Дзяцінства і сям’я

Нарадзіўся ў Заходняй Беларусі, акупаванай Польшчай, у шматдзетнай сям’і праваслаўнага сьвятара.

У часе Другой Сусьветнай Вайны сям’я пераехала на Мядзельшчыну, дзе бацька атрымаў у Кабыльніку царкоўны прыход. Тут у 1944 годзе, пасьля вяртаньня савецкай улады, Расьціслаў пайшоў вучыцца ў толькі што адчыненую Кабыльніцкую школу-сямігодку. У гэты ж час праз старэйшага брата Алега Лапіцкага — сэмінарыста Віленскай духоўнай сэмінарыі — ён далучыўся да падпольнай Віленскай патрыятычнай арганізацыі, якая ўтварылася сярод навучэнцаў Віленскай беларускай гімназіі і Віленскай сэмінарыі.

Арганізацыя была разгромленая савецкімі акупацыйнымі ўладамі, значная частка яе ўдзельнікаў была арыштаваная. 16-гадовы Расьціслаў быў таксама асуджаны, як малалетні, на тры гады зьняволеньня. Ужо ў 1945 г. ён быў вызвалены з турмы па амністыі з нагоды перамогі Нямеччынай і вярнуўся ў Кабыльнік, дзе працягваў школьнае навучаньне.

Пасьля сьмерці бацькі ў 1946 асірацелая сям’я — маці і сын — зімой з 1946 на 1947 перабіраюцца ў Мікасецак непадалёку Мядзелу.

Нястачы і голад не пакідалі Лапіцкіх у Мікасецку. У пошуках нейкага паратунку восеньню 1949 году маці з сынам пешкі, ведучы на вяроўцы карову-карміліцу, падаліся за 80 км у Смаргонь. У Смаргоні Расьціслаў пайшоў у дзясятую клясу мясцовай школы.

Падпольная дзейнасьць

Расьціслаў Лапіцкі ў Кабыльніку і, асабліва, у Мядзельскай школе вылучаўся сваімі ярка выражанымі антыкамуністычнымі і патрыятычнымі настроямі.

І падчас вучобы ў Мядзельскай школе, і ў Смаргонскай школе Расьціслаў зьбіраў вучнёўскую моладзь у антыбальшавіцкую патрыятычную падпольную арганізацыю. Арганізацыяй выдаваліся антыбальшавіцкія і антысталінскія ўлёткі.

Пасьля масавага зьяўленьня ў Смаргоні ў пачатку сьнежня 1949 антыкамуністычных улётак Расьціслаў Лапіцкі быў арыштаваны. Аднак пасьля тыдня бясплённых допытаў часова вызвалены.

Нарада падпольнай арганізацыі вырашыла, што Лапіцкаму неабходна пакінуць Смаргонь. І ён зноў тайна вяртаецца на Мядзельшчыну. Нейкі час быў у Мікасецку, Юшкавічах. Затым, ужо моцна прастуджаны, перабраўся да знаёмых у Кабыльнік. Праз хваробу ён ня змог скарыстацца магчымасьцю перабрацца за мяжу з дапамогай Арміі Краёвай.

Неўзабаве ён быў паўторна арыштаваны. Да суду ўтрымліваўся ў нядобра славутай турме ў Вялейцы, дзе на допытах яго жорстка катавалі.

Расправа і памяць

Суд над Расьціславам Лапіцкім і большасьцю ўдзельнікаў мядзельска-смаргонскага падпольля адбыўся ў Маладэчне ў чэрвені-ліпені 1950. Было асуджана ўсяго дзевятнаццаць чалавек. Двое, Расьціслаў Лапіцкі і Факунда Несьцяровіч, былі прыгавораныя да расстрэлу. Расьціслаў адмовіўся ад прапановы прасіць памілаваньня. Зянон, Аўгусьцін і Ганна Ахрамовічы, Восіп Блізьнюк, Анатоль Карней, Юзаф Качэрга, Эдуард Сташкевіч, Тадэвуш Хацілоўскі, Леакадзія і Часлаў Цыбоўскія, Тамара Юшкевіч былі асуджаныя да дваццаці пяці гадоў зьняволеньня. Тацьцяна Юшкевіч, Канстанцін Іваноўскі, Зьбігнеў Пашкевіч, Марыя Барташэвіч былі асуджаныя да дзесяці гадоў няволі, Часлава Ашукоўская — да васьмі. Адзін з падпольшчыкаў, Генадзь Нафрановіч, падчас затрыманьня застрэліўся.

