Піша Анатоль Сідарэвіч:

Пра М. Пашковіча вядома, што ён, як і многія дзеячы БНР — настаўнік, пэдагог. У 1915 ён скончыў Маладэчанскую настаўніцкую сэмінарыю і адразу ж быў мабілізаваны ў войска. У 1916 скончыў Уладзімерскае вайсковае вучылішча ў С.-Пецярбургу і адпраўлены на фронт. Паказаў сябе добрым воінам: за мужнасьць узнагароджаны ордэнам сьв. Ганны 4-й ступені. Пэўна, у канцы 1918 паступіў на вучобу ў Менскі беларускі пэдагагічны інстытут, які скончыў у 1921 як Менскі інстытут народнай адукацыі, а ў 1926 ён скончыў Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт.

Да беларускага руху далучыўся ў 1917 г. Падпаручнік Пашковіч узначальваў Беларускі камітэт ХІІ арміі Паўночнага фронту. На беларускім вайсковым зьездзе Паўночнага фронту, які адбыўся 15–20.11 у Віцебску, яго дэлегавалі ў склад Часовай Цэнтральнай Беларускай Вайсковай Рады. У сьн. 1917 ён удзельнічаў у працы Ўсебеларускага Зьезду.

У сак. 1918 Пашковіч стаў сябрам Рады БНР ад ЦБВР. 1.05.1918 ён увайшоў у Фінансавую камісію Рады. І тады ж разам з іншымі народнікамі пакінуў Беларускую Сацыялістычную Грамаду і стаў адным з заснавальнікаў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў. Пачаўшы вучобу ў пэдагагічным інстытуце, уступіў у эсэраўскую арганізацыю «Маладая Беларусь», якая — на чале з У. Ігнатоўскім — дзейнічала пры гэтай установе.

Палітычную дзейнасьць Пашковіч спалучаў з асьветніцкай, пэдагагічнай. У 1918–1920 ён працаваў загадчыкам менскай 29-й пачатковай беларускай школы. Стаўшы інструктарам Школьнай Рады па арганізацыі беларускіх школаў, выяжджаў на правінцыю. Адначасна ў 1919–1920 гг. узначальваў Беларускі Настаўніцкі Хаўрус. З канца 1919 ён працаваў таксама ў Часовым Беларускім Нацыянальным Камітэце. Як эсэр, вёў падпольную працу супраць польскіх акупантаў, уваходзіў у створаны эсэрамі і бальшавікамі Аб’яднаны паўстанцкі камітэт. З апублікаваных матэрыялаў вынікае, што быў ён і сувязным паміж ЧБНК і інтэрнаваным ў Варшаве А. Луцкевічам.

З прыходам у ліп. 1920 бальшавікоў Пашковіча на кароткі час мабілізавалі ў Чырвоную армію. Вярнуўшыся з войска, працаваў настаўнікам. Перад падпісаньнем Рыскага трактату паміж бальшавікамі і Польшчай быў арыштаваны. Адбыўшы кароткатэрміновы арышт, вярнуўся да культурніцкай і пэдагагічнай працы. Стаў актыўным сябрам гуртка «Беларуская моладзь» пры «Беларускай хатцы», якая месьцілася на Конным пляцы побач з Камароўкай (увесну 1923 бальшавікі дзейнасьць гуртка забаранілі), працаваў настаўнікам узорнай сярэдняй школы пры Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце.

Застаючыся актыўным эсэрам, Пашковіч быў у ліку тых, хто ў сак. 1924 падпісаў дэклярацыю аб уступленьні ў бальшавіцкую партыю. У чэрв. 1924 ён удзельнічаў у працы зьезду БПС-Р, які прыняў рашэнне аб роспуску партыі. Гэта, аднак, не палегчыла ціск з боку бальшавікоў ды іх «узброенага атраду». Можна думаць, што Пашковічу забаранілі працаваць па спэцыяльнасьці, бо з 1926 г. ён непрацяглы час працаваў у Беларускім дзяржаўным выдавецтве. А ў сак. 1927 г. Пашковіча выслалі на 3 гады ва Ўральск (Казахстан).

Як вынікае з дакумэнтаў Дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення, нелегальная «нацыянал-дэмакратычнай арганізацыя», да якой ён нібыта належаў і ў якую нібыта ўваходзілі студэнты, называлася «Летуценьнікі» («Мечтатели»). Пасьля адбыцьця тэрміну пакараньня вярнуцца ў БССР яму не дазволілі. Таму пасяліўся ў Смаленску і працаваў у абласной плянавай камісіі. Неўзабаве яго зноў арыштавалі. На гэты раз — у «справе» так званага Саюзу вызваленьня Беларусі. У крас. 1931 саслалі на 5 год у Елабугу (Татарстан). У ліп. ён 1935 выйшаў на свабоду, але на кароткі час. Пасьля чацьвёртага арышту яго асудзілі на 10 год лягероў і адправілі на Салаўкі. Там жыцьцёвы шлях Пашковіча скончыўся.

Дакладаная дата сьмерці і месца пахаваньня невядомыя.

Рада Беларускай Народнай Рэспублікі выказвае шчырыя спачуваньні родным і блізкім Алесі Фурс, і асабліва яе мужу, Антону Фурсу.

“Алеся Фурс – прыклад шчырага і адданага змаганьня за незалежнасьць Беларусі, самаахвярнасьці, гераізму і стойкасьці перад жорсткім, бязьлітасным і бесчалавечным ворагам”

– адзначыла Старшыня Рады БНР Івонка Сурвілла.

