Васіль Захарка – старшыня Рады БНР у 1928-1943 гг., Ларыса Геніюш – Генэральны сакратар Ураду БНР ад 1943 г.

Зьміцер Дрозд піша:

“Дзякуючы самаахвярнаму поцьвігу членаў Камітэта, Вольфсоны атрымалі дакумэнт, які заяўляў, што яны праваслаўныя беларусы, хаця ўсім членам Камітэта было вядома, што яны габрэі. Выдаючы такі дакумэнт, усе члены Камітэта рызыкавалі сваім жыцьцём. Дзякуючы гэтым дакумэнтам, сям’я Вольфсон перажыла акупацыю і засталася ў жывых.”

Гісторык грунтуе сваю заяву на дакумэнтах з Расейскага дзяржаўнага архіку (ГАРФ) і ўспамінах Ларысы Геніюш (Геніюш, Л. Збор твораў : у 2 т. / Ларыса Геніюш ; Мінск : Лімарыус, 2010. ISBN 978-985-6968-04-7 (у пер.). Т. 2 : Проза, лісты. — 469. ISBN 978- 985-6968-06-1):

«…Немцы са сваёй ведамай дакладнасьцю загадалі ўсім арганізавацца ў свае, імі дазволеныя арганізацыі, і тады мелі іх перагляд. Беларусам дазволілі Камітэт самапомачы, беларускі, безумоўна… Сакратаром выбралі Бакача, мяне скарбнікам, і выкруціцца мне было нельга, дый няма пашто. Ермачэнка ўступіў пад Камітэт адзін з пакояў сваіх апартаментаў, у Камітэт наплывалі людзі. Русак аднойчы прывёў Вольфсана, гэта быў яўрэй. Вельмі хацелася яго выратаваць. Узялі нарэшце яго, сына й дачку. Гэтых дваіх мы ніколі ня бачылі, але яны, як і мы, мелі легітымацыі Камітэту й так выжылі. Акрамя невялічкіх членскіх узносаў яны іншых выдаткаў ня мелі. Узяць іх было небясьпечна, але здрадніка сярод нас не знайшлося. Ніякай палітыкі ў Камітэце мы не праводзілі, дый не маглі праводзіць. Толькі дурань можа цьвердзіць, што немцы маглі дазволіць некаму нейкую палітыку. Усё зводзілася да цесных, акрэсьленых рамак Самапомачы. Камітэт ніякай дзейнасьці не праводзіў…». (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 42).

«У Празе гудзела, як у вульлі, быў страх і перапалох. Усюды гестапа ліквідавала ўсё, чаго раней яшчэ не пасьпела… Сабраліся ўсе, і толькі дачкі й сына Вольфсана не было з намі, як іх не было й ніколі, мы іх ня бачылі» (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 46).

Нягледзячы на рызыку для ўсіх, ніхто ня выдаў сям’ю Вольфсона:

«Нездарма мне сказалі на сьледстве, што іх паляваньне на мяне пачалося якраз з 43-га года. Я гэта адчувала, ведала, чаму мяне хочуць дастаць у Менск, і вельмі, вельмі баялася Ермачэнкі. Каб ён быў з аднымі немцамі, ён даўно выдаў бы Вольфсанаў – думалася мне». (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 63).

«…На фоне іх ціхі, абсалютна чужы нам яўрэй Вольфсан, які дасканала ведаў, што перажыць вайну і ўсе няшчасьці таго часу трэба і яму, і яго дзецям, і нам усім. Прыходзіў ён часам да нас, маўчаў…» (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 68).

Дзякуючы членству ў Беларускім камітэце самапомачы, габрэй Аркадзь Вольфсон перажыў вайну.

Ужо ў пасьляваенны час Ларыса Геніюш пісала:

«У нас яшчэ есьць добры чалавек пан Чада, ён чэх. Хочацца выратаваць хоць Янку. Звонім яму ад пана Дворжака, і Янка едзе да яго. На трамвай сядае ля сквэру, Я з жудасьцю бачу яўрэя Вольфсана, якога мы выратавалі ў часе вайны. Ён з-за дрэва сочыць за намі… Божа мой, а нас жа маглі з-за яго парасстрэльваць… Ну й сьвет, ну й людзі ў гэтым «сацыялістычным сьвеце»… (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 116).