Лапіцкі быў расстраляны ў ноч на 28 кастрычніка 1950 году ва ўрочышчы Красны Беражок.

1 верасьня 2009 года ва ўрочышчы Красны Беражок грамадзкія актывісты ўсталявалі крыжы на меркаваным месцы расстрэлу Лапіцкага. За ўсталяваньне помніку афіцыйныя ўлады прыцягвалі жыхароў Вілейкі Аляксея Сюдака, Уладзімера Малярчука і Аляксандра Наркевіча да адміністрацыйнай адказнасьці. Крыжы неаднаразова зьнішчаліся невядомымі асобамі, але аднаўляліся зноў.

Як пошуг маланкі: дакумэнтальны фільм пра антысавецкі супраціў у Заходняй Беларусі пасьля Другой Сусьветнай Вайны

Вучыўся ў духоўнай сэмінарыі ў Пінску, у Мікалаеўскай гімназіі ў Лібаве (цяпер Ліепая, Латвія), пазьней — у Рыскім тэхнічным унівэрсытэце.

У сьнежні 1904 году А. Уласаў заснаваў Беларускую сацыялістычную грамаду, першую беларускую палітычную партыю. Быў сябрам ейнага Цэнтральнага камітэту.

Падчас Рэвалюцыі 1905 г. Уласаў арганізоўваў страйкі рабочых у розных беларускіх гарадах, удзельнічаў у нелегальным зьезьдзе настаўнікаў. У 1908 годзе ён стаў адным з заснавальнікаў выдавецтва “Наша Хата”.

Зь сьнежня 1906 году і да траўня 1914 году А. Уласаў зьяўляўся галоўным рэдактарам газэты “Наша Ніва”, якая адыграла выключна важную ролю для беларускага грамадзтва. За гэты час Уласаў прыцягнуў да супрацоўніцтва з газэтай таленавітых беларускіх літаратараў, сярод якіх быў і Янка Купала, які пазьней стаў новым рэдактарам газэты.

За сваю грамадзка-палітычную дзейнасьць і публікацыі ў 1909 годзе А. Уласаў быў асуджаны расейскімі ўладамі да 4 месяцаў зьняволеньня.

У сьнежні 1917 г. Уласаў браў удзел у Першым Усебеларускім Кангрэсе.

У 1918 годзе ўвайшоў у склад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі, праз год аднавіў дзейнасьць Беларускага навуковага таварыства ў Вільні “Наша хатка”. Выдаваў таксама часопісы “Лучынка” для дзяцей і “Саха” для сялянаў.

На момант заключэньня польска-бальшавіцкай Рыскай дамовы 1920 году знаходзіўся ў Радашкавічах, якія апынуліся ў выніку дамовы на тэрыторыі міжваеннай Польскай Рэспублікі. Неаднаразова арыштоўваўся польскімі акупацыйнымі ўладамі за беларускую культурніцкую і палітычную дзейнасьць. Пазьней у Радашкавічах Уласаў стварыў беларускую гімназію імя Францішка Скарыны. У 1921 годзе выступіў адным з заснавальнікаў Таварыства беларускай школы – важнай беларускай грамадзкай арганізацыі, што апеквалася беларускай адукацыяй у Заходняй Беларусі.

У 1922—1927 гадах Уласаў меў мандат сэнатара першага тэрміну зь сьпісу Блёку нацыянальных меншасьцяў у польскім Сэнаце. Прымаў удзел у рабоце Беларускай сялянска-работніцкай грамады, у 1927 г. выступаў у абарону яе кіраўнікоў на судовым “Працэсе 56-і”.

Пасьля акупацыі Заходняй Беларусі савецкімі войскамі ў кастрычніку 1939 году Уласаў быў арыштаваны НКВД і перавезены ў Менск. У лістападзе 1940 году ён асуджаны на 5 гадоў канцлягераў за “шпіёнска-правакатарскую дзейнасьць”. У сакавіку 1941 г. ён памёр у зьняволеньні ў Расеі, на тэрыторыі цяперашняй Кемераўскай вобласьці.

