Узнагароду кожны год уручае прэзыдэнт ЗША асобам, якія актыўна праявілі сябе на грамадзкай добраахвотніцкай працы. Сп. Бортнік адзначаны перадусім як актывіст і адзін зь лідараў беларускае дыяспары ў ЗША.

Вячаслаў Бортнік пракамэнтаваў:

“Для мяне валянтэрства заўсёды было ладам жыцьця. Шмат займаўся дабраахвотніцтвам і ў Беларусі, і калі пераехаў у ЗША. Дзяржаўная атэстацыйная камісія, разглядаючы маю кандыдатуру на ўзнагароду, перадусім улічыла маю працу ў Беларуска-Амэрыканскім Задзіночаньні (БАЗА)”.

Прэзыдэнцкая ўзнагарода за добраахвотніцкую працу была заснаваная ў 2003 годзе і адмініструецца Прэзыдэнцкай радай па службе й грамадзянскаму ўдзелу (President’s Council on Service and Civic Participation). Узнагарода ўручаецца прыватным асобам, сем’ям і арганізацыям, якія знаходзяцца па тэрыторыі ЗША, і мае бронзавую, срэбную і залатую ступені, а таксама найвышэйшую ступень – Прэзыдэнцкую прэмію “Заклік да службы” (за валянтэрскую службу цягам жыцьця).

Таронта

На ўрачыстасьці ў Таронта мэдаль з рук Старшыні Рады БНР Івонкі Сурвіллы атрымалі дзеячы беларускае дыяспары ў гэтай краіне Ірына Варабей, Зінаіда Гімпелевіч, Віялета Кавалёва, Ірына Тоўсьцік, пісьменьніца Вольга Іпатава, паэт Сяргей Панізьнік.

Ірына Варабей – міжнародна вядомая дызайнэр і мастак, папулярызатар беларускага народнага мастацтва ў Канадзе і ў сьвеце, заснавальнік і кіраўнік дызайнерскае кампаніі Spirit of Belarus.

Ірына Варабей

Прафэсар Зінаіда Гімпелевіч – выбітная беларуска-канадзкая літаратуразнаўца і актыўная дзяячка беларускае грамады ў Канадзе, сузаснавальніца Канадзкага фонду дапамогі дзецям Чарнобыля, на працягу многіх гадоў старшыня Беларускага інстытуту культуры і мастацтва ў Канадзе.

Зінаіда Гімпелевіч

Вольга Іпатава – выбітная беларуская літаратар і грамадзкі дзеяч, ляўрэят шматлікіх літаратурных прэміяў, у мінулым старшыня Саюза беларускіх пісьменьнікаў, чые творы перакладзеныя на некалькі моваў.

Вольга Іпатава

Віялета Кавалёва – музыказнаўца, заснавальнік і кіраўнік знакамітага канадзка-беларускага фальклёрнага ансамблю “Яваровы людзі”, які робіць значную працу па рэпрэзэнтацыі беларускай дыяспары ў канадзкім грамадзтве, папулярызуе беларускую культуру як у Канадзе, так і за яе межамі.

Віялета Кавалёва

Сяргей Панізьнік – вядомы літаратар і журналіст, этнограф, перакладчык, шматгадовы заслужаны грамадзкі дзеяч у Беларусі і Канадзе.

Сяргей Панізьнік

Ірына Тоўсьцік – у мінулым праваабаронца ў Беларусі, у цяперашні час грамадзкі дзеяч у Канадзе, актыўны арганізатар адукацыйных заняткаў для маладога пакаленьня канадзкіх беларусаў.

Ірына Тоўсьцік

Лёндан

У Лёндане намесьнік Старшыні Рады БНР Мікола Пачкаеў уручыў мэдалі Джыму Дынглі, Арнольду Макміліну, Алене Міхалюк і айцу Сяргею Стасевічу.

Алена Міхалюк – адна з вэтэранаў беларускага руху ў Брытаніі. Шматгадовая старшыня Згуртаваньня Беларусаў у Вялікай Брытаніі і радная БНР, Алена Міхалюк – сярод тых людзей, хто стварыў адну з найбольш моцных арганізацыяў беларускае дыяспары.

Алена Міхалюк

Джым Дынглі і Арнольд Макмілін – дасьледчыкі і папулярызатары Беларусі ў сьвеце, за чыімі плячамі шмат дзесяцігодзьдзяў навуковай і грамадзкай працы па тым, каб адчыніць Беларусь для міжнароднае супольнасьці.

Арнольд МакМілін

Джым Дынглі

Айцец Сяргей Стасевіч – кіраўнік беларускай каталіцкай місіі ў Вялікай Брытаніі, чыімі намаганьнямі быў адроджаны рэлігійна-культурны цэнтар у Marian House. Таксама а. Сяргей выступіў ініцыятарам і адыграў ключавую ролю у распрацоўцы праекта і будаўніцтве Царквы Сьвятога Кірылы Тураўскага, якая сталася важным знакам беларускай культурніцкай прысутнасьці ў Лёндане.

а. Сяргей Стасевіч

Вашынгтон

У Вашынгтоне на ўрачыстым прыёме ў гонар сто першых угодкаў незалежнасьці БНР мэдаль уручаны:

Узнагароджаньне мэдалямі да стагодзьдзя БНР у Вашынгтоне, 25 сакавіка 2019 г. Photo credits: Alexandra Milentey

Ірына Красоўская прысьвяціла сваю ўзнагароду Анатолю Красоўскаму, Віктару Ганчару, Юрыю Захаранку і Зьмітру Завадзкаму — «тым, хто аддаў жыцьцё, баронячы незалежнасьць Беларусі».

Алеся Кіпель і Алеся Сёмуха

Узнагароджаньне мэдалямі да стагодзьдзя БНР у Вашынгтоне, 25 сакавіка 2019 г.

Узнагароджаньне мэдалямі да стагодзьдзя БНР у Вашынгтоне. Мэдалі ўручаюць Заступнік старшыні Рады БНР Вячка Станкевіч і сябра Камісіі па ўзнагароджаньнях пры Радзе БНР Вячаслаў Бортнік

Узнагароджаньне мэдалямі да стагодзьдзя БНР у Вашынгтоне, 25 сакавіка 2019 г.