“Толькі дзякуючы такім героям, як яна, Беларусь стала незалежнаю дзяржавай. Памяць пра Алесю Фурс і яе паплечнікаў будзе вечна жыць у памяці беларускага народу.”

Алеся Умпіровіч нарадзілася 24 сьнежня 1926 года ў вёсцы Азярава ў акупаванай Польшчаю Заходняй Беларусі (цяпер Браслаўскі раён Віцебскай вобласьці).

Падчас Другой Сусьетнай вайны яна навучалася ў настаўніцкай сэмінарыі, дзе ў 1943 годзе стала сябрам Саюзу Беларускай Моладзі.

Пасьля вайны студэнты Пастаўскай пэдагагічнай вучэльні, нязгодныя з антыбеларускай палітыкай акупацыйнай савецкай улады, стварылі падпольны Саюз Беларускіх Патрыётаў. Мэтамі арганізацыі было дасягненьне паўнавартаснага дзяржаўнага сувэрэнітэта Беларусі і свабоднае разьвіцьцё беларускага народу.

Алеся Умпіровіч стала сябрам гэтай арганізацыі. Такія ж суполкі зьявіліся ў Глыбокім і іншых беларускіх гарадах.

У 1947 годзе Саюз Беларускіх Патрыётаў быў зьнішчаны савецкімі карнымі ворганамі. У 1948 годзе Алесю Умпіровіч арыштавалі і прысудзілі да 25 гадоў зьняволеньня ў Мардовіі. Бацька Алесі, Лявон Умпіровіч, быў асуджаны на 10 гадоў лягероў за неданясеньне на ўласную дачку. Ён памер у турме.

У лягеры Алеся Умпіровіч сябравала зь дзяячкай Рады БНР і вядомай беларускай паэткай Ларысай Геніюш.

Пасля вызваленьня ў 1956 годзе Алеся Умпіровіч выйшла замуж за сябра Глыбоцкай філіі СБП Антона Фурса. Сям’я больш за дваццаць гадоў пражыла ў Казахстане. У вольны час спадарыня Алеся займалася маляваньнем, завочна скончыла Маскоўскі народны ўнівэрсытэт мастацтваў.

У 1982 годзе сям’я Фурсаў вярнулася ў Беларусь і пасялілася ў Паставах. Алесю Фурс рэгабілітавалі 23 лістапада 1992 года.

Алеся Фурс. 25 гадоў канцлягераў – за “Пагоню” – рэпартаж Радыё Свабода

Алеся Ўмпіровіч (Фурс): «Беларусь павінна быць беларускай, са сьцягам бел-чырвона-белым і Пагоняй» – інтэрвію з Радыё Свабода

Чытай таксама:

Алеся Умпіровіч, Антось Фурс. Споведзь няспраўджаных надзеяў

Карцер, избиение, электрошок. Как сейчас живут белорусы, которые за любовь к стране прошли через ГУЛАГ (“Карцэр, зьбіцьцё, электрашок. Як цяпер жывуць беларусы, якія за любоў да краіны прайшлі праз ГУЛАГ”)

Удзельнік Зьезда беларускіх нацыянальных арганізацый у Менску (сакавік 1917 г.), у 1918 працаваў загадчыкам бежанскага аддзела Белнацкама.

З красавіка 1919 г. ў Вільні: член Беларускага Нацыянальнага Камітэта, старшыня Цэнтральнай Беларускай Рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны (травень — ліпень 1919), узначальваў камітэт Беларускага Таварыства Дапамогі Пацярпелым ад Вайны, адзін з ініцыятараў стварэньня Беларускае Вайсковае Камісіі.

Восеньню 1919 — дыпляматычны прадстаўнік урада БНР у дзяржавах Балтыі, дзяржаўны сакратар ва ўрадзе В. Ластоўскага.

У 1920—30-я г. працаваў у міністэрствах беларускіх спраў, замежных спраў, сувязі Літоўскай Рэспублікі, быў адным з кіраўнікоў Беларускага цэнтра, Летувіска-Беларускага Таварыства.

У час Другой Сусьветнай Вайны арыштоўваўся савецкімі і нямецкімі ўладамі, быў вязьнем нацыстоўскага канцлягера. Пасьля вайны зноў некалькі разоў арыштаваны савецкімі ўладамі, канчаткова вызвалены ў 1955 годзе.

Аўтар дзясяткаў будынкаў у розных гарадах Літоўскае Рэспублікі.

Дуж-Душэўскі лічыцца аўтарам эскіза беларускага нацыянальнага сьцяга, які грунтуецца на колерах беларускіх нацыянальных арнамэнтаў і на традыцыях дзяржаўнай сымболікі Вялікага Княства Літоўскага. Дакладная дата стварэньня і зацьверджаньня сьцяга невядомая, але ў сьнежні 1917 года ў Менску падчас Усебеларускага зьезду бел-чырвона-белы сьцяг ужо адзінадушна прызнаваўся ў якасьці нацыянальнага сымбаля Беларусі і беларускага народу.

У сваіх успамінах Клаўдзі Дуж-Душэўскі пісаў:

«Цiкава адзначыць, што беларусы ўважалi сваiм дзяржаўным сьцягам той, што i лiтоўцы, гэта значыць белую Пагоню на чырвоным полi, але нацыянальнага сьцяга не было. Мне давялося зрабiць некалькi праектаў нацыянальнага сьцяга, i адзiн зь iх быў прыняты, менавiта: бела-чырвона-белы. Ад таго часу гэты сьцяг i лiчыцца за беларускi»