Яны былі першыя. Аляксандар Уласаў

Паходзіў зь сялянскай сям’і, скончыў тэхналягічны інстытут у Харкаве, а пазьней вучыўся на факультэце будовы караблёў Пэтэрбурскага палітэхнічнага інстытуту, атрымаў ступень інжынэра.

У Пэтэрбургу далучыўся да Беларускай Сацыялістычнай Грамады і пачаў дзейнасьць у беларускім нацыянальным руху.

Потым некалькі год працаваў у Бабруйску, дзе ствараў беларускія грамадзкія і палітычныя арганізацыі. Удзельнічаў у адборы дэлегатаў на Першы Ўсебеларускі Кангрэс, паводле адной з крыніцаў быў таксама яго ўдзельнікам у сьнежні 1917 году.

У 1918—1919 гг. член Рады БНР, Прэзыдыюму Рады БНР, Народнага сакратарыяту Беларусі.

Пазьней – адзін з інцыятараў стварэньня беларускіх вайсковых атрадаў у складзе польскага войска, у 1919—1920 гг. член, а пазьней віцэ-старшыня часовага прэзыдыюму Беларускай Вайсковай Камісіі.

У 1920 годзе паўнамочны прадстаўнік БНР у Летуве; прадстаўнік беларускай нацыянальнай меншасьці ў Польшчы, з 1922 пасол на Сойм Польскай рэспублікі І ськліканьня.

У 1930-я гады зьехаў у БССР, у 1933 г. быў арыштаваны. Зьвестак пра далейшы лёс няма.

“За апошні тыдзень Народны Сакратарыят наведалі прадстаўнікі Магілёўскай, Віцебскай губэрній, Гомельшчыны, Палесься, Вілейскага павета і іншых гарадоў. З усіх месц дэлегаты прывозяць пастановы аб прызнаньні ўлады Народнага Сакратарыята і просьбу рэгуляваць жыцьцё”

У 1900—1904 вучыўся ў Маладэчанскай настаўніцкай сэмінарыі; потым настаўнічаў на Маладэчаншчыне.

У час рэвалюцыі 1905—1907 за распаўсюджаньне сацыял-дэмакратычнай літаратуры зьняволены на 3 месяцы ў Вялейцы, потым вымушаны зьехаць у Крым. У 1912 у Фэадосіі скончыў пэдынстытут. Вярнуўся ў Беларусь, дзе арганізоўваў беларускія школы. Стаў чальцом Беларуская Сацыялістычнай Грамады.

З пачаткам Першай сусьветнай вайны ў 1914 мабілізаваны ў расейскае войска. Ваяваў на Румынскім фронце. У 1915 г. пачаў публікавацца ў “Нашай ніве” і іншых выданьнях.

Пасьля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 у Менску. Узначаліў Цэнтральную вайсковую раду.

З 1918 сябра Рады БНР.

У 1918—1919 сябра Беларускай Вайсковай Камісіі.

У 1918—1920 жыў у Гародні, працаваў у беларускай гімназіі, займаўся публіцыстыкай.

У 1920—1922 дырэктар Беларускай настаўніцкай сэмінарыі ў Барунах. Адначасова, з восені 1920, настаўнік Віленскай беларускай гімназіі.

У 1922 абраны дэпутатам польскага Сэйму ад Блёку Нацыянальных Меньшасьцяў.

Ад 1923 – сябра кіраўніцтва Таварыства Беларускае Школы.

З 1925 намесьнік старшыні ЦК Беларускай Сялянска-Работніцкае Гамады. Ад 1926 сябра КПЗБ.

Рэдактар “Бюлетэня пасольскага клюбу БСРГ”; сябра Беларускага выдавецкага таварыства ў Вільні.

Арыштаваны польскімі ўладамі па справе БСРГ 15 студзеня 1927. Віленскім акруговым судом 22 траўня 1928 на “працэсе 56-і” асуджаны да 12 гадоў турмы.

Праз два гады, у 1930, вызвалены паводле рашэньня апэляцыйнага суду.