«Я нічога не махлявала, бо віна мая датычыла толькі Камітэту самапомачы ў Празе, годзе я была скарбнікам… Мне прыпомніўся Вольфсан, стары яўрэй, які разам з сям’ею выратаваўся ў гэтым маленечкім Камітэце й таксама быў на тым сходзе, як кожны, бо ўсе атрымалі загад, што ён сказаў бы на гэта, каб бачыў сваю такую пад-робленую подпісь пад той тэлеграмай… (Ларыса Геніюш. Т. 2. Стр. 167).

У пацьверджаньне ўспамінаў Ларысы Геніюш, Зьміцер Дрозд праводзіць анкету сям’і Вольфсон пры ўступленьні ў Беларускі камітэт самапомачы ў Празе. Дакумэнт захоўваецца ў Дзяржаўным архіве Расейскае Фэдэрацыі (Государственный архив Российской Федерации, фонд ГАРФ_Ф_р-5875 оп 1 д 31. листы 5, 6 и 7)

Анкета Аркадзя Вольфсона – габрэя, выратаванага ад нацыстаў Беларускім камітэтам Самапомачы ў Празе ў 1941 годзе

У Адзел Бел. Каміт. Самапомачы у Празе
Заява

Я ніжэй подпісаны / -ая / Вольфсон Аркадзі прашу прыняць мяне ў лік сяброў Беларускага Нацыянальнага Аб’яднаньня / Weissruthenisches Selbsthilfekommites \ у Нямеччыне.

Мой цяперашні адрыс: Praha…

Месячная складка выпадае зь мяне ў суме 10 к.

Паручыцелі: 1/ Інж. Жук. 2/ П. Бакач.

Мой жыцьцепіс :

1/ Радзіўся: 2.ХII.1877 ў Коўно.

2 / Імёны і прозьвішчы бацькоў: Аляксей Вольфсон, Розэліна Лутц, Радзіліся: а/ бацька у Ліцьве б/ маці каля Штагольму (Швэдка) Цяпер жывуць ня жывуць.

3/ Імёны і прозьвішчы дзядоў \ па бацьку і матцы \ і дзе радзіліся:
Па бацьку: Ян Вольфсон (Joansen) – Швэцыя. Па матцы, Ганна з дому Макуш, радз. у Ліцьве

4/ Стан цывільны: жанаты, разведзены, Софія з Махлеўшчыны. Яе нацыянальнасцьць: беларуска

5/ Веравызнаньне: праваслаўны

6/ Асьвета: універсытэцкае…

7/ Маю маемасьць: –

8/ Маю дзяцей \ імёны і век іх: Сын Анатоль 1909, Ярына 1911…

Аднотацыя:

Вольфсон Арк. прыняты ў лік сяброў Бел. Нацыян. Аб’яднаньня…

13.7.41. Старшыня Л. Гэніюш. Сакратар П. Бакач.

***

Такія ж дакумэнты на дзяцей Аркадзя Вольфсона Анатоля і Ярыну.

Зьміцер Дрозд зьвяртае ўвагу на тое, што пасьля вайны Ларыса і Янка Геніюшы, Васіль Русак і Пятро Бокач былі рэпрэсаваныя савецкім рэжымам.

Паводле існуючай інфармацыі, Васіль Русак, актыўны дзеяч беларускай дыяспары ў міжваеннай Чэхаславаччыне, агулам выратаваў дзьве габрэйскія сям’і ад расправы з боку нацыстаў тым, што дапамог ім атрымаць пасьведчаньні аб беларускім паходжаньні.

Зьміцер Дрозд робіць выснову:

“Усе члены Беларускага камітэту самапомачы ў Празе рызыкавалі жыцьцём, ведалі пра гэтую небясьпеку т выратавалі габрэйскую сям’ю, што цалкам адпавядае патрабаваньням прысуджэньня ім тытулу Праведнікаў народаў сьвету.”

Як вядома, да выратаваньня габрэяў ад нацыстаў у часе вайны таксама спрычыніўся былы міністар адукацыі БНР Вацлаў Іваноўскі.

Ягоная сям’я выратавала дзьвюх жанчынаў, якім дапамагла выбрацца з акупаванай нацыстамі Вільні і дала прытулак у сваёй сядзібе ў вёсцы Рагачоўшчына. Жонка і дачка Іваноўскага ў 2001 годзе атрымалі тытул Праведнікаў народаў сьвету.

Таксама, паводле ўспамінаў Антона Шукелойця, Вацлаў Іваноўскі, якога нямецкія акупанты прызначылі бурмістрам Менска, таемна ад нацыстаў браў на працу габрэяў і польскіх падпольшчыкаў, прадстаўляючы ім дакумэнты нямецкіх дзяржаўных службоўцаў.