Арэст Дэйчакіўскі ня змог прысутнічаць на ўручэньні і перадаў пісьмовае вітаньне: «Я рады, што меў магчымасьць зрабіць унёсак у барацьбу за дэмакратычную, незалежную Беларусь. Гэта барацьба, якую варта весьці».

Злучаныя Штаты Амэрыкі традыцыйна займаюць найбольш пасьлядоўную пазыцыю ў абароне дэмакратыі і правоў чалавека ў Беларусі. У гэтым вялікая заслуга амбасадараў ЗША ў Беларусі, кангрэсмэнаў, экспэртаў і грамадзкіх дзеячоў сяброўскіх да беларусаў дыяспараў. У хуткім часе мэдаль таксама будзе ўручаны першаму амбасадару ЗША ў Беларусі Дэвіду Сўорцу.

Васіль Сёмуха – выбітны беларускі перакладчык, дзякуючы якому сусьветная беларускамоўная бібліятэка папоўнілася творамі Ґётэ, Шылера, Гайнэ, клясыкаў польскае і латыскае літаратуры, а таксама адным з найболь вядомых перакладаў Бібліі. Дэкрэт аб узнагароджаньні быў падпісаны 24 сьнежня 2018 г. Васіля Сёмухі ня стала 3 лютага 2019 г.

Васіль Сёмуха

У гэты дзень адбываліся сьвяточныя імпрэзы, беларусаў афіцыйна віншавалі кіраўнікі дзяржаваў, дэпутаты, губэрнатары, мэры буйных гарадоў

25 сакавіка ў Лос Анжэлесе, 1966 год

25 сакавіка 1966 г. афіцыйна адзначалася як Дзень Незалежнасьці Беларусі ў Чыкага распараджэньнем мэра Рычарда Дэйлі (Richard J. Daley).
На фота з газэты “Бацькаўшчына” (крыніца – Biblioteka Kamunikat.org) беларускія дзяўчаты ўручаюць мэру букет ад імя беларускай дыяспары Чыкага

Дэлегацыя БАЗА ў віцэ-прэзыдэнта ЗША Губэрта Г. Гамфры (Hubert H. Humphrey).
Зьлева направа: Рэфэрэнт вонкавых дачыненьняў БАЗА доктар Станіслаў Станкевіч, капэлян Сэнату дастойны Фрэдэрык Браўн Гаррыс (Frederick Brown Harris), Біскуп БАПЦ Васіль (Тамашчык), віцэ-прэзыдэнт ЗША Г. Гамфры, старшыня Галоўнай Управы БАЗА інж. Мікалай Гарошка, прафэсар Барыс Кіт.

Крыніца: Бібліятэка “Камунікат” (http://kamunikat.org/)

З нэкралёгу ў газэце “Беларус” (№539):

“Жыцьцё ягонае, за выняткам апошніх 12 гадоў нямогласьці, было поўнае дзеяньня на палітычнай і грамадзка-рэлігійнай ніве ў пяцёх краінах. Шлях пралёг з роднае Наваградчыны ў Нямеччыну, Італію, Аргентыну (1944-54) ды Злучаныя Штаты Амэрыкі (з 1954).

Праз усё жыцьцё [ён] выяўляў энэргію й працавітасьць як у прафэсійнай дзейнасьці бухгальтара, а тады – фінансавага кантралёра вялікай вадаплаўнай кампаніі, гэтак і ў грамадзкіх справах. Кастусь Мерляк пакінуў трывалыя вынікі ў гісторыі беларускай паваеннай эміграцыі ў краінах ягонага прабываньня. Заснавальнік і старшыня Згуртаваньня Беларусаў Аргентыны, старшыня Беларуска-Амэрыканскага Задзіночаньня, а пасьля – Беларуска-Амэрыканскага Аб’еднаньня ў Нью-Ёрку ды іншых грамадзкіх структураў, ініцыятар і ўдзельнік розных палітычных праектаў. Ва ўсёй гэтай дзейнасьці, пры ягонай напорыстай натуры, не абыходзілася бяз спрэчак і канфліктаў, але канчальнай мэтай заўсёды заставалася дабро нацыянальнай справы.

Сьляды “жыцейскіх бураў” засталіся ў падшыўках багатага асабістага архіву, які ён мэтадычна зьбіраў, ды на старонках шматлікіх публікацыяў. Біяграфічная даведка пра Кастуся (Канстанціна) Мерляка зьмешчана ў “Энцыклапедыі гісторыі Беларусі” (т. 5, Мінск, 1999), у якой сказана пра яго: “беларускі грамадзка-палітычны дзеяч у эміграцыі… Аўтар артыкулаў па гісторыі бел. эміграцыі, пытаньнях культуры, рэлігіі, грамадзка-палітычнага жыцьця Беларусі”. Там-жа названа ягоная кніга “Дзейнасьць Кастуся Мерляка на эміграцыі” (Нью-Ёрк, 1992). У бібліяграфіі Вітаўта й Зоры Кіпеляў “Belarusian Publishing in the West” (New York – Warsaw, 2006) пад прозьвішчам К. Мерляка 29 бібліяграфічных спасылак. Шмат з друкаванае спадчыны нябожчыка раскідана па эміграцыйнай і айчыннай пэрыёдыцы. Прыкладам, у нумарох менскай “сацыяльна-экалягічнай газэты” “Набат” (№№ 7 /47/ – 11/51/, люты-сакавік 1992) была апублікавана Мерлякова востра палемічная “ВОДПАВЕДЗЬ” з па дзагалоўкам “Хто каго мае судзіць?” У ёй ён аргумэнтавана запярэчыў паклёпам камуністычнай прапаганды на беларускую паваенную эміграцыю ды на ўвесь нацыянальна-вызвольны рух. Архівы й друкаваная спадчына Катуся Мерляка могуць стацца добрай асновай для напісаньня грунтоўнай манаграфіі пра адну з плённых постацяў беларускай гісторыі.

З артыкулу В. Шчэцькі ў газэце “Беларус” (№505):

Кастусь Мерляк нарадзіўся 25 сьнежня 1919 году ў вёсцы Дзетамля, былога Наваградзкага павету, ад бацькоў Ільлі й Вольгі (з дому Ціхановіч). Бацька быў настаўнікам і афіцэрам у царскай арміі. Пасьля І-й сусьветнай вайны вярнуўся ў сваю вёску і жыў на зямлі. Кастусь вучыўся ў польскай пачатковай школе. Пазьней закончыў двухгадовую Ральнічую школу ў Кушалеве ў 1935 годзе. Адразу паступіў у школу каапэрацыі, якую закончыў у 1938 годзе. Там спаткаўся із сьведамымі людзьмі, што накіравала сп. К. Мерляка зацікавіцца беларускімі нацыянальнымі праблемамі. А да гэтага, жывучы на вёсцы, пазнаў нашых людзей, прыроду, а праз гэта палюбіў свой край, што засталося ў яго аж да сёньня, юнаком ён сфармаваўся на добрага і сьведамага чалавека.

З 1939 году пачынае зарабляць сабе на хлеб як бухгальтар. Працягвае працаваць у гэтым напрамку і з прыходам Саветаў, мяняючы толькі ўстановы ці характар функцыяў. (У 1940 годзе скончыў курсы крэдытных інспэктараў у Беластоку, што павысіла ягонае становішча на працы). Усё-ж той пераходны пэрыяд, як 1939 год пад Польшчай, савецкае “асвабаджэньне” да 22 чэрвеня 1941 году, як і пачатковая акупацыя немцамі, не спрыяў беларусам прысьвяціць больш увагі сваім нацыянальным праблемам, не спрыяў ён і сп. К. Мерляку ў гэтым напрамку.

Калі немцы дазволілі арганізацыю цывільнай адміністрацыі ў Беларусі, сп. К. Мерляк пачаў працаваць у Наваградку ў гарадзкой управе, пасьля ў Самапомачы. У 1942 годзе едзе ён на курсы афіцэраў Беларускай Самапомачы ў Менску, дзе спатыкае большае кола маладых энтузыястых, а таксама бліжэй пазнае тагачаснае беларускае кіраўніцтва і ягоных лідэраў.

Пасьля курсаў, як падафіцэр, быў накіраваны ў Ліду, дзе, як ад’ютант капітана Касацкага, меў прычыніцца да арганізацыі беларускага батальёну. Недавер немцаў да гэтай арганізацыі і нязгода даць забесьпячэньне разьвязала гэтую кампанію ў пачатку 1943 году.

Вярнуўшыся ў Наваградак працуе кіраўніком адміністрацыі на Салатычы, Воўкавічы, Гарадэчына і Шчорсы (4 месяцы).

Увосень 1943 году, калі зарганізаваўся Беларускі эскадрон пад кіраўніцтвам Барыса Рагулі, сп. К. Мерляк, як сэржант, уступае ў яго як пастаўшчык, а пасьля і як арганізатар батальёну ў сакавіку 1944 году. Гэтая адзінка была ведамай ня толькі ў абароне вёсак ад чырвонай партызанкі, але і як зарука супраць пасяганьняў немцаў на беларускую моладзь дзеля працы ў Нямеччыне, як і іншых інтрыгаў немцаў альбо даносчыкаў на правы Беларускай Наваградчыны.

З наступленьнем Саветаў у 1944 годзе сп. К. Мерляк пакінуў Наваградак 7 ліпеня 1944 году і атрымаўся ў Нямеччыне.

Час ад 1942 да 1944 году быў пэрыядам, калі сп. К. Мерляк выпрабаваў свае сілы і здольнасьці як беларус: урадовец, вайскавік, адміністратар і лідар. Сёньня мы бачым, што тое выпрабаваньне загартавала яго на стойкага беларуса-барацьбіта.

Канец 1944 – 1946 гады былі для бальшыні беларусаў у Заходняй Эўропе гадамі валакіты, лягероў, пагрозаў і т. п. Наш юбіляр таксама круціўся ў тым віры. Пасьля вайны апынуўся ў Італіі, дзе беларусы чамусьці не згуртаваліся, як напрыклад у Нямеччыне. У 1947 годзе сп. К. Мерляк выехаў у Аргентыну.

Ад часу пераезду ў Аргентыну сп. К. Мерляк з усёй энэргіяй упрагаецца ў беларускую грамадзкую працу. Дзякуючы яму засноўваецца Згуртаваньне Беларусаў у Аргентыне (1948 год), старшынём якога ён і быў. Дзякуючы ягонай энэргіі й здольнасьці імя беларуса, як і беларуская праблема, робяцца вядомымі ва ўрадовых колах, у радыё і прэсе. Ён цікавіцца таксама, каб беларуская праблема была вырашаная ў Парагваі й Уругваі, куды выяжджаў для яе палагоджаньня. У Аргентыне ўладкаваліся і асабістыя справы – у 1950 годзе ён ажаніўся з Ганнай Губэрт. Увыніку гэтага сёньня спадарства Мерляк маюць прыгожую сям’ю: трох дарослых адукаваных сыноў.

Пасьля сямі гадоў у Аргентыне сп. К. Мерляк ізь сям’ёю 28.07.1954 году пераехаў у ЗША. Гэты прыезд даволі пасьпяхова адбіўся як на ягоным асабістым жыцьці, так і на жыцьці тутэйшай беларускай грамады ды ўсёй беларускай эміграцыі наагул. Як ведамы арганізатар быў прыняты з адкрытымі рукамі як у царкве, так і ў БАЗА. (…)

Адразу быў старшынём акругі БАЗА ў Нью Ёрку, а пасьля Старшынём Галоўнай Управы БАЗА (1954-1963). Будучы старшынём камітэту набыцьця беларускага народнага дому і царквы (1955-1957) выдатна справіўся і з гэтым заданьнем. На палітычным полі таксама здабыў выдатныя вынікі: як старшыня сэктару і міністар нутраных справаў БНР навязаў сувязі з амэрыканскімі ўрадавымі дзейнікамі; паказаў тым, хто ня ведалі, як навязваць такія сувязі, куды ехаць, з кім спатыкацца.(…)

Час 1963-1967 гадоў у БАЗА, як і ў БАПЦ, быў часам непаразуменьняў і непратрэбных сварак. У 1964 годзе Ўладыка Васіль падаў у суд на царкоўную раду, бо ў ёй быў сп. К Мерляк. Суду ніхто ня выйграў, але заставацца ў царкве надалей сп. К. Мерляку і тым, хто зь ім супрацоўнічаў, было немэтазгодным. Вялікая частка прыхаджанаў адыйшла і ў 1968 годзе стварылі свой новы прыход Сьв. Кірылы Тураўскага ў Рычмонд Гілл, Н. Ё., пад юрысдыкцыяй Канстантынопальскага Патрыярха. Яшчэ да царкоўнага суду былыя сябры БАЗА стварылі сваю арганізацыю Беларуска-Амэрыканскае Аб’еднаньне ў Нью Ёрку (06.06.1965 г.)

