Ад імя Рады Беларускай Народнай Рэспублікі вітаю ўсіх нас зь юбілеем Згуртаваньня Беларусаў Канады.

Як і ўва ўсіх іншых краінах, куды лёс іх закінуў, беларусы паваеннай хвалі эміграцыі ў Канадзе хутка пасьля свайго прыезду зьядналіся, перадусім каб разам працаваць на карысьць беларускага народу і разам змагацца за незалежнасьць Бацькаўшчыны.

Нават калі, у залежнасьці ад сваіх палітычных поглядаў, тварылі ў краіне некалькі беларускіх арганізацыяў, усе яны былі верныя ідэалам 25 сакавіка, усе стараліся стварыць «сваю Беларусь» на чужыне. Ад самага пачатку, заміж забясьпечваць уласнае існаваньне, яны браліся за здабычу сваіх сьвятыняў і грамадзкіх цэнтраў. У адным зь іх мы сьвяткуем сёньня наш сямідзясяты юбілей.

Паколькі бальшыня нашых першых імігрантаў, беларускіх канадыйцаў, адыйшлі ўжо ў лепшы сьвет, хацела б папрасіць вас ушанаваць хвілінай маўчаньня іхную памяць.

Дзякую.

Хаця я ў гэтай залі, здаецца, найстарэйшая сяброўка ЗБК, прыехалі мы зь сям’ёю ў Канаду дваццаць гадоў пасьля першай хвалі беларускай эміграцыі. Але яшчэ ўсьпелі пазнаць бальшыню «старэйшых». Пісьменьніка Кастуся Акулу зь сям’ёй, Алеся і Олю Грыцукоў, доктара Барыса Рагулю (які ніколі не адмаўляў лячыць суродзічаў і фінансава памагаў царкве і Згуртаваньню), нашую дантыстку Раісу Жук-Грышкевіч (якая арганізавала ўсе культурныя імпрэзы ў гэтым цэнтры і была шмат разоў Старшынёй ЗБК), яе мужа Старшыню Рады БНР Вінцука Жук-Грышкевіча, Міколу і Марыю Ганько (якія прысьвячалі ўвесь свой вольны час беларускаму жыцьцю ў Таронта), Касьцюкевічаў, Целешаў, Антона Маркевіча, Міколу Шуста (якога вырабы з саломкі выстаўляліся на ўсіх беларускіх выстаўках і яшчэ вісяць на сьценах нашага цэнтру), цудоўную сям’ю Валентыны і Міхася Пашкевічаў, Арсеня Моніда, Барыса Кірку, ну і безумоўна Ўладыку Мікалая і шмат-шмат іншых.

Калі мы прыяжджалі з Атавы ў Таронта, каб памагчы нашым «тутэйшым» штосьці сарганізаваць – у 1972-м годзе былі ў Таронта 12 разоў – захапляліся ахвярнай працай і патрыятызмам нашых суродзічаў. З свайго боку, у Атаве, дзе мы былі доўгія гады адны, прадстаўлялі, як маглі, нашую грамаду на міжнароднай арэне. Актыўна праводзілі «палітыку прысутнасьці» ў грамадзкім жыцьці сталіцы, каб усе ведалі, што мы існуем.

Нашая грамада мела вялікае шчасьце, калі пачалі прыяжджаць у дзевяностыя гады эмігранты зь Беларусі. Да нас прыехалі, мусіць, самыя лепшыя, бо з самага пачатку ўключыліся ў беларускае жыцьцё і перанялі ад старэйшых царкоўныя і грамадзкія абавязкі.

Я была захопленая на апошўняй Сустрэчы Беларусаў Паўночнай Амэрыкі ў Нью-Ёрку відэам нашай Старшыні Алены Лявончанкі, дзе яна расказвала пра ўсё, што вы апошнім часам зрабілі. Таксама ўжо некалькі разоў глядзела з захапленьнем фільм «Яваровых людзей», «То-то-то».

Усім вам хочу выказаць маю ўдзячнасьць ня толькі як Старшыня Рады БНР, але і як найстарэйшая сяброўка ЗБК, якая тут прысутнічае.

Дык яшчэ раз віншую ўсіх вас зь юбілеем, жадаю цудоўнага сьвяткаваньне і шмат гадоў плённае працы, пакуль мы ўсе разам не адродзім вольную і дэмакратычную нашую дзяржаву.

Жыве Беларусь!

Таронта, 27 кастрычніка 2018 г.

З нэкралёгу ў газэце “Беларус” (№539):

“Жыцьцё ягонае, за выняткам апошніх 12 гадоў нямогласьці, было поўнае дзеяньня на палітычнай і грамадзка-рэлігійнай ніве ў пяцёх краінах. Шлях пралёг з роднае Наваградчыны ў Нямеччыну, Італію, Аргентыну (1944-54) ды Злучаныя Штаты Амэрыкі (з 1954).

Праз усё жыцьцё [ён] выяўляў энэргію й працавітасьць як у прафэсійнай дзейнасьці бухгальтара, а тады – фінансавага кантралёра вялікай вадаплаўнай кампаніі, гэтак і ў грамадзкіх справах. Кастусь Мерляк пакінуў трывалыя вынікі ў гісторыі беларускай паваеннай эміграцыі ў краінах ягонага прабываньня. Заснавальнік і старшыня Згуртаваньня Беларусаў Аргентыны, старшыня Беларуска-Амэрыканскага Задзіночаньня, а пасьля – Беларуска-Амэрыканскага Аб’еднаньня ў Нью-Ёрку ды іншых грамадзкіх структураў, ініцыятар і ўдзельнік розных палітычных праектаў. Ва ўсёй гэтай дзейнасьці, пры ягонай напорыстай натуры, не абыходзілася бяз спрэчак і канфліктаў, але канчальнай мэтай заўсёды заставалася дабро нацыянальнай справы.