Разьвітальнае слова

Сьветлай памяці Антон Шукелайць часта прамаўляў на могільніках ці на паміках, разьвітваючыся з  суродзічамі-працаўнікамі на беларускай ніве. Цяпер прыйшла чарга нам сказаць яму “Вечная памяць”.

Выконваю  пры гэтым просьбу спадарыні Івонкі Сурвіллы, Старшыні Рады БНР – перадаю ейнае спачуваньне беларускаму грамадзву. Вось ейныя словы:

“Страцілі мы сапраўды ўнікальнага чалавека, удзельніка беларускага руху ў самыя складаныя часы нашай найноўшай гісторыі. Радны БНР Антон Шукелайць быў адным  з тых людзей, якія былі верныя Беларусі й змагаліся за яе незалежнасьць і яе дабрабыт на працягу ўсяго свайго доўгага жыцьця. Прыклад Антона Шукелайця будзе працягваць натхняць усіх нас. Вечная яму памяць.”

Да гэтых праўдзівых словаў пра нябожчыка трэба дадаць, што па сваёй натуры ён быў чалавекам лагодным, глыбока рэлігійным, выдатным знаўцам беларускай этнаграфіі, плённым працаўніком на грамадзка-культурнай і палітычнай ніве. Ягоны ўдзел у арганізацыйным жыцьці  й рэпрэзэнтацыйнай дзейнасьці  быў разнастайным і плённым: у Радзе БНР, на доўгагадовым становішчы старшыні галоўнай управы БАЗА, у рэдакцыі газэты “Беларус”, у працы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацва, а таксама ў безьлічы асбістых сустрэчаў з суродзічамі, якія прыяжджалі ў Нью Ёрк  з розных краін сьвету, у тым ліку зь Беларусі; шмат каму зь іх ён быў гасьцінным гідам па горадзе.

Адыход Антона Шукелайця з жыцьця ў “вечную памяць” дае нам нагоду – і абавязак — задумацца над паняцьцем “вечная памяць”, над тым, як кволая чалавечая  памяць набывае якасьць “вечнай”. Мы, людзі старэйшага веку, добра ведаем, якой плыткай і ненадзейнай бвае асабістая памяць. Дык у чым сутнасьць памяці “вечнай”?

У пошуку адказу на гэтае кардынальнае пытаньне, прыгадайма старажытных мудрых рымлянаў, якія пакінулі нам сэнтэнцыю: “Пра нябожчыкаў або добрае, або нічога”.

Дык чаму толькі добрае? А таму, што “добрая” памяць – фактар пазытыўна творчы. “Добрая” памяць пра папярэднікаў зьвязвае пакаленьні ў адзін жывы арганізм, які мы называем народам. Мы прыпамінаем добрае ў нябожчыках, каб арыентавацца самым на добрае ў нашых учынках. Памяць пра добрае ў дзеяньнях папярэднікаў мацуе пераемнасьць пакаленняў, накіроўвае на вартасныя грамадзкія ўчынкі; памяць пра высакародных суродзічаў накіроўвае моладзь на правільны шлях, натхняе дзеячоў культуры, навукі й палітыкі служыць свайму народу; памяць пра нябожчыкаў-патрыётаў маральна забавязвае дзяржаўныя ўлады ўсіх узроўняў перахоўваць веду пра іх, самаахвярных сыноў і дочак нацыі.

Памяць, каб стаць вечнай, мусіць быць чалавечнай.

Янка Запруднік

Паніхіда  пройдзе ў суботу 14 студзеня 2016 з 10 раніцы да 12 гадзін ў Пахавальным Доме Малішэўскага ў Нью Джэрзі  на адрасе : 218 Whitehead Ave, South River, NJ ( Funeral Service Matthew A. Maliszewski). Пасьля гэтага пахаваньне  адбудзецца на беларускіх могілках Saint Mary of Zyrovicy Cemetery (Cranbury Road, East Brunswick, NJ)

У нядзелю, 15 студзеня,  паніхіда па памерлым будзе таксама  адслужана  пасьля нядзельнай Багаслужбы  ў Саборы Сьв. Кірылы Тураўскага БАПЦ на Атлантык Авэню ў Брукліне ( пачатак Багаслужбы ў 10:00).