Увайшоў у склад камітэту “Змаганьне”. З-за пагрозы новага арышту пераехаў у кастрычніку 1930 у БССР, жыў у Менску.

Зь лютага 1931 і да арышту працаваў дырэктарам Беларускага дзяржаўнага музэю. Уступіў у ВКП(б). У 1931—1932 быў чальцом ЦВК БССР.

Арыштаваны ГПУ БССР 16 жніўня 1933 у Менску па адрасе вул. К. Маркса, 2-і Дом Саветаў, па справе “Беларускага нацыянальнага цэнтру”. 9 студзеня 1934 рашэньнем судовай калегіі ОГПУ СССР як “арганізатар і кіраўнік контррэвалюцыйнай арганізацыі БНЦ”, прысуджаны да расстрэлу; прысуд заменены на 10 гадоў лягероў. Адпраўлены на Салаўкі.

Праз чатыры з паловай гады, 5 верасьня 1937, этапаваны ў Менск, дзе 14 лістапада 1938 “асобай тройкай” НКВД БССР прыгавораны да расстрэлу.

Рэгабілітаваны ваенным трыбуналам савецкай Беларускай Вайсковай Акругі 18 красавіка 1956. Асабовая справа Рака-Міхайлоўскага № 10182-с (спынена 16.8.1956) захоўваецца ў архіве КДБ РБ.

Быў жанаты, гадаваў дваіх дзяцей. У Маладэчне яго імем названая вуліца.

Раньнія гады Я. Філістовіча прайшлі ў Заходняй Беларусі, якая знаходзілася пад польскай акупацыяй. У час Другой Сусьветнай вайны Я. Філістовіч служыў у 13-ым паліцэйскім батальёне; перад прыходам Чырвонай Арміі быў перакінуты ў Нямеччыну.

Пасля вайны Я. Філістовіч пераехаў у Францыю. Вывучаў гісторыю ў Сарбонскім (Францыя) і Лювэнскім (Бэльгія) унівэрсытэтах. Выдаваў часопіс «Моладзь», быў адным зь лідараў Беларускай Незалежніцкай Арганізацыі Моладзі ў Францыі.

У Парыжы ён наладзіў кантакт зь Міколам Абрамчыкам. 11 сакавіка 1951 г. Янка Філістовіч быў прыняты ў склад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі і прызначаны ўпаўнаважаным прадстаўніком ураду БНР на акупаванай тэрыторыі Беларусі.

У сакавіку 1951 ён узяўся за місію наладжваньня кантакту беларускіх эміграцыйных уладаў з падпольлем на тэрыторыі БССР. Пасля трохмесячнай падрыхтоўкі на базе Каўфбэрэн каля Мюнхена, 9 верасня 1951 г. Філістовіч быў накіраваны ў раён, зь якога паходзіў, у складзе амэрыканскага дэсанту.

Пасьведчаньне Янкі Філістовіча, падпісанае Міколам Абрамчыкам

Праз сваяка Янку Філістовічу ўдалося наладзіць сувязь з партызанскай групай Сяргея Мікуліча, якая складалася з 5 чалавек і дзейнічала на тэрыторыі Ільлянскага раёна з 1949 г. Я. Філістовіч пераняў камандаваньне групай і зрабіў спробу ператварыць яе ў вайскова-палітычную арганізацыю. Увёў дысцыпліну, праводзіў ідэйную і падпольную падрыхтоўку, забараніў рабіць грабяжы і напады на мясцовы актыў.

5 верасьня 1952 г. МГБ БССР правяло апэрацыю з мэтай ліквідацыі групы, але Янку Філістовічу атрымалася ўцячы. Ён меркаваў перайсьці мяжу з Польшчай, але 9 верасня 1952 г. у выніку здрады быў арыштаваны савецкімі карнымі ворганамі.

Судовы працэс над Янкам Філістовічам пачаўся 17 кастрычніка 1953 г. у Менску. Я. Філістовіч быў асуджаны ваенным трыбуналам Беларускай ваеннай акругі да сьмяротнай кары, якая, як лічыцца, была выкананая пасьля 11 лістапада таго году. Сваякі і паплечнікі Філістовіча былі рэпрэсаваныя.