Сьляды “жыцейскіх бураў” засталіся ў падшыўках багатага асабістага архіву, які ён мэтадычна зьбіраў, ды на старонках шматлікіх публікацыяў. Біяграфічная даведка пра Кастуся (Канстанціна) Мерляка зьмешчана ў “Энцыклапедыі гісторыі Беларусі” (т. 5, Мінск, 1999), у якой сказана пра яго: “беларускі грамадзка-палітычны дзеяч у эміграцыі… Аўтар артыкулаў па гісторыі бел. эміграцыі, пытаньнях культуры, рэлігіі, грамадзка-палітычнага жыцьця Беларусі”. Там-жа названа ягоная кніга “Дзейнасьць Кастуся Мерляка на эміграцыі” (Нью-Ёрк, 1992). У бібліяграфіі Вітаўта й Зоры Кіпеляў “Belarusian Publishing in the West” (New York – Warsaw, 2006) пад прозьвішчам К. Мерляка 29 бібліяграфічных спасылак. Шмат з друкаванае спадчыны нябожчыка раскідана па эміграцыйнай і айчыннай пэрыёдыцы. Прыкладам, у нумарох менскай “сацыяльна-экалягічнай газэты” “Набат” (№№ 7 /47/ – 11/51/, люты-сакавік 1992) была апублікавана Мерлякова востра палемічная “ВОДПАВЕДЗЬ” з па дзагалоўкам “Хто каго мае судзіць?” У ёй ён аргумэнтавана запярэчыў паклёпам камуністычнай прапаганды на беларускую паваенную эміграцыю ды на ўвесь нацыянальна-вызвольны рух. Архівы й друкаваная спадчына Катуся Мерляка могуць стацца добрай асновай для напісаньня грунтоўнай манаграфіі пра адну з плённых постацяў беларускай гісторыі.

З артыкулу В. Шчэцькі ў газэце “Беларус” (№505):

Кастусь Мерляк нарадзіўся 25 сьнежня 1919 году ў вёсцы Дзетамля, былога Наваградзкага павету, ад бацькоў Ільлі й Вольгі (з дому Ціхановіч). Бацька быў настаўнікам і афіцэрам у царскай арміі. Пасьля І-й сусьветнай вайны вярнуўся ў сваю вёску і жыў на зямлі. Кастусь вучыўся ў польскай пачатковай школе. Пазьней закончыў двухгадовую Ральнічую школу ў Кушалеве ў 1935 годзе. Адразу паступіў у школу каапэрацыі, якую закончыў у 1938 годзе. Там спаткаўся із сьведамымі людзьмі, што накіравала сп. К. Мерляка зацікавіцца беларускімі нацыянальнымі праблемамі. А да гэтага, жывучы на вёсцы, пазнаў нашых людзей, прыроду, а праз гэта палюбіў свой край, што засталося ў яго аж да сёньня, юнаком ён сфармаваўся на добрага і сьведамага чалавека.

З 1939 году пачынае зарабляць сабе на хлеб як бухгальтар. Працягвае працаваць у гэтым напрамку і з прыходам Саветаў, мяняючы толькі ўстановы ці характар функцыяў. (У 1940 годзе скончыў курсы крэдытных інспэктараў у Беластоку, што павысіла ягонае становішча на працы). Усё-ж той пераходны пэрыяд, як 1939 год пад Польшчай, савецкае “асвабаджэньне” да 22 чэрвеня 1941 году, як і пачатковая акупацыя немцамі, не спрыяў беларусам прысьвяціць больш увагі сваім нацыянальным праблемам, не спрыяў ён і сп. К. Мерляку ў гэтым напрамку.

Калі немцы дазволілі арганізацыю цывільнай адміністрацыі ў Беларусі, сп. К. Мерляк пачаў працаваць у Наваградку ў гарадзкой управе, пасьля ў Самапомачы. У 1942 годзе едзе ён на курсы афіцэраў Беларускай Самапомачы ў Менску, дзе спатыкае большае кола маладых энтузыястых, а таксама бліжэй пазнае тагачаснае беларускае кіраўніцтва і ягоных лідэраў.

Пасьля курсаў, як падафіцэр, быў накіраваны ў Ліду, дзе, як ад’ютант капітана Касацкага, меў прычыніцца да арганізацыі беларускага батальёну. Недавер немцаў да гэтай арганізацыі і нязгода даць забесьпячэньне разьвязала гэтую кампанію ў пачатку 1943 году.

Вярнуўшыся ў Наваградак працуе кіраўніком адміністрацыі на Салатычы, Воўкавічы, Гарадэчына і Шчорсы (4 месяцы).

Увосень 1943 году, калі зарганізаваўся Беларускі эскадрон пад кіраўніцтвам Барыса Рагулі, сп. К. Мерляк, як сэржант, уступае ў яго як пастаўшчык, а пасьля і як арганізатар батальёну ў сакавіку 1944 году. Гэтая адзінка была ведамай ня толькі ў абароне вёсак ад чырвонай партызанкі, але і як зарука супраць пасяганьняў немцаў на беларускую моладзь дзеля працы ў Нямеччыне, як і іншых інтрыгаў немцаў альбо даносчыкаў на правы Беларускай Наваградчыны.

З наступленьнем Саветаў у 1944 годзе сп. К. Мерляк пакінуў Наваградак 7 ліпеня 1944 году і атрымаўся ў Нямеччыне.

Час ад 1942 да 1944 году быў пэрыядам, калі сп. К. Мерляк выпрабаваў свае сілы і здольнасьці як беларус: урадовец, вайскавік, адміністратар і лідар. Сёньня мы бачым, што тое выпрабаваньне загартавала яго на стойкага беларуса-барацьбіта.

Канец 1944 – 1946 гады былі для бальшыні беларусаў у Заходняй Эўропе гадамі валакіты, лягероў, пагрозаў і т. п. Наш юбіляр таксама круціўся ў тым віры. Пасьля вайны апынуўся ў Італіі, дзе беларусы чамусьці не згуртаваліся, як напрыклад у Нямеччыне. У 1947 годзе сп. К. Мерляк выехаў у Аргентыну.

Ад часу пераезду ў Аргентыну сп. К. Мерляк з усёй энэргіяй упрагаецца ў беларускую грамадзкую працу. Дзякуючы яму засноўваецца Згуртаваньне Беларусаў у Аргентыне (1948 год), старшынём якога ён і быў. Дзякуючы ягонай энэргіі й здольнасьці імя беларуса, як і беларуская праблема, робяцца вядомымі ва ўрадовых колах, у радыё і прэсе. Ён цікавіцца таксама, каб беларуская праблема была вырашаная ў Парагваі й Уругваі, куды выяжджаў для яе палагоджаньня. У Аргентыне ўладкаваліся і асабістыя справы – у 1950 годзе ён ажаніўся з Ганнай Губэрт. Увыніку гэтага сёньня спадарства Мерляк маюць прыгожую сям’ю: трох дарослых адукаваных сыноў.

Пасьля сямі гадоў у Аргентыне сп. К. Мерляк ізь сям’ёю 28.07.1954 году пераехаў у ЗША. Гэты прыезд даволі пасьпяхова адбіўся як на ягоным асабістым жыцьці, так і на жыцьці тутэйшай беларускай грамады ды ўсёй беларускай эміграцыі наагул. Як ведамы арганізатар быў прыняты з адкрытымі рукамі як у царкве, так і ў БАЗА. (…)

Адразу быў старшынём акругі БАЗА ў Нью Ёрку, а пасьля Старшынём Галоўнай Управы БАЗА (1954-1963). Будучы старшынём камітэту набыцьця беларускага народнага дому і царквы (1955-1957) выдатна справіўся і з гэтым заданьнем. На палітычным полі таксама здабыў выдатныя вынікі: як старшыня сэктару і міністар нутраных справаў БНР навязаў сувязі з амэрыканскімі ўрадавымі дзейнікамі; паказаў тым, хто ня ведалі, як навязваць такія сувязі, куды ехаць, з кім спатыкацца.(…)

Час 1963-1967 гадоў у БАЗА, як і ў БАПЦ, быў часам непаразуменьняў і непратрэбных сварак. У 1964 годзе Ўладыка Васіль падаў у суд на царкоўную раду, бо ў ёй быў сп. К Мерляк. Суду ніхто ня выйграў, але заставацца ў царкве надалей сп. К. Мерляку і тым, хто зь ім супрацоўнічаў, было немэтазгодным. Вялікая частка прыхаджанаў адыйшла і ў 1968 годзе стварылі свой новы прыход Сьв. Кірылы Тураўскага ў Рычмонд Гілл, Н. Ё., пад юрысдыкцыяй Канстантынопальскага Патрыярха. Яшчэ да царкоўнага суду былыя сябры БАЗА стварылі сваю арганізацыю Беларуска-Амэрыканскае Аб’еднаньне ў Нью Ёрку (06.06.1965 г.)

Стварэньне новага прыходу, атрыманьне чартару на яго, купля пляцу пад царкву, знаход сьвятара ды будова царквы – гэта была калясальная праца. У гэтым вялізным прадпрыемстве першую скрыпку іграў сп. К. Мерляк. Як арганізатар, грамадзкі аўтарытэт і кіраўнік ён аб’яднаў грамаду (сваіх і прыяцеляў) да адной мэты – выканаць пастаўлены плян. І выкананьне было даведзена да канца.

14.11.1982 году сп. К. Мерляка выбіраюць старшынём царкоўнае ўправы. Сп. Ян Казьлякоўскі застаецца пажыцьцёва ганаровым старшынём. Дагэтуль сп. К. Мерляк быў заступнікам старшыні ў царкоўным кіраўніцтве, хоць у сапраўднасьці выконваў працу старшыні. Гэта рабілася як з пашаны сяброў прыходу, гэтак і сп. Мерляка да асобы сп. Я. Казблякоўскага, якога ўвесь час выбіралі старшынём царкоўнай рады ці царкоўнай управы прыходу.

Наступным здарэньнем, дзе сп. К. Мерляк праявіў свае здольнасьці, было высьвячэньне царквы 30.10.1983 году. Уладыка Мікалай (Сміско) узначальваў высьвячэньне. Арганізацыя і прабег урачыстасьці былі выдатнымі. Аб нашым высьвячэньні даведалася ўся Амэрыка.

Апошняй вялікай падзеяй было адзначэньне 1000-годзьдзя хрысьціянства ў Беларусі 31.05.1987 году. Службу ізноў узначаліў Уладыка Мікалай. Ізноў сп. К. Мерляк паказаў, як трэба рэпрэзэнтаваць сваю царкву і беларусаў. Гэта была гучная ўрачыстасьць. За што сп. Мерляку падзяка і пахвала.

Сп. К. Мерляк таксама шмат пісаў у прэсе аб беларускіх праблемах, што тычыліся эміграцыі, як і жыцьця на Бацькаўшчыне. Выступаў заўсёды ў абарону правоў беларускага народу ці ў абарону справядлівасьці ў жыцьці нашай эміграцыі.”

У 1992 г. К. Мерляк выдаў успаміны “Дзейнасьць Кастуся Мерляка на эміграцыі”.

Памёр ён 25 лістапада 2007, пахаваны на беларускіх могілках у Іст-Брансвіку, штат Нью-Джэрсі.

Піша Янка Запруднік:

Уладзімер Набагез нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Атрымаў сярэднюю асьвету ў Наваградку ў беларускай філіі польскай гімназіі. Вучыўся там разам зь сябрамі, зь якімі пазьней працягваў на эміграцыі далейшую навуку ва ўнівэрсытэтах і супрацоўніцтва на грамадзкай ніве – Барысам Рагулем і Язэпам Сажычам.

У верасьні 1939 г. , змабілізаваны ў польскую армію, трапіў у нямецкі палон, адкуль яго як беларуса выпусьцілі на волю. Але пад савецкую ўладу Ўладзімер не вярнуўся, а застаўся працаваць у Беларускім прадстаўніцтве пры нямецкім Арбайтсфронце ў Караляўцы (Кёнігсбэргу).

Па сканчэньні вайны вучыўся на мэдыцынскім факультэце Марбургскага ўнівэрсытэту, а закончыў мэдыцынскую асьвету ў Лёвэнскім ўнівэрсытэце ў Бэльгіі. Быў актыўным у арганізацыйным жыцьці беларускіх студэнтаў як у Нямеччыне, гэтак і ў Бэльгіі. Маючы добры голас (бас), сьпяваў у студэнцкіх хорах, у тым ліку ў хоры Міколы Равенскага ў Лёвэне.

У 1956 г. перабраўся ў ЗША, пасяліўшыся спачатку ў гор. Нью Брансўік у штаце Нью Джэрзі. Працуючы ў мясцовым шпіталі, апаноўваў азы амэрыканскай мэдычнай практыкі й ангельскай мовы. Прызнаваўся, што ніколі ў жыцьці яшчэ так цяжка не працаваў. Здольнасьць да такой працы гарантавала ўдачу. Здаўшы патрэбныя залікі, перабраўся на дакторскую працу ў гор. Нью Ёрк. Далучыўся там да нацыянальнага актыву.

Ён быў сябрам Рады БНР, належаў да Беларуска-Амэрыканскага Задіночаньня, быў пэўны час старшынём ньюёркскага аддзелу БАЗА, браў актыўны ўдзел у рэлігійным жыцьці парафіі сьв. Кірылы Тураўскага ў Брукліне. У гэтым часе ажаніўся з мэдсястрой, Яляндай, ураджэнкай францускамоўнае часткі Канады.  Неўзабаве пасьля гэтага, купіў сабе ў вёсцы Ўолдэн (Walden; 6 тыс. жыхароў) у штаце Нью Ёрк паўтара гэктара зямлі з садам, вазярцом і жылым домам ды там і застаўся жыць, займаючыся мэдычнай практыкай. У сям’і нарадзілася двое сыноў, Джон і Андрэй. Першы зь іх (Dr. John P. Nabagiez, MD), падобны на бацьку цяпер – доктар мэдыцыны, кардыёляг, а другі (Andrew V. Nabagiez), з матчынымі рысамі твару – музыка.

Др. Уладзімер Набагез праз усё жыцьццё захаваў беларускі патрыятызм, які ён вынес з наваградзкага асяродзьдзя.  Адзначаўся моцнай сілай волі й адначасна сьціпласьцяй у дачыненьні да свае асобы. Меў добрую памяць. Вельмі цікава распавядаў пра свае прыгоды ў ваенным часе: польска-нямецкі фронт, палон, праца перакладчыка, сувязь з суродзічамі на ваенным раздарожжы ў Нямеччыне, шуканьне выхаду ў паваенным разбродзе. “Валодзя, дык ты апішы ўсё гэта. Гэта ж так цікава!” “А што там надта пра сябе расказваць буду. Падумеш, важная асоба!” – адмахваўся ён ад такіх падказак. Каб сеў тады каля яго з магнітафонам, дык расказаў бы. Але дзе там быў час на такое…

Захоўваючы зацікаўленьне грамадзка арганізацыйным жыцьцём пасьля ад’езду зь Нью Ёрку, Набагез падтрымліваў беларускую справу грашыма.  Мы зь ім час ад часу перазвоньваліся, каб адказаць адзін аднаму на пытаньне “Што чуваць?” Часам ён званіў проста, каб выгаварыцца. Апошнімі пару гадамі тэлефанічная сувязь перарвалася ў выніку моцнага паслабленьня ягонага слуху.

На пачатку 1990-х гадоў Набагез наведаў свае родныя мясьціны, а таксама Наваградак, дзе жыла ягоная сястра. З гонарам расказваў, што адшукаў магілу дзеда, пахаванага ля самага наваградзкага замчышча.

Пра сьмерць др. Уладзімера Набагеза (Dr. Vladimir Nabagiez) паведаміла на сваім сайце “Наша Ніва” (2.2.11) і New York Times у нумары за 16 студзеня. З кароткага нэкралёгу ў NYT даведваемся, што нябожчык пражыў з жонкай Яляндай 48 гадоў ды што абодвы ягоныя сыны жанатыя.

На фота – Уладзімер Набагез (першы справа) зь сям’ёю.

Асновай гэтае барацьбы стала Беларуская Незалежніцкая Партыя, створаная ў 1942 годзе і паўлегальная ў часы нямецкай акупацыі. Ужо ў самым канцы вайны, калі яе вынік ужо быў перадвызначаны, шэраг беларускіх дывэрсантаў былі дэсантаваныя на тэрыторыю Беларусі. Іхнаю мэтаю была арганізацыя ўзброенага незалежніцкага падполля, у тым ліку на выпадак вайны паміж заходнімі саюзнікамі ды СССР.

Апошні зь беларускіх партызанаў-незалежнікаў, паводле афіцыйнай вэрсіі, загінуў у 1955 годзе. І ў Савецкім Саюзе, і ў сёньняшняй Беларусі гэтых людзей праклялі ды забылі.

Стужка багатая на ўспаміны ўдзельнікаў падзеяў, у ёй упершыню прадэманстраваны шэраг дакумэнтаў зь летувіскіх і польскіх архіваў, а таксама кадры сустрэчы Барыса Рагулі з вэтэранамі ягонага швадрону ў 1997 г. у Вільні.

https://www.youtube.com/watch?v=dD7nZhu9scU

Ягоны бацька быў лекарам, але памёр падчас эпідэміі тыфусу, калі Барысу было толькі два гады. Маці з сынам пераехалі ў Любчу. Пасьля заканчэньня акушэрскіх курсаў у Варшаве маці атрымала працу ў наваградскім шпіталі ў 1930 г.

Таксама ў 1930 годзе Барыс паступіў у беларускую гімназію. Польскія ўлады ў рамках палітыкі дыскрымінацыі беларусаў у Заходняй Беларусі закрылі беларускую гімназію ў 1935 г., Барыс быў вымушаны перайсьці ў польскую гімназію імя Адама Міцкевіча, дзе атмасфэра была вельмі няспрыяльная і дыскрымінацыйная ў адносінах да беларусаў.  Ён закончыў гімназію ў 1938 г. і здаў уступныя іспыты на мэдычны факультэт Унівэрсытэту імя Стэфана Баторыя ў Вільні. Аднак польскія ўлады не далі яму магчымасьці вучыцца і ў абыход закону забралі ў армію.

У чэрвені 1939 году Б. Рагуля скончыў польскую афіцэрскую школу ў Зэмбраве, быў прызначаны камандзірам эскадрону ў 42-м палку польскага войска ў Беластоку. У верасьні 1939 г. ён ваяваў супраць нацыстаў у складзе польскага войска на мяжы Польшчы і Ўсходняй Прусіі. Барыс Рагуля трапіў у палон, адкуль у 1940 г. уцёк на радзіму ў Заходнюю Беларусь, якую ў той жа самы час акупаваў СССР.  Працаваў настаўнікам у школе ў Любчы.

У студзені 1941 г. Барыс Рагуля арыштаваны савецкім НКВД, абвінавачаны «ў нелегальным пераходзе мяжы, контррэвалюцыйнай дзейнасьці, шпіянажы». Утрымліваўся ў менскай «амэрыканцы», у рэшце рэшт быў асуджаны на сьмерць. Здолеў вырвацца на волю на пачатку нямецка-савецкай вайны. Маці Рагулі загінула ў бамбёжцы, ратуючы сваіх пацыентаў.

Падчас нямецкай акупацыі Барыс Рагуля працаваў перакладчыкам у Наваградку, выкладчыкам настаўніцкай сэмінарыі. Ён быў прыняты ў склад ЦК паўпадпольнай Беларускай Незалежніцкай Партыі. У ліпені 1942 Рагуля стаў камандзірам акруговага аддзела Беларускай самааховы ў Наваградку. З восені 1943 г. ён узначальваў беларускі швадрон у Наваградку. Са жніўня 1944 г. ён у дэсантным батальёне «Дальвіц».

Пасьля вайны Б. Рагуля апынуўся ў амэрыканскай зоне акупацыі Нямеччыны. Ён скончыў Лювэнскі ўнівэрсытэт у Бэльгіі, далучыўся да Рады БНР. Удзельнічаў у закідцы беларускіх дывэрсантаў за «жалезную заслону».

У 1954 г. Барыс Рагуля зь сям’ёй пераехалі ў Канаду, дзе пасяліліся ў г. Лёндане, правінцыя Антарыё.

Барыс Рагуля стаў адным з найбольш аўтарытных у Канадзе спэцыялістаў у галіне анкалёгіі. Яму належаць шматлікія публікацыі ў прафэсійных выданьнях, ён займаў пасады ў многіх канадзкіх і панамэрыканскіх прафэсійных аб’яднаньнях лекароў-анколягаў, выкладаў у мэдычнай школе, выступаў на шматлікіх канфэрэнцыях.

Дасягнуўшы вялікіх прафэсійных посьпехаў, Барыс Рагуля таксама актыўна ўдзельнічае ў жыцьці беларускай грамады Канады і ўсяго Вольнага сьвету: з 1971 г. заступнік Старшыні Рады БНР, старшыня Каардынацыйнага Камітэту Беларусаў Канады ад 1971 да 1989 году. Барыс Рагуля быў сябрам Canadian Councel of Multiculturalism ад 1976 да 1989 году. У 1963 г. ён быў запрошаны прадставіць ад імя беларускай грамады ў Канадзе меркаваньні адносна дзьвюхкультурнасьці і дзьвюхмоўя краіны. Ад 1976 г. да 1978 г. Рагуля працаваў з прадстаўнікамі латышоў, летувісаў, эстонцаў і ўкраінцаў над дакумэнтам аб дэкалянізацыі Савецкага Саюзу. Дакумэнт быў уручаны Асамблеі ААН у Нью-Ёрку 20 лістапада 1978 г.

Пасьля 1986 Барыс Рагуля ўдзельнічаў у Камітэце дапамогі дзецям-ахвярам Чарнобылю. Ад 1990 Рагуля – мэдычны дырэктар дапамогі дзецям-ахвярам Чарнобылю.

У 1997 годзе Б. Рагуля быў ініцыятарам актывізацыі і абнаўленьня складу Рады БНР.

Памёр у 2005 годзе.

Аўтар мэмуараў:

Against the Current (2005)

Беларускае студэнцтва на чужыне (1996)

Падаем тут артыкул І. Сурвіллы ад 2002 пра беларускія радыёперадачы з Мадрыду, заснаваны перадусім на ўспамінах Янкі Сурвіллы.

***

Між беларускімі студэнтамі, якія здабылі стыпэндыі для студыяў у Гішпаніі, быў Янка Сурвілла, сябра Рады БНР ад 1948-га г.

У сваіх успамінах “Беларускае студэнцтва на чужыне” Барыса Рагулі Янка Сурвілла расказвае:

“Калі прыехаў у Мадрыд вясною 1951-га году, убачыў, што сярод радыёперадачаў Гішпанскага Нацыянальнага Радыё, якія вяліся на мовах народаў Сярэдняй і Ўсходняй Эўропы, не было толькі перадачаў на беларускай мове. З такім станам рэчаў цяжка было пагадзіцца, а таму пачаў раглядацца, як зьмяніць сытуацыю. Справа выявілася складанай: тэхнічныя цяжкасьці, патрэба людзей і фінансавых сродкаў”.

Цытую далей Барыса Рагулю:

“Пасьля шматлікіх захадаў Янкі Сурвіллы 25-га сакавіка 1952-га году на Гішпанскім Нацыянальным Радыё прагучала першая перадача на беларускай мове, прысьвечаная 34-м угодкам абвешчаньня незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі – Зварот да беларускага народу тагачаснага Старшыні Рады БНР Міколы Абрамчыка. Гэта быў пачатак. З прыездам у Мадрыд Віктара Сянкевіча ў 1953-м годзе працаваць стала лягчэй: усю грамадзкую працу рабілі разам. У наступныя гады аж да ўвядзеньня штодзённых беларускіх праграмаў у сьнежні 1958-га году, кожнага 25-га Сакавіка рэгулярна перадаваліся спэцыяльныя беларускія праграмы”.

Штодзённыя беларускія перадачы Гішпанскага Нацыянальнага Радыё Янка Сурвілла ўважаў найбольшым асягненьнем свайго жыцьця. Зьбіраўся напісаць пра іх манаграфію, але хвароба і заўчасная сьмерць не дазволілі яму споўніць гэтае жаданьне. Са свайго боку я таксама пачала пісаць успаміны пра тыя гады, магчыма, найшчасьлівейшыя ў нашым жыцьці, ня гледзячы на ўсе недахопы ды цяжкасьці. Спадзяюся, што яны ўвойдуць у наступны том Зборніку БНР. А тым часам хачу расказаць аб радыёперадачах словамі мужа Янкі Сурвіллы. 19-га студзеня 1964-га году ў сваёй справаздачы пад загалоўкам “Кароткая інфармацыя пра беларускія радыёперадачы ў Мадрыдзе” ён пісаў вось так:

“Стараньні аб здабыцьці штодзённых беларускіх радыёперадачаў пры Гішпанскім Нацыянальным Радыё былі распачатыя ў траўні 1957-га году і вяліся да сьнежня 1958-га году пры супрацоўніцтве і падтрымцы ворганаў Рады БНР, якія забавязаліся прыняць на сябе абавязкі ўтрыманьня неабходных працаўнікоў радыёперадачаў, а таксама абавязкі наладжаньня супрацоўніцтва з радыёперадачамі з боку нашага грамадзка-палітычнага актыву. Гэтыя стараньні праходзілі праз розныя моманты, напатыкаючы вялікія цяжкасьці, стаўленыя нашымі ворагамі.

Канчаткова перамога была нашая, і беларускія радыёперадачы пачалі працаваць ад 8-га сьнежня 1958-га году. Нам былі прызнаныя штодзённыя 15-хвілінныя радыёперадачы з умоваю, што мы возьмем на сябе адказнасьць за ўтрыманьне працаўнікоў (2), Гэта значыць на такіх самых умовах як перадачы балтыйскіх краінаў, Харваччыны й Альбаніі. Радыёперадачы іншых нацыянальнасьцяў, якія пачалі працаваць шмат раней – усіх разам налічваецца 16 – маюць крышку іншыя ўмовы, але таксама іхныя працаўнікі ўтрымоўваюцца рознымі нацыянальнымі арганізацыямі.

Нашыя праграмы пачалі перадавацца два разы ў дзень, а 20.30 і 22.40 менскага часу, на кароткіх хвалях 32 і 42 мэтры. Амаль адразу пачалі стараньні, каб здабыць 5 хвілінаў больш, а таксама, каб здабыць адну карацейшую хвалю з далейшым засягам. Стараньні гэтыя ўкаранаваліся посьпехам. Пачынаючы ад 21-га ліпеня 1960-га году беларускія радыёперадачы ў Мадрыдзе трываюць 20 хвілінаў і перадаюцца а 20.30 і 22.40 менскага часу на кароткіх хвалях 32,04 і 25,39 м, што адпавядае 6.363 і 11.814 Кц/с. Заўважу, на 16 радыёперадачаў у мовах паняволеных [СССР] народаў, толькі дзьве – польская і расейская – трываюць па 30 хвілінаў, чатыры – беларуская, вугорская, румынская і баўгарская – па 20 і рэшта па 15.

Нашыя праграмы складаюцца ў сваёй пераважнай большасьці з трох часткаў: навіны дня, якія займаюць у сярэднім чацьвёртую частку праграмы, камэнтар на міжнародныя падзеі (у выпадку, калі падзеі заслугоўваюць на нейкую ўвагу), што займае ў сярэднім таксама каля паўтары бачыны машынапісу празь лінейку або чвэрць праграмы і рэшта – гутаркі, артыкулы й матэрыялы на беларускія тэмы. Праўда, у гэтай апошняй частцы, перадаюцца часам матэрыялы на агульнасавецкія тэмы, але гэта выключна з той прычыны, што няма змогі забясьпечыць заўсёды праграму матэрыяламі на тэмы беларускія. Кожная праграма абыймае шэсьць з паловаю аркушаў машынапісу празь лінейку апрача ўступу і заканчэньня. Пачынаецца яна гішпанскім кавалерыйскім маршам “Кабальгата”, які ёсьць сінтоніяй Гішпанскага Нацыянальнага Радыё, і канчаецца “Пагоняй”.

https://www.youtube.com/watch?v=C2oQhTDuRHQ

Матэрыялы на беларускія тэмы ахопліваюць разнаякую тэматыку зь перавагай палітычнай, сацыяльнай, эканамічнай і гістарычнай. У меру магчымасьцяў адзначаюцца ўсе важнейшыя падзеі ў нашай гісторыі, асабліва ў гісторыі нашага нацыянальна-вызвольнага руху, прыпамінаюцца імёны нашых выдатных людзей, іхная дзейнасьць і заслугі; шмат увагі прызначаецца выдатным беларусам, якія сталіся ахвярамі расейска-бальшавіцкага акупацыйнага рэжыму.

Належнае месца займае злачынная палітыка расейска-бальшавіцкага акупанта на нашай Бацькаўшчыне, і гэта ўва ўсіх яе аспэктах. І, безумоўна, на кожным кроку гаворыцца аб нашых мэтах аднаўленьня беларускай незалежнай і сувэрэннай дзяржавы, выказваючы надзею і перакананьне, што вызваленьне нашай Бацькаўшчыны ёсьць справаю непазьбежнаю.

Перадаюцца таксама інфармацыі, калі іх маем, аб жыцьці й дзейнасьці нашых суродзічаў, нашых арганізацыяў і інстытуцыяў у вольным сьвеце. Нядзелямі перадаюцца сьвяточныя гутаркі на рэлігійна-маральныя тэмы, беларускія народныя песьні ў выкананьні эміграцыйных хораў і матэрыялы пераважна літаратурнага характару, патрыятычнага зьместу.

Вялікую дапамогу матэрыяламі для нядзельных праграмаў мы атрымлівалі ад сп. Юркі Віцьбіча, які безінтэрэсоўна пераслаў сэрыю адаптаваных ім самым урыўкаў з свае кнігі “Плыве з-пад сьвятое гары Нёман”, а так-жа іншыя нарысы. У сучасны мамэнт у нядзельных праграмах перадаюцца ўспаміны а. Язэпа Гэрмановіча “Кітай, Сібір, Масква”.

У рэлігійных гутарках ніколі не парушаюцца пытаньні веравызнаньняў; робіцца ўсё, каб яны былі прыйманыя за свае гэтак праваслаўнымі як і каталікамі. Пры адзначэньні важнейшых рэлігійных сьвятаў – Калядаў, Вялікадня – аднолькавая ўвага надаецца сьвятам і каталіцкім, і праваслаўным.

Характар матэрыялаў на беларускія тэмы ёсьць чыста нацыянальным. Нашыя нацыянальныя справы й праблемы мы трактуем без ніякіх абмежаваньняў, як-бы гэта рабілі будучы ў сябе дома.

Гаворачы аб сучасным палажэньні ў Беларусі, мы ня кажам, што нашая Бацькаўшчына знаходзіцца ў камуністычнай няволі, і што трэба змагацца зь нейкім абстрактным камунізмам, а называем захопніка і панявольніка сваім уласным імём, падкрэсьліваючы, што гэта той самы, што быў і раней, толькі памаляваны на іншы колер.

Трактуючы міжнародныя праблемы, ня робіцца ніякіх намаганьняў накінуць нейкі погляд або бараніць і прапагандаваць тыя ці іншыя становішчы й ідэі. Трактаваньне гэтых праблемаў мае чыста інфармацыйны характар.

Мо цікава будзе заўважыць, што ня гледзячы на тое, што нашыя праграмы перадаюцца Гішпанскім Нацыянальным (дзяржаўным) Радыё, мы не перадаём весткаў і паведамленьняў з унутранага жыцьця Гішпаніі, што ёсьць абавязковым у іншых краінах у такіх выпадках. Перадаюцца толькі весткі, якія маюць міжнародны характар і значэньне. Для дакладнасьці зазначу, што два або тры разы на год нам трэба перадаваць выняткі з прамоваў шэфа дзяржавы – выняткі, якія датычаць міжнароднага палажэньня і лёсу крінаў, паняволеных Масквою ці Пэкінам. З нагоды гішпанскага нацыянальнага сьвята перадаецца прынагодны каментар, але за гэта ўжо нам дзякуюць.

Столькі было-б абмежаваньняў у нашай працы. Па-за гэтым кожная рэдакцыя ўкладае свае праграмы й перадае матэрыял, які ўважае найбольш мэтазгодным. Для дырэкцыі Радыё робяцца рэзумэны ў гішпанскай мове зь перадаваных матэрыялаў.

Нашыя перадачы былі сустрэтыя шалёным глушэньнем, і гэтак сыстэматычна глушацца да сёньняшняга дня. Пачалі іх глушыць зь першага дня, бо расейцы ведалі, калі іх пачынаем, дзякуючы абвесткам, якія на працягу трох дзён перадавалі ўсе чужынецкія сэкцыі Гішпанскага Нацыянальнага Радыё. Было ўстаноўлена, што неаднолькава заглушаюцца ўсе матэрыялы радыёперадачаў. Менш заглушаюцца навіны дня і каментары на міжнародныя тэмы, затое больш інтэнсыўна глушацца праграмы сьвяточныя, асабліва калядныя і вялікадныя.

Калі-ж ходзіць пра праграмы, прысьвечаныя нашаму нацыянальнаму сьвяту або Слуцкім падзеям, дык глушэньне становіцца асаблівым ня толькі ў сам дзень угодкаў, але і на працягу некалькіх папярэдніх тыдняў, бо ў гэтым часе перадаецца сэрыя матэрыялаў, зьвязаных з надыходзячай гадавінай гістарычнай падзеі.

Спачатку нам удавалася крыху амінуць гэтае глушэньне. Радыёстанцыя мае магчымасьць высылаць нашую праграму са спазьненьнем да 10-ці хвілінаў. Такім чынам [саветы] глушылі сваю норму, пакідаючы канец праграмы незаглушаным. Хутка аднак спахапіліся, зразумелі камбінацыю і, бачачы, што перадача ідзець далей, уключалі нанава машыны перарываючы іх час ад часу, каб пабачыць, ці мы ўжо скончылі. Пазьней гэтую праблему яны вырашылі так, што нашую 20-ці хвілінную праграму глушаць на ўсялякі выпадак паўгадзіны.

Мы ня маем непасрэдных весткаў з Бацькаўшчыны адносна ўмоваў, у якіх [прымаюцца] нашыя перадачы. Атрымаць ліст адтуль у Гішпаніі ёсьць проста немагчыма, а спробы адчыніць паштовую скрынку ў іншай краіне нам не ўдаліся. Аб гэтых умовах можна судзіць аднак паводле весткаў, якія досыць рэгулярна атрымоўваюць праз Швэцыю сэкцыі Летувіская, Латыская і Эстонская. Бо-ж хіба ўмовы ў гэтых краінах і ў Беларусі, пад гэтым поглядам, ня шмат чым розьняцца.

Згодна з гэтымі весткамі мадрыдзкія радыёперадачы туды даходзяць і цешацца папулярнасьцяй дзеля іхнага нацыянальнага характару і непасрэднага падыходу да справаў. Умовы адбіраньне ёсьць неаднолькавыя ў вялікіх гарадох і аддаленых ад іх сельскіх мясцовасьцях. Справа ў тым, што вялікія гарады маюць лякальныя сыстэмы заглушаньня акрамя агульнай, што вельмі абцяжвае слуханьне радыёперадачаў і нярэдка робіць гэтае слуханьне зусім немагчымым. У сельскіх мясцовасьцях перадачы адбіраюцца з большымі або меншымі цяжкасьцямі ў залежнасьці ад зонаў і атмасфэрных умоваў.

Свайго часу айцец Татарыновіч быў атрымаў ліст із Польшчы, у якім яму пісалі аб умовах прыйманьня радыёперадачаў. Згодна з тымі весткамі, мадрыдзкія радыёперадачы адбіраюцца там лепш за ватыканскія, хаця часам можна пачуць і зразумець толькі адарваныя сказы або паасобныя словы. У тым лісьце было зазначана, што і гэтага хапае для лепшага настрою.

У краінах Заходняй Эўропы перадачы адбіраюцца зь вялікімі цяжкасьцямі, але ў Бэльгіі нашыя перадачы нярэдка “чуваць так добра, як-бы іх перадавала мясцовая бэльгійская радыёстанцыя”.

Наагул-жа сам факт глушэньня – шалёнага глушэньня – ёсьць хіба найлепшым доказам, што нашыя перадачы туды даходзяць і ёсьць эфэктыўныя, бо інакш-бы нашыя ворагі ня трацілі-б вялікіх сродкаў для змаганьня зь імі”.

Івонка Сурвілла рыхтуе беларускую перадачу на хвалях Гішпанскага Нацыянальнага Радыё

Бальшыня перадачаў Гішпанскага Нацыянальнага Радыё, скіраваных на Ўсходнюю Эўропу, былі закрытыя 31-га траўня 1965-га году, у тым ліку і беларуская.

Івонка СУРВІЛЛА

Газэта “Беларус”, #475 Жнівень 2002 г.