Далей у царкоўна-грамадзкай залі Сабору  пройдзе Памінальная імпрэза. За сяброўскім памінальным сталом згадаем пра жыцьцё сп. Шукелойця, пра ягоную ролю ў гуртаваньні беларускай дыяспары ў Амэрыцы,  пра ягонае адданае служэньне беларускай справе. Будуць дэманстравацца відэа і фота.

Цягам гэтых двух дзён беларусы Нью Ёрку і  Нью Джэрзі могуць знайсьці магчымасьць наведаць гэтыя сумныя мерапрыемствы, прыняць удзел у іх,  распавесьці свае ўспаміны і згадкі, памянуць добрым словам чалавека, які стаў яркім прыкладам служэньня сваёй Бацькаўшчыне цягам усяго жыцья, як на Радзіме, так і на чужыне.

Галоўная управа БАЗА

Антон Шукелойць нарадзіўся 19 ліпеня 1915 г. у Ашмянскім павеце ў сялянскай сям’і. Вучыўся ў Жупранскай пачатковай школе й Ашмянскай польскай гімназіі.

У 1939 г. скончыў аддзяленьне славянскай філялёгіі і этнаграфіі гуманістычнага факультэта Віленскага Ўнівэрсытэту. Падчас студэнцтва працаваў ва ўнівэрсытэцкім этнаграфічным музэю, часта выязджаў для збору матэрыялаў у розныя мясьціны Беларусі.

Ужо ў юнацтве А. Шукелойць далучыўся да грамадзкага руху, падчас вучобы ў Ашмянскай гімназіі быў сябрам беларускага гуртка сацыялістычнай моладзі. У Вільні ён далучыўся да групы студэнтаў, якая выдавала часопіс беларускай сацыялістычнай думкі “Золак”. Ва ўнівэрсытэце быў сябрам беларускіх студэнцкіх арганізацый: Беларускага студэнцкага саюза, Таварыства прыяцеляў беларусаведы (у апошнім быў старшынёй). Сьпяваў у беларускім студэнцкім хоры пад кіраўніцтвам Рыгора Шырмы.

Па далучэньню Заходняй Беларусі да БССР у 1939 г. А. Шукелойць працаваў настаўнікам на Ашмяншчыне. Ён арганізаваў у Ашмянах першую беларускую сярэднюю школу, настаўніцкія курсы і каля 90 беларускіх школ на тэрыторыі былога Ашмянскага павета. Выкладаў беларускую мову ў гімназіі, дзе раней вучыўся сам. У 1940 г. стаў дэпутатам Ашмянскага гарадзкога савета, загадчыкам гарадзкога аддзела народнай асьветы і школьным інспэктарам-мэтадыстам Ашмянскага раёна.

23 чэрвеня 1941 А. Шукелойць арыштаваны органамі НКВД, але вызваліўся з турмы ў выніку налёту нямецкай авіяцыі.

Падчас нацыстоўскай акупацыі ён працаваў у аддзеле асьветы і культуры Менскай гарадзкой управы, потым стаў загадчыкам Беларускага гістарычнага музэя, кіраўніком аддзела краязнаўства галоўнай управы Беларускага культурнага згуртаваньня і школьным інспэктарам пры аддзеле Беларускай цэнтральнай рады.

У 1944 г. ён выехаў у Нямеччыну, дзе пасьля вайны працаваў у сыстэме адукацыі ў лягерах для перамешчаных асобаў, спрабаваў адшукаць сьляды вывезеных нацыстамі беларускіх музэйных каштоўнасьцяў.

У пачатку 1950-x гг. А. Шукелойць пераехаў у ЗША, дзе на працягу многіх дзесяцігодзьдзяў быў актыўным удзельнікам і арганізатарам жыцьця беларускай дыяспары.

У 1975 – 2007 гг. А. Шукелойць быў Старшынём галоўнае ўправы Беларуска-Амэрыканскага Задзіночаньня. Апрача гэтага ён быў членам рэдакцыі газэты “Беларус”, членам БІНіМ у Нью-Ёрку.

Антон Шукелойць – аўтар дзясяткаў артыкулаў, успамінаў, нэкралёгаў, апублікаваных у газэтах “Бацькаўшчына” і “Беларус”. Аўтар матэрыялаў пра лёс музэйных фондаў, вывезеных зь Беларусі ў час Другой Сусьветнай Вайны ў Нямеччыну і Аўстрыю.

Зянон Пазьняк. Гутаркі з Антонам Шукелойцем (таксама тут)

Відэа ўспамінаў Антона Шукелойця: