яму ўдалося сымуляваць хваробу, падмануць нямецкія ўлады і вярнуцца назад у Гомель. Пасьля вяртаньня ён працаваў у бацькавай гаспадарцы і некалькі разоў пазьбягаў мабілізацыі ў пронямецкія збройныя фармаваньні.

У 1943 г. перад наступаючымі вайскамі СССР Вострыкаў зьехаў у Нямеччыну. У 1944 г. ён патрапіў у амэрыканскую акупацыйную зону, а ў 1945 г., каб унікнуць прымусовай рэпатрыяцыі грамадзянаў СССР, зьмяніў у дакумэнтах месца нараджэньня на Заходнюю Беларусь, каб выдаць сябе за грамадзяніна міжваеннай Польшчы.

У 1946 г. бацька Вострыкава зноў асуджаны, на гэты раз па фальшывым даносе аб супрацоўніцтве зь нямецкімі ўладамі. Ён пазьней загінуў у ГУЛАГу.

У гэты час, з 1946 па 1948 гг., Цімох вычуўся ў Міхельсдорфскай беларускай гімназіі імя Янкі Купалы ў Нямеччыне. У гімназіі ён пазнаёміўся з многімі будучымі дзеячамі беларускай эміграціі, канчаткова стаўшы сьвядомым беларусам. Разам з аднакашнікамі Вострыкаў выдаў і распаўсюдзіў 12 нумароў часопіса “Наперад”.

У канцы 1948 г. разам с сябрамі-выдаўцамі Вострыкаў паехаў у Ангельшчыну працаваць на вугальных шахтах. Працаваўшы там два гады, у 1950 г. Вострыкаў сустрэў Барыса Рагулю, які запрапанаваў яму і ягоным сябрам навучаньне у Лювэнскім унівэрсытеце ў Бэльгіі, дзе Цімох правучыўся паўтары гады на фізкультурным факультэце.

У 1951 г. Вострыкаў прайшоў спэцпадрыхтоўку на амэрыканскай вайсковай базе ў Бадвэрысгофэне пад Мюнхенам, і ў ноч з 26 на 27 жніўня 1952 г. дэсантаваўся на тэрыторыю акупаванай Беларусі як прадстаўнік Рады БНР.

Група была выкрытая за адзін тыдзень, магчыма, у выніку здрады. Вострыкаў быў засуджаны на тэрмін у 23 гады лягероў агульнага рэжыму, які ён цалкам адбыў у чатырох розных лягерах у Мардовіі. У кожным лягеры яму ўдавалася стварыць беларускае асяродзьдзе колькасцю ў прынамсі паўсотні чалавек, у якім была арганізаваная культурна-асьветніцкая дзейнасьць і змаганьне за правы вязьняў. У лягерах Вострыкаў пачаў пісаць гістарычную працу па гісторыі ВКЛ.

Вызваліўся ў 1975 г. і да пачатку 1980-х гадоў працаваў будаўніком, пакуль ня выйшаў на пэнсію. У дзевяностыя гады Вострыкаў пачаў актыўна займацца грамадзка-культурнай дзейнасьцю на Гомельшчыне, выступаў у грамадзкіх і дзіцячых устанавах з публічнымі декцыямі на гістарычныя тэмы.

Памёр 13 лістапада 2007 у Гомелі. Да самай сьмерці ня быў рэабілітаваны афіцыйнымі ўладамі.

Глядзі таксама

• Вянок памяці: Цімох Вострыкаў
• Палякоў: Цімох Вострыкаў – той сымбаль, якія дапамагае ўсвядоміць дзеля чаго мы змагаемся
• «Адысея капітана БНР» — прэзентацыя кнігі сябра БАЖ у Гомелі

Верш Цімоха Вострыкава:

Жыве Літва — Беларусь!

Маці краіна — наша дзяржава,
Нас ты зьяднала дружбаю зноў.
Бела-чырвона-белы сьцяг славы
Велічна ўзьняўся наноў.

Мы, беларусы, колісь — літвіны
Доўгім змагарным шляхам ішлі
Выгнаць хапугаў, каб іх краіне,
Даць дабрачыннасць жыцьці.

Спадчыну нашу — дзедавы гоні
Ў бітвах за праўду Бог ратаваў.
Люд акрылёны роднай “Пагоняй”
Гонар і волю каваў.

Нашых абшараў — цуда прыроды,
Мы не дадзім іх ніколі на зьдзек.
Дай жа нам, Божа, шчырае згоды,
Моцнай дзяржавы вавек!

“За апошні тыдзень Народны Сакратарыят наведалі прадстаўнікі Магілёўскай, Віцебскай губэрній, Гомельшчыны, Палесься, Вілейскага павета і іншых гарадоў. З усіх месц дэлегаты прывозяць пастановы аб прызнаньні ўлады Народнага Сакратарыята і просьбу рэгуляваць жыцьцё”

1) прызнаць уладу Цэнтральнай Краёвай Беларускай Рады;

2) павiнна быць створана адзiная непадзельная Беларусь у форме БНР;

3) дэлегаваць у Менск свайго прадстаўнiка.

Аналягічныя пастановы прыходзілі з іншых гарадоў і павятовых цэнтраў Беларусі: Бабруйск, Радашкавічы, Барысаў, Слуцак, Нясьвіж, Наваградак, Койданава, Рэчыца і іншыя.

Газэта “Гоман” 12 красавiка 1918 года паведамляла:

„Зь Менска паказваюць, што весьцi аб прызнаньнi Народнага Сакратарыята прыходзяць амаль штогадзiну”.

13 траўня 1918 года Народны Сакратарыят Беларусі наведалі прадстаўнікі Рэчыцкага земства М. Мяцельскі і Д. Хічук. Дэлегаты раіліся са старшынём Народнага Сакратарыята Язэпам Варонкам і народным сакратаром асьветы Аркадзем Смолічам аб справе, зьвязанай з беларуска-ўкраінскімі перагаворамі, а таксама аб справе арганізацыі сеткі беларускіх школ і ўвядзеньня беларускай мовы ва ўжо існуючых школах.

У паведамленьні ад 6 чэрвеня 1918 года „Сфэра ўплыву Народнага Сакратарыята” адзначалася:

„За апошні тыдзень Народны Сакратарыят наведалі прадстаўнікі Магілёўскай, Віцебскай губэрній, Гомельшчыны, Палесься, Вілейскага павета і іншых гарадоў. З усіх месц дэлегаты прывозяць пастановы аб прызнаньні ўлады Народнага Сакратарыята і просьбу рэгуляваць жыцьцё”.

Вучыўся ў Менскай гімназіі, зь якой за ўдзел у вучнёўскіх беспарадках у 1907 выключаны і арыштаваны. У 1912 годзе скончыў юрыдычны факультэт Пэтэрбурскага ўнівэрсытэта.

Падчас Першай сусьветнай вайны на фронце — прапаршчык, штабс-капітан. Ад вайскоўцаў-беларусаў абраны дэлегатам на Першы Ўсебеларускі Зьезд, член яго прэзыдыюма.

Да ліпеня 1918 займаў пасаду міністра юстыцыі і фінансаў у Народным сакратарыяце — першым урадзе БНР. Як нязгодны зь яго палітыкай, выйшаў у адстаўку.

Пасьля дыпляматычны прадстаўнік ураду БНР у Кіеве, Адэсе, Бэрліне. У 1919 арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі, але здолеў уцячы з-пад варты.

У 1918—1919 сябра Беларускай партыі сацыялістаў-фэдэралістаў, у 1920 сябра Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў, зь якой выйшаў у жніўні 1920.

У 1920—1922 служыў у Гомелі ў чыгуначных часьцях Чырвонай арміі. 1 кастрычніка 1920 арыштаваны асобым аддзелам Заходняга фронту па падазрэньні ў контррэвалюцыйнай дзейнасьці; вызвалены праз 6 месяцаў. У чэрвені 1924 удзельнічаў у ліквідацыйным зьезьдзе БПС-Р.

Перайшоў на фінансавую работу — у 1925—1930 упаўнаважаны Наркамфіну БССР, з 1931 у Белшвейаддзяленьні Вышэйшага савета народнай гаспадаркі.

Арыштаваны 19 сакавіка 1932. Паводле пастановы калегіі ОГПУ СССР асуджаны на 5 гадоў папраўча-працоўных работ. Этапаваны ў Сьвірскі канцлягер НКВД Ленінградзкай вобласьці. У зьняволеньні 27 сьнежня 1936 узяты пад варту. 8 лютага 1937 Ленінградскім абласным судом асуджаны да 5 гадоў зьняволеньня і 5 гадоў пазбаўленьня правоў.

Загінуў у 1942 годзе ў Магаданскім канцлягеры. Па першым прыгаворы рэабілітаваны прэзыдыюмам Менскага абласнога суда 16 лістапада 1963, па другім — пракуратурай Расейскай Фэдэрацыі 16 сьнежня 1992.

На фота – у цэнтры.