Стварэньне новага прыходу, атрыманьне чартару на яго, купля пляцу пад царкву, знаход сьвятара ды будова царквы – гэта была калясальная праца. У гэтым вялізным прадпрыемстве першую скрыпку іграў сп. К. Мерляк. Як арганізатар, грамадзкі аўтарытэт і кіраўнік ён аб’яднаў грамаду (сваіх і прыяцеляў) да адной мэты – выканаць пастаўлены плян. І выкананьне было даведзена да канца.

14.11.1982 году сп. К. Мерляка выбіраюць старшынём царкоўнае ўправы. Сп. Ян Казьлякоўскі застаецца пажыцьцёва ганаровым старшынём. Дагэтуль сп. К. Мерляк быў заступнікам старшыні ў царкоўным кіраўніцтве, хоць у сапраўднасьці выконваў працу старшыні. Гэта рабілася як з пашаны сяброў прыходу, гэтак і сп. Мерляка да асобы сп. Я. Казблякоўскага, якога ўвесь час выбіралі старшынём царкоўнай рады ці царкоўнай управы прыходу.

Наступным здарэньнем, дзе сп. К. Мерляк праявіў свае здольнасьці, было высьвячэньне царквы 30.10.1983 году. Уладыка Мікалай (Сміско) узначальваў высьвячэньне. Арганізацыя і прабег урачыстасьці былі выдатнымі. Аб нашым высьвячэньні даведалася ўся Амэрыка.

Апошняй вялікай падзеяй было адзначэньне 1000-годзьдзя хрысьціянства ў Беларусі 31.05.1987 году. Службу ізноў узначаліў Уладыка Мікалай. Ізноў сп. К. Мерляк паказаў, як трэба рэпрэзэнтаваць сваю царкву і беларусаў. Гэта была гучная ўрачыстасьць. За што сп. Мерляку падзяка і пахвала.

Сп. К. Мерляк таксама шмат пісаў у прэсе аб беларускіх праблемах, што тычыліся эміграцыі, як і жыцьця на Бацькаўшчыне. Выступаў заўсёды ў абарону правоў беларускага народу ці ў абарону справядлівасьці ў жыцьці нашай эміграцыі.”

У 1992 г. К. Мерляк выдаў успаміны “Дзейнасьць Кастуся Мерляка на эміграцыі”.

Памёр ён 25 лістапада 2007, пахаваны на беларускіх могілках у Іст-Брансвіку, штат Нью-Джэрсі.

Піша Янка Запруднік:

Уладзімер Набагез нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Атрымаў сярэднюю асьвету ў Наваградку ў беларускай філіі польскай гімназіі. Вучыўся там разам зь сябрамі, зь якімі пазьней працягваў на эміграцыі далейшую навуку ва ўнівэрсытэтах і супрацоўніцтва на грамадзкай ніве – Барысам Рагулем і Язэпам Сажычам.

У верасьні 1939 г. , змабілізаваны ў польскую армію, трапіў у нямецкі палон, адкуль яго як беларуса выпусьцілі на волю. Але пад савецкую ўладу Ўладзімер не вярнуўся, а застаўся працаваць у Беларускім прадстаўніцтве пры нямецкім Арбайтсфронце ў Караляўцы (Кёнігсбэргу).

Па сканчэньні вайны вучыўся на мэдыцынскім факультэце Марбургскага ўнівэрсытэту, а закончыў мэдыцынскую асьвету ў Лёвэнскім ўнівэрсытэце ў Бэльгіі. Быў актыўным у арганізацыйным жыцьці беларускіх студэнтаў як у Нямеччыне, гэтак і ў Бэльгіі. Маючы добры голас (бас), сьпяваў у студэнцкіх хорах, у тым ліку ў хоры Міколы Равенскага ў Лёвэне.

У 1956 г. перабраўся ў ЗША, пасяліўшыся спачатку ў гор. Нью Брансўік у штаце Нью Джэрзі. Працуючы ў мясцовым шпіталі, апаноўваў азы амэрыканскай мэдычнай практыкі й ангельскай мовы. Прызнаваўся, што ніколі ў жыцьці яшчэ так цяжка не працаваў. Здольнасьць да такой працы гарантавала ўдачу. Здаўшы патрэбныя залікі, перабраўся на дакторскую працу ў гор. Нью Ёрк. Далучыўся там да нацыянальнага актыву.

Ён быў сябрам Рады БНР, належаў да Беларуска-Амэрыканскага Задіночаньня, быў пэўны час старшынём ньюёркскага аддзелу БАЗА, браў актыўны ўдзел у рэлігійным жыцьці парафіі сьв. Кірылы Тураўскага ў Брукліне. У гэтым часе ажаніўся з мэдсястрой, Яляндай, ураджэнкай францускамоўнае часткі Канады.  Неўзабаве пасьля гэтага, купіў сабе ў вёсцы Ўолдэн (Walden; 6 тыс. жыхароў) у штаце Нью Ёрк паўтара гэктара зямлі з садам, вазярцом і жылым домам ды там і застаўся жыць, займаючыся мэдычнай практыкай. У сям’і нарадзілася двое сыноў, Джон і Андрэй. Першы зь іх (Dr. John P. Nabagiez, MD), падобны на бацьку цяпер – доктар мэдыцыны, кардыёляг, а другі (Andrew V. Nabagiez), з матчынымі рысамі твару – музыка.

Др. Уладзімер Набагез праз усё жыцьццё захаваў беларускі патрыятызм, які ён вынес з наваградзкага асяродзьдзя.  Адзначаўся моцнай сілай волі й адначасна сьціпласьцяй у дачыненьні да свае асобы. Меў добрую памяць. Вельмі цікава распавядаў пра свае прыгоды ў ваенным часе: польска-нямецкі фронт, палон, праца перакладчыка, сувязь з суродзічамі на ваенным раздарожжы ў Нямеччыне, шуканьне выхаду ў паваенным разбродзе. “Валодзя, дык ты апішы ўсё гэта. Гэта ж так цікава!” “А што там надта пра сябе расказваць буду. Падумеш, важная асоба!” – адмахваўся ён ад такіх падказак. Каб сеў тады каля яго з магнітафонам, дык расказаў бы. Але дзе там быў час на такое…

Захоўваючы зацікаўленьне грамадзка арганізацыйным жыцьцём пасьля ад’езду зь Нью Ёрку, Набагез падтрымліваў беларускую справу грашыма.  Мы зь ім час ад часу перазвоньваліся, каб адказаць адзін аднаму на пытаньне “Што чуваць?” Часам ён званіў проста, каб выгаварыцца. Апошнімі пару гадамі тэлефанічная сувязь перарвалася ў выніку моцнага паслабленьня ягонага слуху.

На пачатку 1990-х гадоў Набагез наведаў свае родныя мясьціны, а таксама Наваградак, дзе жыла ягоная сястра. З гонарам расказваў, што адшукаў магілу дзеда, пахаванага ля самага наваградзкага замчышча.

Пра сьмерць др. Уладзімера Набагеза (Dr. Vladimir Nabagiez) паведаміла на сваім сайце “Наша Ніва” (2.2.11) і New York Times у нумары за 16 студзеня. З кароткага нэкралёгу ў NYT даведваемся, што нябожчык пражыў з жонкай Яляндай 48 гадоў ды што абодвы ягоныя сыны жанатыя.

На фота – Уладзімер Набагез (першы справа) зь сям’ёю.

На адкрыцьці Зьезду быў зачытаны афіцыйны зварот ад Старшыні Рады БНР Івонкі Сурвіллы.

З дэталёвай прэзэнтацыяй аб гісторыі заснаваньня Беларускай ССР ў якасьці рэакцыі на існаваньне Беларускай Народнай Рэспублікі выступіў Заступнік Старшыні Рады БНР, Старшыня Згуртаваньня Беларусаў у Вялікай Брытаніі Мікалай Пачкаеў.

Сакратар і Сябра Прэзыдыюму Рады БНР Вячаслаў Бортнік выступіў ад імя Беларуска-Амэрыканскага Задзіночаньня, а таксама працаваў у складзе рэдакцыйнай камісіі Зьезду.

Прамаўляе Алесь Чайчыц

Прамаўляе Мікалай Пачкаеў. Фота Яраслава Іванюка

Сакратар Інфармацыі Рады БНР Алесь Чайчыц зрабіў прамову наконт стратэгіі ўзаемадзеяьня Беларусі і беларускай дыяспары, а таксама выступіў мадэратарам цэнтральнай сэсіі другога дня Зьезду, якая была прысьвечаная гэтай тэме.

Вячаслаў Бортнік, Мікалай Пачкаеў і Івонка Сурвілла былі абраныя сябрамі Вялікай рады Згуртаваньня Беларусаў Сьвету “Бацькаўшчына”.

Таксама ў Зьезьдзе ўсялі ўдзел радныя БНР Вячка Целеш, Хведар Нюнька, Валянціна Трыгубовіч, Аляксандар Старыкевіч, Яўген Вапа і іншыя.

Сюжэт тэлеканалу “Белсат” пра Зьезд:

https://www.youtube.com/watch?v=QxQbE4H7TT4

Зора Савёнак нарадзілася ў сям’і беларускіх актывістаў: маці Апалёнія Савёнак выкладала ў школах, а бацька Лявон Савёнак працаваў журналістам у тагачаснай, нацыянальнага кірунку, газэце “Савецкая Беларусь”. Кола знаёмых і сяброў сям’і ўлучала Пашковічаў, Лёсікаў, Коласаў. Асабліва блізкія адносіны былі зь сям’ёю Янкі Купалы. З маленства як Зора, гэтак і ейны брат Лёдзік, нар. 1922 г., былі цалкам у беларускай атмасфэры.

Рэпрэсіі, жыцьцё ў Крычаве

У 1933-м годзе бацьку Зоры арыштоўваюць па справе Беларускага Нацыянальнага Цэнтру і асуджаюць на 6 гадоў высылкі ў Сібір. (Дарэчы, у гэтым працэсе БНЦ Лявон Савёнак разам зь некаторымі іншымі зьняволенымі, абвесьцілі сябе грамадзянамі БНР, і як такія выйшлі на высылку). Маці Зоры зволілі з працы й прапанавалі выехаць зь Менску. Быў выбраны горад Крычаў, дзе сям’я пражыла каля пяці гадоў. Крычаў, стары беларускі горад з паўсюднымі сьлядам і старасьветчыны, зрабіў на Зору вялікае ўражаньне, якое засталося на ўсё жыцьцё. (Усьлед за Менскам, калі стала магчымым, Зора наведала Крычаў некалькі разоў ды прысьвяціла эмацыянальныя старонкі сваіх успамінаў).

Незадоўга перад вайною бацька Зоры быў вызвалены, і сям’я паступова парабралася ў Менск, хоць бацьку давялося прапісвацца ў Каралявішчавічах каля Менску.

22-га чэрвеня 1941-га году для Зоры, як і для мільёнаў ейнага пакаленьня, стаўся незабыўным днём – пачалася вайна. Літаральна праз пару дзён Менск быў у полымі. Каб не згарэць, людзі ўцякалі, “ішлі ў бежанства”. Пайшла разам зь сябрамі й сям’я Зоры. Яна ўспамінала: “Куды ішлі-беглі ніхто ня ведаў, абы ісьці!” Ад Дукаркі, аднак, Зора павярнулася ў Менск, дзе і пражыла гады акупацыі: вучылася ў настаўніцкай сэмінарыі, каб ня быць вывезенай у Нямеччыну, працавала ў рэдакцыях “Беларускай газэты” й “Голасу вёскі” – падлічвала радкі на ганарары.

Эміграцыя

Улетку 1944-га году Зора разам з бацькамі (брат ад 1941-га году згубіўся і быў на другім баку фронту) выяжджае на эміграцыю. Працавала спачатку ў Сылезіі, потым у цэнтры Нямеччыны.

Па вайне, у 1945-м годзе, Зора ў горадзе Рэгенсбургу ад першага-ж дня стварэньня беларускага селішча, гімназіі, у якой Зора разам з паўтузінам сяброў былі-сталіся першым і вучнямі. Перыяд навучаньня ў беларускай гімназіі, пазьней імя Янкі Купалы, ад 1945-га да 1948-га гадоў (Зора Савёнак закончыла гімназію ў 1948-м годзе, трэйці выпуск) быў пэрыядам станаўленьня абаснаванае беларускае базы, пэрыядам фармаваньня беларускага інтэлекту. Зора асабліва цаніла той перыяд і ўсё жыцьцё выказвала захапленьне тагачаснымі настаўнікамі, якія гэтулькі далі беларускай моладзі ў халодныя, беспрасьветныя паваенныя гады. Апроч навукі ў гімназіі Зора вельмі энэргічна працавала ў грамадзкай дзялянцы: яна была актыўная ў скаўтынгу, была ініцыятарам стварэньня Першага Дзявочага Сьцягу ЗБСЧ у амэрыканскай зоне акупацыі, езьдзіла з гурткамі мастацкай самадзейнасьці па беларускіх лягерох, арганізавала беларускія бібліятэчкі ў Міхэльсдорфе і Остэргофэне.

Далей на жыцьцёвым шляху Зоры быў перыяд здабываньня вышэйшае асьветы: 1949-1954 гады. Зора Савёнак скончыла Лёвэнскі ўнівэрсытэт, факультэт хіміі, зрабіўшы дыплёмную працу ў галіне аналітычнае хіміі – спэктральны аналіз некаторых жалезістых мінэралаў з Бэльгійскага Конга. Зноў-ткі, і ўнівэрсытэцкі пэрыяд жыцьця Зоры быў густа пераплецены, насычаны, грамадзкаю дзейнасьцю. Адбываліся вельмі частыя паездкі да работнікаў “на правінцыю” з розным і культурнымі праграмамі. Па той жа праграме працы ў Саюзе Беларусаў Бэльгіі дапамагала ўкладаць лекцыі беларускай мовы дзецям работнікаў, ладна часу займаў кальпартаж беларускай прэсы, выступы з студэнцкім хорам, калі былі патрэбныя танцы, былі сталай, цяглай зьявай. У дадатак Зора часта ладзіла сяброўскія вечарыны для студэнтак, дзе яна пражывала, каб нешта расказаць пра Беларусь.

Ад сьнежня 1955-га году Зора жыла ў Злучаных Штатах Амэрыкі. У Амэрыцы была створаная новая сям’я: Зора выйшла замуж за сябру школьных гадоў у Менску, сябру пабыту ў Нямеччыне і студыяў у Бэльгіі, Вітаўта Кіпеля. Хоць сямейныя абавязкі выходзяць на першы плян жыцьцёвых патрэбаў, грамадзкая праца таксама не адыходзіць ад сямейнага жыцьця, штодзёншчыны. Працую чы яшчэ на пачатку жыцьця ў ЗША хімікам (Зора апрацо ўвала матэрыялы для даведніка “Крысталяграф ічныя дадзеныя” ў лябараторыі праф. Дж. Данэя ў г. Балтыморы, за што ёй была вынесеная асаблівая падзяка ў гэнай працы), у тым самым часе Зора друкавала для сп. Янкі Станкевіча на машынцы “Біблію”, укладала картатэку “Беларусіка ў ангельскай мове” ды брала ўдзел у розных беларускіх імпрэзах.

Праца ў Нью-Ёрцкай Публічнай Бібліятэцы

Каб быць бліжэй да кнігі, грамадзкага жыцьця, быць у “беларусазнаўстве”, Зора, усьлед за мужам, перамяняе прафэсію, з хіміі пераходзіць у інфармацыю, бібліятэказна ўства. Каб “стаяць на нагах” у прафэсіі, Зора паступае на бібліятэчны факультэт Ратгэрскага ўнівэрсытэту, які заканчвае ў 1966-м годзе з тытулам магістра бібліятэказнаўства і інфармацыі. Ад таго 1966-га году ўся навукова- грамадзкая дзейнасьць Зоры зьвязаная зь Нью-Ёрцкаю Публічнаю Бібліятэкаю, у якой Зора працавала на розных пасадах, і якую вельмі любіла. Спачатку Зора працавала каталёгерам навуковае літаратуры, затым паступова пераходз іла на славістыку і ў славяна-балцкі аддзел, у якім Зора была заступнікам загадчыка.

Зора Кіпель была адным з піянэраў, і ў Нью-Ёрцкай Публічнай Бібліятэцы, і ў ЗША наагул, пераходу-пераводу каталягізацыі на кампутарную сыстэму. Паступова сярод амэрыканскіх бібліятэкараў слявянскае спэцыялізацы і Зора, а хучэй ейная кодавая адзнака-подпіс “ЗЗК” (Зора-Зоя-Кіпель), становіцца аўтарытэтнай і ведамай у каталягаваньні й клясыфікацыі беларускае кнігі, беларускага друку. Маючы неабмежаваны доступ да друкаванае літаратуры й бачачы масу беларускага матэрыялу, у Зоры зьяўляецца думка даць англамоўнаму сьвету нешта з асаблівымі адзнакамі беларускасьці. Думка засяроджваецца на перакладзе Трышчана ў беларускай мове, чытанага ў Беларусі ў 16-18 стагодзьдзях, ведамага на Захадзе, але ў Беларусі зь іншымі адзнакамі. З мэтаю глыбейшага аналізу старое беларускае літаратуры, і Трышчана асабліва, Зора Кіпель у 1982-м годзе паступае на факультэт параўнаўчых літаратураў Ратгэрскага ўнівэрсытэту. Гэты факультэт яна заканчвае ў 1986-м годзе з тэзаю аб Трышчане ды выдрукаванай кнігай-перакладам у ангельскую мову “Беларускі Трышчан”. Хутка і “Беларускі Трышчан”, і аналіз беларускае літаратуры, беларускага чытача 16-18-га стагодзьдзяў сталіся спадарожнікамі ўнівэрсытэцкіх падручнікаў літаратурных факультэта ў ды часткі гэтых працаў увайшлі ў літаратурныя энцыкляпэдыі. Лейтматыў Зорыных дасьледаваньняў Беларускага Трышчану быў такі: Трышчан быў толькі ў нас, у Беларусі. Трышчана чыталі. Было зацікаўленьне. Была безьліч іншых пераклада ў. Нашая культурная спадчына ўнікальная – ні Расея, ні Ўкраіна гэткага багацьця ў той час ня мелі.

Дыяпазон дасьледаваньняў беларусікі ў Зоры Кіпель не абмяжоўваўся толькі літаратураю. Зора дасьледавала беларускую спадчыну ў Амэрыцы, аналізавала сучасныя кнігазборы, апрацавала першы даведнік нацыянальнасьцяў штату Нью Джэрзі, закаталягавала калекцыю рэдкіх і старых кірылічных друкаў Нью Ерскай Публічнай Бібліятэкі, дасылала матэрыялы пра Беларусь у розныя энцыкляпэдыі. Будучы, як казала Зора, “дзяржаўнікам” ад дзяцінства, яна выдрукавала цімала працаў-бібліяграфіяў аб Беларускай Дзяржаўнасьці, БНР, нацыяналізме. Як сакратар Галоўнае Ўправы БАЗА, Зора Кіпель выдрукавала некалькі лістоў-мэмарандумаў ў Кангрэсавах Запісах 1978-1982 гадох. Друкаваліся ейныя артыкулы ў беларускім, ангельскім, французкім, расейскім і гішпанскім друку і мовах. Зора Кіпель выдрукавала на беларускія тэмы панад 200 артыкулаў. Яна была сябрам шматлікіх навуковых таварыстваў і клюбаў, але асабліва яе парадавала прыняцьцё ў ганаровае сяброўства пісьменьніцкае арганізацыі Беларусі. Неабходна падкрэсьліць, што будучы сябрам Амэрыканскага Таварыства Славянаведы, Зора Кіпель яшчэ ў пачатку 1970-х гадоў дамаглася, каб “Беларусь” адзначалася і ў рэклямах, і на блянках гэтае амэрыканскае асацыяцыі.

Супраца зь Беларусьсю

Зора Кіпель брала актыўны ўдзел у міжнарожных канфэрэнцыях, сымпозыюмах, чытаючы там заўсёды даклады на беларуск ія тэмы. Ад міжнарожных канфэрэнцыяў дарога прывяла і ў Беларусь. Уваходзячы, як сябра БІНіМу, у арганізацыйны камітэт канфэрэнцыі “Рым-І” (1990), Зора, як і ўсе сябры дэлегацы і БІНіМу на канфэрэнцыі ў Рыме, сустрэлася з калегамі зь Беларусі – пачалося супрацоўніцтва і ў Міжнароднай Асацыяцыі Беларусістаў і са Скандынаўскім Цэнтрам у Менску. Пачынаючы ад 1991-га году Зора наведвала Беларусь штогоду, а былі гады, што ў Беларусі яна бывала і па два-тры разы. У тым самым дзесяцігодзьдзі Зора была і рэдактарам газэты “Беларус” ды інтэнсіўна разам з мужам рыхтавала да друку працу-бібліяграфію “Беларускі друк на Захадзе ад 1800-га году”.

У Беларусі ейным улюблёным месцам побыту заўсёды бывала Нацыянальная Бібліятэка, якую Зора ўпершыню наведала яшчэ перад вайною. Бяспрэчна, Зора Кіпель належала да тае групы адданых беларускіх патрыётаў-інтэлектуалаў, якія і па-за Беларусьсю жылі й працавалі для Беларусі, і Беларусь ні гэтае адданасьці, ні Зоры Кіпель не забудзе.

Зоры Кіпель ня стала 14 красавіка 2003 г. Яна пахаваная на Беларусіх могілках у Іст-Брансвіку, штат Нью-Джэрсі.

Глядзі таксама:

Мова жыцця Зоры Кіпель

Нэкралёг паводле матэрыялаў друку, успамінаў, Радыё Свабода ды кнігі Яна Максімюка “Беларуская гімназія імя Янкі Купалы”

Кнігі Зоры Кіпель на Amazon.com

БЕЛЫ ДОМ
ВАШЫНГТОН
АСЫСТЭНТ ПРЭЗЫДЭНТА

15 сакавіка 1958 г.

Паважаны пане Мерляк,

Прэзыдэнт папрасіў мяне перадаць Вам, а таксама членам і сябрам Беларуска-Амэрыканскага Задзіночаньня, ягоныя віншаваньні і найлепшыя пажаданьні посьпеху Вашай грамадзе.

Ініцыятыўны дух і багатыя навыкі грамадзянаў беларускага паходжаньня зрабілі істотны ўнёсак у веліч нашае краіны.

Хаця сёлетняе сьвяткаваньне адбываецца ў пэрыяд міру, неабходна заўжды быць гатовымі перад небясьпекамі, якія пагражаюць міру ў цяперашнім неспакойным сьвеце. У намаганьнях захаваць нашую краіну моцнай і гатовай, мы ведаем, што нашыя грамадзяне беларускага паходжаньня робяць сваю важную долю працы.

з павагаю,
Шэрман Адамс

***

THE WHITE HOUSE
WASHINGTON
THE ASSISTANT TO THE PRESIDENT

March 15, 1958

Dear Mr. Mierlak:

The President has asked me to convey to you and to the members and friends of the Byelorussian-American Association his greetings and good wishes for the success of your convocation.

The enterprising spirit and many skills of our citizens of Byelorussian origin have made a substancial contribution to the greatness of our country.

Although celebration this year is being held in a period of peace, it is necessary to be ever on guard to the dangers that threaten the peace in today’s anxious world. In the effort to keep our country strong and prepared, we know our citizens of Byelorussian origin are doing their characteristically loyal share.

Sincerely,
Sherman Adams

Нарадзіўся ў мястэчку Ціхінічы ў сям’і службоўцы. У міжваенны час жыў у акупаванай саветамі Ўсходняй Беларусі. Скончыў пачатковую школу ў сваім мястэчку, сямігодку ў Рэчыцы, а ў 1930 годзе педтэхнікум у мястэчку Бабчын Хойніцкага р-на.

30 траўня 1930 г. Калубовіч быў арыштаваны за прыналежнасьць да падпольнай беларускай незалежніцкай арганізацыі, прыгавораны да 3 гадоў канцлягераў. Быў вязьнем Вішарскіх лягероў, Дальлагу, Бамлагу.

У Беларусь вярнуўся ў 1933 г. Настаўнічаў у Хойніцкім раёне; быў звольнены, адноўлены на рабоце з дапамогай А. Чарвякова.

У 1934—1935 гг. выкладаў беларускую мову і літаратуру ў Менску. У 1939 г. скончыў Менскі Пэдагагічны Інстытут, працаваў кансультантам-мэтадыстам Наркамасьветы БССР.

З пачаткам Другой Сусьветнай Вайны мабілізаваны ў савецкую армію. У 1941 годзе трапіў пад Масквой у акружэньне і ў нямецкі палон, зь якога вярнуўся ў Менск.

Падчас нямецкай акупацыі ўваходзіў у склад Беларускай рады даверу (1943), Беларускай Цэнтральнай Рады (1943-44), удзельнік 2-га Ўсебеларускага кангрэсу.

З 1944 г. у Нямеччыне. З 1945 г. – у заходняй зоне акупацыі Нямеччыне; выкладаў у Беларускай гімназіі імя Я. Купалы, удзельнічаў у арганізацыі й працы Беларускага нацыянальнага камітэту ў Рэгенсбургу.

У сьнежні 1947 года увайшоў у склад Рады БНР. 15 жніўня 1948 года ўзначальвае Урад БНР у выгнаньні.

З 1950 г. у ЗША. Спачатку жыў у Нью-Ёрку, потым у Кліўлендзе. Узначальваў Кліўлендскі аддзел Беларуска-амерыканскага задзіночання, выдаваў Бюлетэнь Злучанага Беларускага Камітэту ў Кліўлендзе. У 1953 арганізаваў выданне бюлетэня «Абежнік Цэнтральнага Камітэту Аб’яднання Беларускіх Нацыянал-Дэмакратаў».

Аўтар успамінаў пра палітычныя рэпрэсіі 1930-х г. у Беларусі. Укладальнік, рэдактар і адзін з аўтараў зборніка «Янка Купала і Якуб Колас. 1882—1982: Вянок успамінаў пра іх» (1982). Дасьледаваў гісторыю Беларусі XX ст. Аўтар працаў «Мова ў гісторыі беларускага пісьменства», «Айцы БССР і іхны лёс», успамінаў «На крыжавой дарозе».

Памёр 25 траўня 1987 г.

Глядзі таксама

Працы Аўгена Калубовіча на Knihi.com

Зянон Пазьняк перавыдаў за ўласны кошт кнігу Аўгена Калубовіча “Мова ў гісторыі беларускага пісьменства”

Разьвітальнае слова

Сьветлай памяці Антон Шукелайць часта прамаўляў на могільніках ці на паміках, разьвітваючыся з  суродзічамі-працаўнікамі на беларускай ніве. Цяпер прыйшла чарга нам сказаць яму “Вечная памяць”.

Выконваю  пры гэтым просьбу спадарыні Івонкі Сурвіллы, Старшыні Рады БНР – перадаю ейнае спачуваньне беларускаму грамадзву. Вось ейныя словы:

“Страцілі мы сапраўды ўнікальнага чалавека, удзельніка беларускага руху ў самыя складаныя часы нашай найноўшай гісторыі. Радны БНР Антон Шукелайць быў адным  з тых людзей, якія былі верныя Беларусі й змагаліся за яе незалежнасьць і яе дабрабыт на працягу ўсяго свайго доўгага жыцьця. Прыклад Антона Шукелайця будзе працягваць натхняць усіх нас. Вечная яму памяць.”

Да гэтых праўдзівых словаў пра нябожчыка трэба дадаць, што па сваёй натуры ён быў чалавекам лагодным, глыбока рэлігійным, выдатным знаўцам беларускай этнаграфіі, плённым працаўніком на грамадзка-культурнай і палітычнай ніве. Ягоны ўдзел у арганізацыйным жыцьці  й рэпрэзэнтацыйнай дзейнасьці  быў разнастайным і плённым: у Радзе БНР, на доўгагадовым становішчы старшыні галоўнай управы БАЗА, у рэдакцыі газэты “Беларус”, у працы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацва, а таксама ў безьлічы асбістых сустрэчаў з суродзічамі, якія прыяжджалі ў Нью Ёрк  з розных краін сьвету, у тым ліку зь Беларусі; шмат каму зь іх ён быў гасьцінным гідам па горадзе.

Адыход Антона Шукелайця з жыцьця ў “вечную памяць” дае нам нагоду – і абавязак — задумацца над паняцьцем “вечная памяць”, над тым, як кволая чалавечая  памяць набывае якасьць “вечнай”. Мы, людзі старэйшага веку, добра ведаем, якой плыткай і ненадзейнай бвае асабістая памяць. Дык у чым сутнасьць памяці “вечнай”?

У пошуку адказу на гэтае кардынальнае пытаньне, прыгадайма старажытных мудрых рымлянаў, якія пакінулі нам сэнтэнцыю: “Пра нябожчыкаў або добрае, або нічога”.

Дык чаму толькі добрае? А таму, што “добрая” памяць – фактар пазытыўна творчы. “Добрая” памяць пра папярэднікаў зьвязвае пакаленьні ў адзін жывы арганізм, які мы называем народам. Мы прыпамінаем добрае ў нябожчыках, каб арыентавацца самым на добрае ў нашых учынках. Памяць пра добрае ў дзеяньнях папярэднікаў мацуе пераемнасьць пакаленняў, накіроўвае на вартасныя грамадзкія ўчынкі; памяць пра высакародных суродзічаў накіроўвае моладзь на правільны шлях, натхняе дзеячоў культуры, навукі й палітыкі служыць свайму народу; памяць пра нябожчыкаў-патрыётаў маральна забавязвае дзяржаўныя ўлады ўсіх узроўняў перахоўваць веду пра іх, самаахвярных сыноў і дочак нацыі.

Памяць, каб стаць вечнай, мусіць быць чалавечнай.

Янка Запруднік